॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 65ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿ

ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಮೌನತಪಸ್ಸು, ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನ್ನ ಬೇಡಿದುದು, ದೇವತೆಗಳು ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸಿನ ಪ್ರದಾನ, ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹ, ಜನಕನ ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಂಭೆಯನ್ನು ಶಪಿಸಿ ತಪೋಹಾನಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ‘ಇನ್ನು ಹೀಗೆ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶತಾನಂದನು ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಫಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಹಿಮಾಲಯದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೊರೆದು ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೇರಿ ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಮೌನ ಎಂಬ ಅನುತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಅವನು ಅಪ್ರತಿಮವೂ ಪರಮ ದುಷ್ಕರವೂ ಆದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದಾಗ ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಮರದ ಕೊರಡಿನಂತೆ ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದನು; ಅನೇಕ ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ಕದಲಲಿಲ್ಲ, ಕ್ರೋಧವೂ ಅವನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದೆ ಕ್ರೋಧವೇ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಶತ್ರುವಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ಅದನ್ನೇ ಗೆಲ್ಲಲು ಅವನು ವ್ರತವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಕಾಷ್ಠಭೂತಮ್’ (ಮರದ ಕೊರಡಿನಂತಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇಹದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆಯೂ, ‘ನಾಂತರಮಾವಿಶತ್’ (ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಕ್ಷೋಭವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನು ಅಕ್ಷಯವಾದ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ವ್ರತ ಮುಗಿದಾಗ ಆ ಮಹಾವ್ರತಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಣ್ಣಲು ತೊಡಗಿದನು. ಅದೇ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ ಅವನ ಬಳಿ ಬಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಅನ್ನವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಇದು ಪರೀಕ್ಷೆಯೇ — ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಒಂದು ಹಿಡಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಬೇಡಲೆಂದೇ ದೇವರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಾದರೋ ನಿಶ್ಚಲಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಆ ಅನ್ನವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು, ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅನ್ನವೆಲ್ಲ ಮುಗಿದಾಗ ಆ ಪೂಜ್ಯ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ತಾನು ಉಣ್ಣದೆಯೇ ಇದ್ದನು. ಕೊಡುವವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕೋಪದ ಲೇಶವೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದಲೇ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸಿದ್ಧಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ನಿಃಶೇಷಿತೇ’ (ಮುಗಿದಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ಅನ್ನವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಯಿತು, ಏನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೌನವ್ರತದಲ್ಲಿದ್ದನು — ಬೇಡಿದವನನ್ನು ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಹಸಿವನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಮೌನವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ಉಸಿರನ್ನು ಬಿಗಿಹಿಡಿದನು, ಉಸಿರನ್ನೂ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಇನ್ನೂ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಆ ಮುನಿಪುಂಗವನು ಉಸಿರಾಡಲಿಲ್ಲ; ಉಸಿರಾಡದ ಅವನ ತಲೆಯಿಂದ ಹೊಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಕ್ರೋಧದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಅಗ್ನಿಯೇ ಉರಿಯುತ್ತದೆ, ಅದರ ಹೊಗೆಯೇ ಲೋಕಗಳ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಬೆಂದಂತಾದವು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ನಾಗರೂ ಸರ್ಪಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದರು, ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಂದಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರಾದರು — ಅವರ ಸ್ವಂತ ಕಾಂತಿಯೂ ಕುಗ್ಗಿತು. ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದರು: ‘ದೇವ, ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಆಮಿಷಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಯಿತು, ಕೆರಳಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೂ ಅವನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ.’ ಮೇನಕೆ ಮತ್ತು ರಂಭೆಯರಿಂದ ಆಮಿಷ, ರಂಭೆಯ ಶಾಪಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಕ್ರೋಧ — ಎರಡೂ ನಿಷ್ಫಲವಾದವು ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ತಾವೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದೆ ಸಫಲವಾಗಿದ್ದ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳು ಈಗ ವ್ಯರ್ಥ ಎಂಬುದೇ ಅವರ ಚಿಂತೆ. ‘ಮಂದರಶ್ಮಯಃ’ (ಮಂದಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವಂತ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಹಾನಿಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಬ್ಬ ಮುನಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ದೇವತೆಗಳ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಭಾವ.

‘ಇವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ದೋಷವೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದುದನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಇವನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಚರಾಚರ ಸಹಿತವಾದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವನು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕಲಕಿಹೋಗಿವೆ, ಯಾವುದೂ ಬೆಳಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಸಾಗರಗಳೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿವೆ, ಪರ್ವತಗಳು ಸಿಡಿಯುತ್ತಿವೆ, ಭೂಮಿ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ, ಗಾಳಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ದೋಷವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಿರ್ದೋಷತೆಯೇ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ — ನಿರ್ದೋಷಿಯ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಯಾರು ತಡೆಯಬಲ್ಲರು? ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಉತ್ಪಾತಗಳೇ ಅವರ ಮಾತಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ತಪಸಾ ಸಚರಾಚರಮ್’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಚರಾಚರಸಹಿತವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಶಾಪದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಲೋಕನಾಶ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಬಲರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ದೇವತೆಗಳ ಭಯ ಕಲ್ಪಿತವಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡ ಉತ್ಪಾತಗಳಿಂದ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಬ್ರಹ್ಮದೇವನೇ, ನಮಗೆ ಏನೂ ತೋಚುತ್ತಿಲ್ಲ — ಜನರು ನಾಸ್ತಿಕರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡಂತೆ, ಕಲಕಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನೂ ನಿಸ್ತೇಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದೇವ, ಈ ಮಹಾಮುನಿ ವಿನಾಶದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ, ಅಗ್ನಿರೂಪನೂ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಆ ಪೂಜ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಹಿಂದೆ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಇಡೀ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯ ಸುಡುವಂತೆ ಇವನೂ ಸುಡಬಹುದು.’ ಕಾಲದ ಮಹತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು, ವಿನಾಶ ಆರಂಭವಾದ ಮೇಲಲ್ಲ. ‘ನ ಪ್ರತಿಜಾನೀಮಃ’ (ನಮಗೆ ತೋಚುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ತಮ್ಮ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸ್ವೀಕಾರ. ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಹಾನಿಯೇ ಅವರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸಡಿಲವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಇವನು ದೇವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ಅದನ್ನೂ ಇವನಿಗೆ ಕೊಡೋಣ; ಇವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಕೊಡೋಣ.’ ಇಂದ್ರಪದವಿಯನ್ನೂ ಕೊಡಲು ದೇವತೆಗಳು ಸಿದ್ಧರು ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಭಯದ ಪ್ರಮಾಣ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾದೆವು. ಕೌಶಿಕನೇ, ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ.’ ಪಿತಾಮಹನು ತಾನೇ ಹೇಳಿದನು: ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷೇ’ (ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೇ ಅವನ ಬಹುಕಾಲದ ಬಯಕೆ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು — ವಸಿಷ್ಠನಿಂದಾದ ಪರಾಜಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ಈಗ ಪಿತಾಮಹನೇ ತಾನಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

‘ಸ್ವಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸುಖವಾಗಿ ತೆರಳು’ ಎಂದು ಪಿತಾಮಹನು ಹೇಳಿದನು. ಪಿತಾಮಹನ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಮಹಾಮುನಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವೂ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸೂ ದೊರೆತಿದ್ದರೆ ಓಂಕಾರ, ವಷಟ್ಕಾರ, ವೇದಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ನನ್ನನ್ನು ವರಿಸಲಿ. ಕ್ಷತ್ರವೇದವನ್ನು (ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು) ಬಲ್ಲವರಲ್ಲೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇದವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ವಸಿಷ್ಠನು ತಾನೇ ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಿ, ದೇವತೆಗಳೇ. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಪರಮ ಬಯಕೆ ಪೂರ್ಣವಾದರೆ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರು ತಮ್ಮಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ತೆರಳಲಿ.’ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಅವನಿಗೆ ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತು ಹೆಚ್ಚು ಭಾರವಾದುದು. ಯಾರಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸೋತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನೋ ಅವನದೇ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಓಂಕಾರ-ವಷಟ್ಕಾರ-ವೇದಗಳು ವರಿಸುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯದ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಚಿಹ್ನೆ — ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರವೇ ಅಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರೇತ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ ಭೋಗವನ್ನಾಗಲೀ ಬೇರೆ ವರವನ್ನಾಗಲೀ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ; ವೇದಗಳ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠನ ಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಅವನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಿದನು, ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದನು: ‘ನೀನು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ; ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ತೆರಳಿದರು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ಉತ್ತಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು — ವಿಜಯಗರ್ವದಿಂದಲ್ಲ, ಪೂಜೆಯಿಂದಲೇ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಕೃತಕಾಮನಾದ ಅವನು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ‘ಹೀಗೆ, ರಾಮ, ಈ ಮಹಾತ್ಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದನು’ ಎಂದು ಶತಾನಂದನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನ ಹಸುವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಶತ್ರುತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ಇದೇ ದೀರ್ಘಕಥೆಯ ಫಲ. ‘ಕೃತಕಾಮಃ’ (ಕೃತಕಾಮನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಬಯಕೆಯೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತಾನಂದನ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ತಂದೆ ಗೌತಮನ ಕಥೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಅದು ಅವನದೇ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಲೆಂದೇ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಯಿತು.

‘ರಾಮ, ಇವನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಇವನು ಮೂರ್ತಿವತ್ತಾದ ತಪಸ್ಸು — ಅಂದರೆ ದೇಹ ಧರಿಸಿದ ತಪಸ್ಸೇ; ಇವನು ನಿತ್ಯವಾದ ಪರಮ ಧರ್ಮ; ಇವನೇ ವೀರ್ಯದ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ ಶತಾನಂದನು ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಜನಕನು ಕೈಮುಗಿದು ಕುಶಿಕಪುತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮುನಿಪುಂಗವನೇ, ನಾನು ಧನ್ಯನು, ಅನುಗೃಹೀತನು, ಏಕೆಂದರೆ, ಕೌಶಿಕನೇ, ನೀನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರೊಡನೆ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ನಾನು ಪಾವನನಾದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಥಾಶ್ರವಣದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಯಜ್ಞಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಮರಳುವಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧನುರ್ದರ್ಶನದ ಪ್ರಸ್ತಾವ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಗ್ರಹವಾಂಸ್ತಪಃ’ (ಮೂರ್ತಿವತ್ತಾದ ತಪಸ್ಸು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ದೇಹವೇ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂರ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ವೀರ್ಯಸ್ಯ ಪರಾಯಣಮ್’ (ವೀರ್ಯದ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಒಂದಾಗಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಜನಕನ ಮಾತೂ ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಪ್ರಕಟನೆಯೇ.

‘ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪಡೆದೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಿನ್ನ ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನೂ ಕೇಳಿದನು; ಯಜ್ಞಸಭೆಗೆ ಬಂದ ಸದಸ್ಯರೂ ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸು ಅಪ್ರಮೇಯ, ನಿನ್ನ ಬಲ ಅಪ್ರಮೇಯ, ಕುಶಿಕಪುತ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳೂ ಸದಾ ಅಪ್ರಮೇಯವೇ.’ ‘ಅಪ್ರಮೇಯ’ (ಅಳೆಯಲಾಗದ) ಎಂಬ ಪದದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಜನಕನ ವಿಸ್ಮಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಭುವೇ, ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದ ಕಥೆಗಳಿಂದ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕರ್ಮದ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ, ಸೂರ್ಯಮಂಡಲ ಇಳಿಯುತ್ತಿದೆ.’ ಯಜ್ಞದ ಸಾಯಂಕರ್ಮವೇ ಸಭೆಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಲು ಕಾರಣ, ಕಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬೇಸರವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸದಸ್ಯೈಃ’ (ಸದಸ್ಯರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಋತ್ವಿಜರೂ ಸಭಾಸದರೂ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಅವರೆಲ್ಲರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲೇ ಶತಾನಂದನು ಕಥೆ ಹೇಳಿದನು ಎಂದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಲಂಬತೇ ರವಿಮಂಡಲಮ್’ (ಸೂರ್ಯಮಂಡಲ ಇಳಿಯುತ್ತಿದೆ) ಎಂಬುದು ಸಂಜೆಯ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಸೂಚನೆ.

‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ನಾಳೆ ಮುಂಜಾನೆ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು. ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪ್ರೀತಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಪ್ರೀತನಾದ ಜನಕನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿಯಾದ ವೈದೇಹನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಅನಂತರ ಹೊರಟನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ದೀರ್ಘ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ನಾಳೆ ಮುಂಜಾನೆ’ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಧನುರ್ದರ್ಶನದ ಕಥೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವವಾಸಮ್’ (ತನ್ನ ವಾಸಸ್ಥಾನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನಿವಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಜಭವನವಲ್ಲ; ‘ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದೊರೆತ ಸತ್ಕಾರ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಿರಂತರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡುವ ಬಯಕೆ ಸಹಜವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ