॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 64ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಂಭೆಗೆ ಶಾಪ

ಇಂದ್ರನು ರಂಭೆಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದುದು, ಕೋಗಿಲೆ ಮತ್ತು ಕಾಮದೇವರ ಸಹಾಯ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸಂದೇಹ, ಶಿಲೆಯಾಗುವಂತೆ ಶಾಪ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತಪೋಹಾನಿ, ಮೌನ ಮತ್ತು ಉಸಿರು ಬಿಗಿಹಿಡಿಯುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ದೀಕ್ಷೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ವಾಸವನಿಗೂ ಮಹಾ ಸಂತಾಪವಾಯಿತು; ಆಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ರಂಭೆ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ಕರೆದು ತನಗೆ ಹಿತವೂ ಕೌಶಿಕನಿಗೆ ಅಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಅದೇ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ: ‘ರಂಭೆ, ದೇವತೆಗಳ ಈ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲಿ ಕೌಶಿಕನನ್ನು ಕಾಮ-ಮೋಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಮಿಷಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಬೇಕು.’ ಅವನು ಇದನ್ನು ‘ಕಾರ್ಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಅಪರಾಧವೆನ್ನುವುದಿಲ್ಲ; ದೇವಹಿತ ಎಂಬ ನೆಪದಲ್ಲಿ ತಪೋವಿಘ್ನವನ್ನೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧೀಮಂತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಅಪ್ಸರೆ ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ಸುರೇಶ್ವರನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇಂದ್ರನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪರರ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಂಭೆಯ ನಾಚಿಕೆಯೇ ಅವನ ನಿಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು: ‘ಸುರಪತಿಯೇ, ಈ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಘೋರನು; ಅವನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಘೋರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಸುರಿಸುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಭಯ; ಕೃಪೆ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಭಯಗೊಂಡ ಅವಳು ಭಯದಿಂದ ಹೇಳಿದಾಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಹೆದರಬೇಡ, ರಂಭೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು.’ ಅವಳ ಭಯ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ್ದಲ್ಲ — ಹಿಂದೆ ಮೇನಕೆಯಿಂದಾದ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ತಪೋವಿಘ್ನ ಮುನಿಗೆ ನೆನಪಿನಲ್ಲೇ ಇತ್ತು, ಅವಳನ್ನು ಮಧುರ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಬೀಳ್ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಈಗ ಅವನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯತ್ವಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪದ ಆಶಂಕೆ ಸಮಂಜಸ. ದೇವರಾಜನಾದರೋ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಶಾಪದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನಲ್ಲ.

ಇಂದ್ರನು ಅಭಯವನ್ನಿತ್ತು ಸಹಾಯದ ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ: ‘ಮರಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿ ಚಿಗುರುವ ಮಾಧವಮಾಸದಲ್ಲಿ (ವಸಂತದಲ್ಲಿ) ಹೃದಯವನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವ ಕೋಗಿಲೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡುವುದು; ನಾನೂ ಕಾಮದೇವನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತೇನೆ. ನೀನಾದರೋ ಬಹುಗುಣವೂ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವೂ ಆದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ತಪಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಕೌಶಿಕ ಋಷಿಯ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸು.’ ಹೀಗೆ ವಸಂತ, ಕೋಗಿಲೆಯ ಧ್ವನಿ, ಕಾಮದೇವ, ಅಪ್ಸರೆಯ ರೂಪ — ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ರೂಪಮಾತ್ರದಿಂದ ತಪಸ್ವಿ ಭೇದಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಡೀ ಋತುಮಂಡಲವನ್ನೇ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭೇದಯಸ್ವ’ (ಭೇದಿಸು) ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಕೊಲ್ಲುವುದಲ್ಲ, ಸೋಲಿಸುವುದಲ್ಲ, ಸಮಾಧಿಯ ಭೇದವೇ ದೇವತೆಗಳ ಅಭೀಷ್ಟ.

ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿರ್ಮಲ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ ಲಲಿತೆ ರಂಭೆ ಅನುತ್ತಮವಾದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಮುನಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕೋಗಿಲೆಯ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು; ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ಕೋಗಿಲೆಯ ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಹಾಡಿನಿಂದಲೂ ರಂಭೆಯ ದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ಮುನಿಗೆ ಸಂದೇಹ ಹುಟ್ಟಿತು. ಮೊದಲು ಹರ್ಷ, ಅನಂತರ ಶಂಕೆ — ಇದೇ ತಪಸ್ವಿಯ ರಕ್ಷೆ; ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಒದಗಿದರೆ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಮಾಲಯದ ಉತ್ತರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ವಸಂತದ ಸಂಪತ್ತು ಎಲ್ಲಿಂದ, ಕೋಗಿಲೆಯ ಧ್ವನಿ ಎಲ್ಲಿಂದ — ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಸಂದೇಹ ಹುಟ್ಟಿತು.

ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಆ ಕಪಟವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅರಿತು ಕುಶಿಕಪುತ್ರನಾದ ಮುನಿಪುಂಗವನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ರಂಭೆಯನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು: ‘ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಯಸುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ದುರ್ಭಾಗ್ಯಳೇ, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಶಿಲೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವೆ.’ ಶಿಲೆಯಾಗುವುದೇ ಅವಳ ದಂಡನೆ — ಚಲಿಸುವ ರೂಪದಿಂದ ಮೋಹಗೊಳಿಸುವವಳನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಲಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶಾಪದ ಅಂತ್ಯವನ್ನೂ ಅವನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ತಪೋಬಲಸಮನ್ವಿತನಾದ ಅತಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವನು.’ ಹೀಗೆ ದಂಡನೆಯಲ್ಲೂ ಅನುಗ್ರಹ ಅಡಗಿದೆ; ಅಪರಾಧ ಅವಳೊಬ್ಬಳದಲ್ಲ, ನಿಯೋಜಿಸಿದ ಇಂದ್ರನದೇ ಹೆಚ್ಚು, ಅವನಾದರೋ ದಂಡನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಮುನಿ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಲಾರದೆ ತನಗೇ ಸಂತಾಪವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು. ಅವನ ಮಹಾಶಾಪದಿಂದ ರಂಭೆ ಆಗ ಶಿಲೆಯಾದಳು; ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಾಮದೇವನೂ ಇಂದ್ರನೂ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಬಳಿಯಿಂದ ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಟುಹೋದರು — ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತೆಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಕೋಪದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಅಪಹೃತವಾದುದರಿಂದಲೂ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡದಿದ್ದುದರಿಂದಲೂ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗೆ ಮನಃಶಾಂತಿ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಾಪವು ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ದಂಡಿಸುತ್ತದೆ, ತಪಸ್ವಿಯನ್ನಾದರೋ ಬರಿದಾಗಿಸುತ್ತದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಯ ಇಂದ್ರನದೇ ಆಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುನಿಯ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಸಂಚಿತ ತಪಸ್ಸು ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೇ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು.

ತಪಸ್ಸು ಅಪಹೃತವಾದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ ಹುಟ್ಟಿತು: ‘ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಮಾತನಾಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅಥವಾ ನೂರಾರು ವರ್ಷ ಉಸಿರಾಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಮೌನ, ಉಸಿರು ಬಿಗಿಹಿಡಿಯುವುದು, ಶರೀರಶೋಷಣೆ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಅವನು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕಾರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೆಲ್ಲದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಯಾವುದು ನಾಶವಾಯಿತೋ ಅದನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಜಯದಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಸಾಧಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ; ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನನ್ನೇ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ‘ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಬೇಕಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆಯುವವರೆಗೂ ಉಸಿರಾಡದೆ, ಆಹಾರ ಸೇವಿಸದೆ ಅನಂತ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುತ್ತೇನೆ; ತಪಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ದೇಹದ ಅವಯವಗಳು ಕ್ಷಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಆ ಮುನಿಪುಂಗವನು ಮತ್ತೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ರಾಜರ್ಷಿತ್ವವೂ ಮಹರ್ಷಿತ್ವವೂ ದೊರೆತವು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ — ಅದೇ ಈ ಎಲ್ಲ ತಪಸ್ಸಿನ ಗುರಿ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ರಂಭೆಯ ಆಖ್ಯಾನ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದ ಅವನ ದೀಕ್ಷೆಯ ಫಲವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಲಾಭವೂ ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹವೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ