॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 63ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಮೇನಕೆಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪೋಭಂಗ

ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಋಷಿಪದವಿಯ ಪ್ರದಾನ, ಮೇನಕೆ ಪುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ಬಂದುದು, ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ತಪೋಭಂಗ, ಮುನಿಯ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ಕೌಶಿಕೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು, ಮಹರ್ಷಿಪದವಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಪದವಿಯ ಯಾಚನೆ, ಇಂದ್ರನು ರಂಭೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದುದು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶುನಃಶೇಪನ ಬಿಡುಗಡೆಯೂ ಅಂಬರೀಷನ ಯಜ್ಞಸಮಾಪ್ತಿಯೂ ವರ್ಣಿತವಾದವು; ಇಲ್ಲಿ ಶತಾನಂದನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮುಂದಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದಾಗ ಅವನು ವ್ರತಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಫಲ ಕೊಡಬಯಸಿ ಆ ಮಹಾಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅತಿ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನೀನೇ ಗಳಿಸಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನೀನು ಋಷಿಯಾಗಿರುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವೇಶನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಆದರೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅಷ್ಟರಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಋಷಿಪದವಿ ಅವನ ಗುರಿಯಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ವರಲಾಭ ಇಲ್ಲಿ ವಿರಾಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಸ ಶ್ರಮದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೀನು ಋಷಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ಮೊದಲ ಪದವಿ; ತಪಸ್ವಿಗಳ ಕ್ರಮ — ಋಷಿ, ಮಹರ್ಷಿ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ. ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿದುದರ ಮೊದಲ ಫಲ ಇದು.

ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಪ್ಸರೆಯಾದ ಮೇನಕೆ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಬಂದಳು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕುಶಿಕಪುತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮಳಾದ ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ಅವಳು ಪುಷ್ಕರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಳೆದಳು. ಈ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನೂ ಅದರ ಕ್ಷಣಿಕತೆಯನ್ನೂ; ಮಿಂಚು ಕಂಡ ಕ್ಷಣವೇ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸಿನ ರಾಶಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಬಹುದು. ‘ತತಃ ಕಾಲೇನ ಮಹತಾ’ (ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಕಳೆದವು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಘ್ನ ಮಾತ್ರ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೇನಕೆ ತಪೋಭಂಗಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಳು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅವಳು ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಳು; ದೋಷ ನೋಡುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿತು.

ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿ ಕಾಮದೇವನ ದರ್ಪಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು, ಅವಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅಪ್ಸರೆಯೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಮದನನಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸುಂದರಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದವನು ಒಂದೇ ನೋಟದಿಂದ ವಶನಾದನು; ಯಾವ ಬಾಹ್ಯ ಶತ್ರುವೂ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಕಾಮದರ್ಪ ವಿಘ್ನವಾಯಿತು. ‘ಸ್ವಾಗತಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ) ಎಂಬುದು ಆತಿಥ್ಯದ ಮಾತು, ‘ವಸ ಚೇಹ’ (ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು) ಎಂಬುದು ಆಮಂತ್ರಣ, ‘ಅನುಗೃಹ್ಣೀಷ್ವ’ (ಅನುಗ್ರಹಿಸು) ಎಂಬುದು ಯಾಚನೆ — ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮುನಿಯ ಹಂತಹಂತದ ಅವರೋಹಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಋಷಿಪದವಿಯಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾದವನೇ ಈಗ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಮಹಾವಿಘ್ನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿತು. ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಐದು ಮತ್ತು ಐದು — ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದವು. ‘ಸುಖೇನ’ (ಸುಖವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸುಖವು ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ, ಅದರ ಎಣಿಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತನ್ನ ನಡತೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸತೊಡಗಿದನು. ‘ಪಂಚ ಪಂಚ ಚ’ (ಐದು ಮತ್ತು ಐದು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಎಣಿಕೆಯ ಮರೆವೇ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಷವೂ ಎಣಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಸುಖದಲ್ಲಾದರೋ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳೂ ಒಂದರಂತೆ ಕಳೆದವು.

ಅವನು ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡವನಂತಾದನು, ಚಿಂತೆ-ಶೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ರಘುನಂದನನೇ, ಮುನಿಗೆ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು: ‘ಇದೆಲ್ಲವೂ ದೇವತೆಗಳ ಕೆಲಸ; ಇದು ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಾ ಅಪಹರಣ. ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದುಹೋದವು. ಕಾಮ-ಮೋಹಗಳಿಗೆ ವಶನಾದ ನನಗೆ ಈ ವಿಘ್ನ ಒದಗಿತು.’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ರೋಷ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ‘ಕಾಮ-ಮೋಹಗಳಿಗೆ ವಶನಾದ ನನಗೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಅಹೋರಾತ್ರಾಪದೇಶೇನ’ (ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ರಮಣೀಯ — ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಕದಿಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ. ಕಾಲದ ಈ ಮಾಯೆಯೇ ಕಾಮದ ಬಲ; ಮೋಹವಿರುವವರೆಗೂ ಕಾಲ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಪ್ಸರೆ ಭಯಗೊಂಡು ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದಳು; ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಕುಶಿಕಪುತ್ರನು ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ರಾಮ, ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ದೃಢನಿಷ್ಠೆಯ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಾಳಿ ಕಾಮವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಯಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಔದಾರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಶಪಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅವಮಾನಿಸಲೂ ಇಲ್ಲ; ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಉತ್ತರಂ ಪರ್ವತಮ್’ (ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತ) ಎಂಬುದು ಹಿಮಾಲಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಸ್ಥಳಬದಲಾವಣೆಯೂ ಸಾಧನೆಯ ಅಂಗ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೆನಪೇ ವಿಘ್ನವಾಗಬಹುದು. ‘ನೈಷ್ಠಿಕೀಂ ಬುದ್ಧಿಮ್’ (ದೃಢನಿಷ್ಠೆಯ ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪದ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೌಶಿಕೀ ನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿ ಅವನು ದುರಾಸದವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಭಯವಾಯಿತು. ಆಗ ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿದರು. ಭಯದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಕಾಮವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವನ ತಪಸ್ಸು ತಡೆಯಿಲ್ಲದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಈಗ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪದವಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೌಶಿಕೀ ಅವನ ತಂಗಿ ಸತ್ಯವತಿಯ ನದೀರೂಪ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ತೀರ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸ್ಥಳ. ‘ದುರಾಸದಮ್’ (ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ) ಎಂಬ ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಕುಶಿಕಪುತ್ರನು ಮಹರ್ಷಿ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ; ಇದೇ ಸರಿ’ ಎಂದು ಅವರು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕಪಿತಾಮಹನು ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ವತ್ಸ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ನಿನ್ನ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದೆ.’ ‘ಮಹರ್ಷೇ’ (ಮಹರ್ಷಿಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೇ ಪದವಿ ಕೊಟ್ಟಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೊದಲು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ನೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರೆಂದು ಮುನಿ ಶಂಕಿಸಿದವರೇ ಈಗ ತಾವೇ ಅವನ ಪದವಿಯ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎರಡರಲ್ಲೂ ಭಯವೇ ಕಾರಣ.

‘ಕೌಶಿಕನೇ, ನಿನಗೆ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ನಮಿಸಿ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಭಗವನ್, ನಾನೇ ಗಳಿಸಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅತುಲವಾದ ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆದರೆ ಆಗ ನಾನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದೆನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.’ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಇನ್ನೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಸಾರ ಅಡಗಿದೆ — ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಿಯಜಯದಿಂದ ಪಡೆಯಬೇಕು; ಮೇನಕೆಯ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಉತ್ತರವೂ ಮನನೀಯ — ಅವನು ಕೇವಲ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಪದವಿಯನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಆಗ ನಾನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ’ ಎಂದು ಅದರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಾನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿರಾಕರಣೆ ಅವನದೇ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಪ್ರಯತ್ನಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ದೇವತೆಗಳು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಿಸಿದನು, ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬಯಲಿನಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿ ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಮಲಗಿದನು. ಹೀಗೆ ತಪೋಧನನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಮೂರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ತಾನೇ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡನು; ಹಿಂದೆ ಸುಖವಾಗಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷ ಕಳೆದವನು ಈಗ ಸುಖದ ಲೇಶವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುಃ ನಿರಾಲಂಬಃ ವಾಯುಭಕ್ಷಃ’ (ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಶರೀರದ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸಂಯಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಕ್ರಿಯೆಯ, ಆಶ್ರಯದ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ನಿರೋಧ.

ಆ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೀಗೆ ತಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ವಾಸವನಿಗೂ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂತಾಪವಾಯಿತು. ಆಗ ಶಕ್ರನು ಎಲ್ಲ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ರಂಭೆ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಗೆ ತನಗೆ ಹಿತವೂ ಕೌಶಿಕನಿಗೆ ಅಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಂದಿನ ರಂಭೋಪಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೇನಕೆಯ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಯಿತೋ ಅದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಫಲ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುನಿ ಈಗ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯತ್ವಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಆತ್ಮಹಿತಮ್ ಅಹಿತಂ ಕೌಶಿಕಸ್ಯ ಚ’ (ತನಗೆ ಹಿತ, ಕೌಶಿಕನಿಗೆ ಅಹಿತ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕವಿ ಇಂದ್ರನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವರಾಜನ ಭಯ ಲೋಕಹಿತದಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಪದವಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ