॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 63ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ — 63ನೇ ಸರ್ಗ

ಮೇನಕೆಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪೋಭಂಗ

ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಋಷಿಪದವಿಯ ಪ್ರದಾನ, ಮೇನಕೆ ಪುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ಬಂದುದು, ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ತಪೋಭಂಗ, ಮುನಿಯ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ಕೌಶಿಕೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು, ಮಹರ್ಷಿಪದವಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಪದವಿಯ ಯಾಚನೆ, ಇಂದ್ರನು ರಂಭೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದುದು

अस्मिन् सर्गे शतानन्दः विश्वामित्रस्य ऋषिपदप्राप्तिं, मेनकया तपोभङ्गं, पश्चात्तापं, महर्षिपदप्राप्तिं ब्रह्मर्षिपदार्थं च पुनरारब्धं घोरं तपः कथयति। वर्षसहस्रान्ते व्रतस्नातं मुनिं देवाः उपगच्छन्ति, ब्रह्मा च ‘स्वार्जितैः कर्मभिः त्वम् ऋषिः असि’ इति वदति। ततः पुष्करेषु स्नातुम् आगतां मेनकां दृष्ट्वा मुनिः कन्दर्पदर्पवशगः भूत्वा ताम् आश्रमे वासयति; दश वर्षाणि सुखेन व्यतिक्रामन्ति। कालबोधे जाते सः सव्रीडः चिन्ताशोकपरायणः च भूत्वा मेनकां मधुरैः वाक्यैः विसृज्य उत्तरं पर्वतं गत्वा कौशिकीतीरे दुरासदं तपः तपति। तेन भीताः देवाः ब्रह्मणा तस्मै महर्षिपदं दापयन्ति; विश्वामित्रः तु ब्रह्मर्षिशब्दम् एव याचते, ब्रह्मा च ‘न तावत् त्वं जितेन्द्रियः’ इति उक्त्वा गच्छति। ततः मुनिः ऊर्ध्वबाहुः वायुभक्षः पञ्चतपाः जलशायी च भूत्वा वर्षसहस्रं तपस्यति, येन इन्द्रः संतप्तः सन् रम्भाम् अप्सरसं प्रेषयितुं निश्चिनोति — एषा एव अग्रिमसर्गस्य भूमिका।

ಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ಓದಿ

१ब्रह्मणा ऋषिपदघोषणा

१पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम्।
अभ्यगच्छन्सुराः सर्वे तपःफलचिकीर्षवः॥
When the full thousand years were complete and the great sage had bathed at the close of his vow, all the gods came to him, wishing to grant him the fruit of his austerity.

२अब्रवीत्सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वचः।
ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः॥
Brahmā of vast splendour spoke these most gracious words: ‘You are a ṛṣi now — may it go well with you — by the pure deeds you have earned for yourself.’

३तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात्।
विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तपः॥
Having said this to him, the lord of the gods returned to heaven; and Viśvāmitra of great splendour once again set about a mighty austerity.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶುನಃಶೇಪನ ಬಿಡುಗಡೆಯೂ ಅಂಬರೀಷನ ಯಜ್ಞಸಮಾಪ್ತಿಯೂ ವರ್ಣಿತವಾದವು; ಇಲ್ಲಿ ಶತಾನಂದನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮುಂದಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದಾಗ ಅವನು ವ್ರತಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಫಲ ಕೊಡಬಯಸಿ ಆ ಮಹಾಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅತಿ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನೀನೇ ಗಳಿಸಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನೀನು ಋಷಿಯಾಗಿರುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವೇಶನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಆದರೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅಷ್ಟರಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಋಷಿಪದವಿ ಅವನ ಗುರಿಯಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ವರಲಾಭ ಇಲ್ಲಿ ವಿರಾಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಸ ಶ್ರಮದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೀನು ಋಷಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ಮೊದಲ ಪದವಿ; ತಪಸ್ವಿಗಳ ಕ್ರಮ — ಋಷಿ, ಮಹರ್ಷಿ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ. ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿದುದರ ಮೊದಲ ಫಲ ಇದು.

The previous sarga told of Śunaḥśepa's rescue and the completion of Ambarīṣa's sacrifice; here Śatānanda relates the next step in Viśvāmitra's austerity. When the full thousand years were complete, the great sage bathed at the close of his vow, and all the gods came to him, wishing to grant him the fruit of his penance. Brahmā of great splendour spoke most graciously: "Blessings on you. By the pure deeds you have earned for yourself, you are now a ṛṣi." With that the lord of the gods returned to heaven. But Viśvāmitra was not content with so little, and once more he undertook a great austerity. The rank of ṛṣi was not his goal; brahmarṣi was. So the boon was not a resting place for him but the beginning of fresh labour. "You are a ṛṣi" is not mere praise but the first rung, for ascetics rise from ṛṣi to maharṣi to brahmarṣi. This is the first fruit of the struggle Viśvāmitra, born a kṣatriya, had begun in rivalry with Vasiṣṭha.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

२मेनकायाः पुष्करागमनम्

४ततः कालेन महता मेनका परमाप्सराः।
पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे॥
Then, after a long stretch of time, O best of men, Menakā, the loveliest of apsarases, came to bathe in the waters of Puṣkara.

५तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मजः।
रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा॥
Kuśika’s son of great splendour saw Menakā there, matchless in beauty, like lightning in a rain-cloud.

ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಪ್ಸರೆಯಾದ ಮೇನಕೆ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಬಂದಳು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕುಶಿಕಪುತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮಳಾದ ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ಅವಳು ಪುಷ್ಕರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಳೆದಳು. ಈ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನೂ ಅದರ ಕ್ಷಣಿಕತೆಯನ್ನೂ; ಮಿಂಚು ಕಂಡ ಕ್ಷಣವೇ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸಿನ ರಾಶಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಬಹುದು. ‘ತತಃ ಕಾಲೇನ ಮಹತಾ’ (ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಕಳೆದವು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಘ್ನ ಮಾತ್ರ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೇನಕೆ ತಪೋಭಂಗಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಳು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅವಳು ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಳು; ದೋಷ ನೋಡುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿತು.

Then, after a long time, Menakā, the loveliest of apsarases, came to bathe in the waters of Puṣkara. There the radiant son of Kuśika saw her, matchless in beauty, shining in the Puṣkara waters like lightning in a rain-cloud. The simile points two ways: to the brilliance of her beauty and to its passing nature, for lightning vanishes as soon as it is seen, and a store of austerity can likewise dwindle in a moment. "After a long time" suggests that many years had gone by without any hindrance; the obstacle came suddenly. And the poet does not say Menakā came to break his penance; she came only to bathe. The fault arose in the mind of the one who looked.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

३मुनेः आमन्त्रणम्

६कन्दर्पदर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत्।
अप्सरः स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे॥
Overcome by the pride of Kandarpa, the sage said this to her: ‘Apsaras, welcome to you; stay here in my hermitage.

७अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन विमोहितम्।
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्॥
‘Be gracious to me — may it go well with you — for I am bewildered by love.’ So addressed, that lovely woman took up her dwelling there.

ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿ ಕಾಮದೇವನ ದರ್ಪಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು, ಅವಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅಪ್ಸರೆಯೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಮದನನಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸುಂದರಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದವನು ಒಂದೇ ನೋಟದಿಂದ ವಶನಾದನು; ಯಾವ ಬಾಹ್ಯ ಶತ್ರುವೂ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಕಾಮದರ್ಪ ವಿಘ್ನವಾಯಿತು. ‘ಸ್ವಾಗತಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ) ಎಂಬುದು ಆತಿಥ್ಯದ ಮಾತು, ‘ವಸ ಚೇಹ’ (ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು) ಎಂಬುದು ಆಮಂತ್ರಣ, ‘ಅನುಗೃಹ್ಣೀಷ್ವ’ (ಅನುಗ್ರಹಿಸು) ಎಂಬುದು ಯಾಚನೆ — ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮುನಿಯ ಹಂತಹಂತದ ಅವರೋಹಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಋಷಿಪದವಿಯಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾದವನೇ ಈಗ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.

Seeing her, the sage fell under the sway of love's pride and said to her: "Welcome, apsaras; stay here in my hermitage. Blessings on you; be kind to me, for I am bewildered by love." At these words the lovely woman made her home there. It is worth reflecting that one who had stood in austerity for a thousand years was conquered by a single glance; the obstacle was no outside enemy but his own desire. "Welcome" is the language of hospitality, "stay here" an invitation, "be kind to me" a plea, and in these three steps the poet shows the sage's gradual descent. The man whom the gods had just honoured with the rank of seer is now pleading with an apsaras.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

४दशवर्षाणि सुखेन व्यतीतानि

८तपसो हि महाविघ्नो विश्वामित्रमुपागमत्।
तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव॥
And so a great obstacle to his austerity came upon Viśvāmitra. While she stayed there, five years and five more, O Rāghava —

९विश्वामित्राश्रमे सौम्ये सुखेन व्यतिचक्रमुः।
अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनिः॥
ten years in all — passed pleasantly away in Viśvāmitra’s gentle hermitage. Then, when that time had gone by, the great sage Viśvāmitra

ಹೀಗೆ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಮಹಾವಿಘ್ನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿತು. ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಐದು ಮತ್ತು ಐದು — ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದವು. ‘ಸುಖೇನ’ (ಸುಖವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸುಖವು ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ, ಅದರ ಎಣಿಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತನ್ನ ನಡತೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸತೊಡಗಿದನು. ‘ಪಂಚ ಪಂಚ ಚ’ (ಐದು ಮತ್ತು ಐದು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಎಣಿಕೆಯ ಮರೆವೇ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಷವೂ ಎಣಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಸುಖದಲ್ಲಾದರೋ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳೂ ಒಂದರಂತೆ ಕಳೆದವು.

So a great obstacle to his austerity came upon Viśvāmitra. While she lived there, five years and five more, ten years in all, passed pleasantly in Viśvāmitra's gentle hermitage. The poet chooses the word "pleasantly" with purpose: pleasure is the opposite of austerity, and it keeps no count. When that time had passed, the great sage began to reflect on what had happened to him. The phrase "five years and five more" itself hints at the forgetting of the count. In austerity every year had been counted; in pleasure ten years went by as if they were one.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

५मुनेः पश्चात्तापः

१०सव्रीड इव संवृत्तश्चिन्ताशोकपरायणः।
बुद्धिर्मुनेः समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन॥
became as one ashamed, and gave himself over to anxiety and grief. A thought rose in the sage, full of indignation, O delight of the Raghus:

११सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोऽपहरणं महत्।
अहोरात्रापदेशेन गताः संवत्सरा दश॥
‘All this is the work of the gods — this great robbery of my austerity. Ten whole years have gone by in the guise of a single day and night.

१२काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं प्रत्युपस्थितः।
स निःश्वसन्मुनिवरः पश्चात्तापेन दुःखितः॥
‘It was because I was overcome by the delusion of desire that this obstacle came upon me.’ Sighing deeply, that best of sages was stricken with remorse.

ಅವನು ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡವನಂತಾದನು, ಚಿಂತೆ-ಶೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ರಘುನಂದನನೇ, ಮುನಿಗೆ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು: ‘ಇದೆಲ್ಲವೂ ದೇವತೆಗಳ ಕೆಲಸ; ಇದು ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಾ ಅಪಹರಣ. ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದುಹೋದವು. ಕಾಮ-ಮೋಹಗಳಿಗೆ ವಶನಾದ ನನಗೆ ಈ ವಿಘ್ನ ಒದಗಿತು.’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ರೋಷ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ‘ಕಾಮ-ಮೋಹಗಳಿಗೆ ವಶನಾದ ನನಗೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಅಹೋರಾತ್ರಾಪದೇಶೇನ’ (ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ರಮಣೀಯ — ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಕದಿಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ. ಕಾಲದ ಈ ಮಾಯೆಯೇ ಕಾಮದ ಬಲ; ಮೋಹವಿರುವವರೆಗೂ ಕಾಲ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

He became as one ashamed and gave himself over to anxiety and grief. An indignant thought rose in him: "All this is the gods' doing, this great theft of my austerity. Ten years have gone by as if they were a single day and night. It was because I was overcome by the delusion of desire that this obstacle came upon me." Brooding thus, the best of sages sighed, stricken with remorse. Note the order: first his anger falls on the gods, but then, saying he was overcome by desire, he sees the fault in himself, and that is the true mark of remorse. "As if a single day and night" is a fine touch: ten years were stolen under the guise of one day. This illusion of time is the very power of desire; while delusion lasts, time is not counted.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

६मेनकाविसर्जनम्, उत्तरपर्वतगमनम्

१३भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।
मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मजः॥
Seeing the apsaras standing there frightened and trembling, with her hands folded, Kuśika’s son dismissed Menakā with gentle words,

१४उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।
स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशाः॥
and went away, Rāma, to the northern mountain. Fixing his mind in unwavering resolve, that greatly renowned man, wishing to conquer desire,

ಅಪ್ಸರೆ ಭಯಗೊಂಡು ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದಳು; ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಕುಶಿಕಪುತ್ರನು ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ರಾಮ, ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ದೃಢನಿಷ್ಠೆಯ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಾಳಿ ಕಾಮವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಯಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಔದಾರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಶಪಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅವಮಾನಿಸಲೂ ಇಲ್ಲ; ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಉತ್ತರಂ ಪರ್ವತಮ್’ (ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತ) ಎಂಬುದು ಹಿಮಾಲಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಸ್ಥಳಬದಲಾವಣೆಯೂ ಸಾಧನೆಯ ಅಂಗ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೆನಪೇ ವಿಘ್ನವಾಗಬಹುದು. ‘ನೈಷ್ಠಿಕೀಂ ಬುದ್ಧಿಮ್’ (ದೃಢನಿಷ್ಠೆಯ ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪದ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

The apsaras stood frightened and trembling, her palms joined; seeing her, the son of Kuśika sent Menakā away with gentle words, and then, Rāma, he went to the northern mountain. Fixing his mind in unwavering resolve, the renowned sage set out to conquer desire. His generosity shines here: he neither curses Menakā nor scorns her, for one who knows his own fault does not punish another. The northern mountain is the Himālaya. Changing his place is itself part of his practice, since in the old place memory itself would be an obstacle. His resolve is now unshakeable.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

७कौशिकीतीरे दुरासदं तपः

१५कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे दुरासदम्।
तस्य वर्षसहस्राणि घोरं तप उपासतः॥
reached the bank of the Kauśikī and undertook an austerity hard to bear. As he practised that terrible austerity for thousands of years

१६उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम्।
आमन्त्रयन्समागम्य सर्वे सर्षिगणाः सुराः॥
on the northern mountain, Rāma, fear came upon the gods. All of them, together with the hosts of seers, met and took counsel with one another:

ಕೌಶಿಕೀ ನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿ ಅವನು ದುರಾಸದವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಭಯವಾಯಿತು. ಆಗ ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿದರು. ಭಯದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಕಾಮವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವನ ತಪಸ್ಸು ತಡೆಯಿಲ್ಲದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಈಗ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪದವಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೌಶಿಕೀ ಅವನ ತಂಗಿ ಸತ್ಯವತಿಯ ನದೀರೂಪ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ತೀರ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸ್ಥಳ. ‘ದುರಾಸದಮ್’ (ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ) ಎಂಬ ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

Reaching the bank of the Kauśikī, he undertook an austerity hard to endure. As he practised that terrible penance on the northern mountain for thousands of years, the gods grew afraid, and all of them, with the hosts of seers, met and took counsel together. The reason for their fear is clear: the austerity of one who has conquered desire and returned to his penance cannot be stopped, so this time the gods do not plan an obstacle but try to satisfy him by granting him a higher rank. The Kauśikī is the river form of his sister Satyavatī, as earlier sargas told, and so its bank was dear to him.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

८देवानां प्रार्थना, ब्रह्मणः आगमनम्

१७महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मजः।
देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः॥
‘Let this son of Kuśika receive the title of maharṣi; that would be the right thing.’ Hearing the words of the gods, the Grandfather of all the worlds

१८अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।
महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषितः॥
spoke sweet words to Viśvāmitra, whose wealth was austerity: ‘Welcome, great seer! My child, I am pleased with your fierce austerity.

‘ಈ ಕುಶಿಕಪುತ್ರನು ಮಹರ್ಷಿ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ; ಇದೇ ಸರಿ’ ಎಂದು ಅವರು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕಪಿತಾಮಹನು ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ವತ್ಸ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ನಿನ್ನ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದೆ.’ ‘ಮಹರ್ಷೇ’ (ಮಹರ್ಷಿಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೇ ಪದವಿ ಕೊಟ್ಟಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೊದಲು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ನೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರೆಂದು ಮುನಿ ಶಂಕಿಸಿದವರೇ ಈಗ ತಾವೇ ಅವನ ಪದವಿಯ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎರಡರಲ್ಲೂ ಭಯವೇ ಕಾರಣ.

"Let this son of Kuśika be given the title of maharṣi," they decided; "that would be right." Hearing the gods, the Grandfather of all the worlds spoke sweetly to Viśvāmitra, whose wealth was austerity: "Welcome, great seer; my child, I am pleased with your fierce austerity." By addressing him as "great seer" Brahmā in effect confers the title; he addresses him first and names the boon afterwards. The gods' policy is worth noting: those the sage had suspected of sending Menakā now themselves propose his promotion. Fear is the motive in both cases.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

९महर्षिपदं, ब्रह्मर्षिपदयाचना

१९महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक।
ब्रह्मणस्तु वचः श्रुत्वा विश्वामित्रस्तपोधनः॥
‘I grant you greatness, Kauśika, and pre-eminence among seers.’ But hearing Brahmā’s words, Viśvāmitra, whose wealth was austerity,

२०प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम्।
ब्रह्मर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः॥
bowed low with folded hands and answered the Grandfather: ‘If your lordship will call me by the incomparable title of brahmarṣi,

२१यदि मे भगवन्नाह ततोऽहं विजितेन्द्रियः।
तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत्त्वं जितेन्द्रियः॥
earned by my own pure deeds, then I shall be one who has truly mastered his senses.’ Brahmā then said to him: ‘You have not yet mastered your senses.

‘ಕೌಶಿಕನೇ, ನಿನಗೆ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ನಮಿಸಿ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಭಗವನ್, ನಾನೇ ಗಳಿಸಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅತುಲವಾದ ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆದರೆ ಆಗ ನಾನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದೆನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.’ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಇನ್ನೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಸಾರ ಅಡಗಿದೆ — ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಿಯಜಯದಿಂದ ಪಡೆಯಬೇಕು; ಮೇನಕೆಯ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಉತ್ತರವೂ ಮನನೀಯ — ಅವನು ಕೇವಲ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಪದವಿಯನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಆಗ ನಾನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ’ ಎಂದು ಅದರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಾನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿರಾಕರಣೆ ಅವನದೇ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

"I grant you greatness, Kauśika, and pre-eminence among the seers," said Brahmā. Hearing this, Viśvāmitra bowed low with joined palms and answered the Grandfather: "Lord, if you will call me by the incomparable title of brahmarṣi, earned by my own pure deeds, then I shall be one who has truly mastered his senses." Brahmā replied, "You have not yet mastered your senses." Here lies the essence of the sarga: the rank of brahmarṣi is won not by the quantity of austerity but by mastery of the senses, and the episode with Menakā is the proof. Viśvāmitra's answer deserves notice too: he does not simply ask for the title but himself names its mark, the mastery of the senses, and Brahmā's refusal follows from his own words.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

१०पुनः घोरं तपः

२२यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गतः।
विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनिः॥
‘Strive on, tiger among sages.’ With these words he went back to heaven. When the gods had departed, the great sage Viśvāmitra,

२३ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्।
घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः॥
his arms raised, without any support, living on air, practised austerity: in the summer heat he sat among five fires, in the rains he stayed under the open sky,

२४शिशिरे सलिलेशायी रात्र्यहानि तपोधनः।
एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्॥
and in the cold season that man of austerity lay in the water night and day. In this way, for a thousand years, he pursued a terrible austerity.

‘ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಪ್ರಯತ್ನಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ದೇವತೆಗಳು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಿಸಿದನು, ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬಯಲಿನಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿ ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಮಲಗಿದನು. ಹೀಗೆ ತಪೋಧನನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಮೂರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ತಾನೇ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡನು; ಹಿಂದೆ ಸುಖವಾಗಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷ ಕಳೆದವನು ಈಗ ಸುಖದ ಲೇಶವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುಃ ನಿರಾಲಂಬಃ ವಾಯುಭಕ್ಷಃ’ (ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಶರೀರದ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸಂಯಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಕ್ರಿಯೆಯ, ಆಶ್ರಯದ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ನಿರೋಧ.

"Strive on, tiger among sages," said Brahmā, and returned to heaven. When the gods had gone, the great sage Viśvāmitra practised austerity with his arms raised, without support, living on air. In the summer heat he sat among five fires; in the rains he stayed under the open sky; in the cold season he lay in the water night and day. So for a thousand years that ascetic pursued a terrible penance. In each of the three seasons he called down its own hardship upon himself; the man who once spent ten years in pleasure now wanted not the least trace of it. Arms raised, without support, living on air: three restraints of the body, of movement, of support and of food.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

११इन्द्रेण रम्भायाः प्रेषणम्

२५तस्मिन्संतप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ।
संतापः सुमहानासीत्सुराणां वासवस्य च॥
While the great sage Viśvāmitra was thus burning himself with penance, great distress fell upon the gods and upon Vāsava.

२६रम्भामप्सरसं शक्रः सर्वैः सह मरुद्गणैः।
उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च॥
Śakra, with all the hosts of the Maruts, spoke to the apsaras Rambhā words that were good for himself but not good for Kauśika.

ಆ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೀಗೆ ತಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ವಾಸವನಿಗೂ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂತಾಪವಾಯಿತು. ಆಗ ಶಕ್ರನು ಎಲ್ಲ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ರಂಭೆ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಗೆ ತನಗೆ ಹಿತವೂ ಕೌಶಿಕನಿಗೆ ಅಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಂದಿನ ರಂಭೋಪಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೇನಕೆಯ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಯಿತೋ ಅದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಫಲ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುನಿ ಈಗ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯತ್ವಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಆತ್ಮಹಿತಮ್ ಅಹಿತಂ ಕೌಶಿಕಸ್ಯ ಚ’ (ತನಗೆ ಹಿತ, ಕೌಶಿಕನಿಗೆ ಅಹಿತ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕವಿ ಇಂದ್ರನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವರಾಜನ ಭಯ ಲೋಕಹಿತದಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಪದವಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

While the great sage Viśvāmitra was burning himself with penance in this way, great distress fell on the gods and on Indra. Then Śakra, with all the hosts of the Maruts, spoke to the apsaras Rambhā words that served his own interest but not Kauśika's. So the sarga prepares the ground for the story of Rambhā in the next. The device used with Menakā is tried again, but the result will be different, since the sage is now striving precisely for mastery of his senses. By setting "good for himself" against "not good for Kauśika" the poet lays bare Indra's self-interest: the king of the gods fears not for the good of the world but for his own position.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥

ಪದವಿವರಣೆ

ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.

३० पदानि
व्रतस्नात ६३.१ व्रतस्य समाप्तौ अवभृथस्नानं कृतवान्; व्रतं समापितवान् इत्यर्थः
सन्धिः
पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘तु’ इत्यस्य अनन्तरं पदविभागः स्पष्टः
समासः
व्रते स्नातः इति व्रतस्नातः — सप्तमीतत्पुरुषः; ‘स्नात’ इति निष्ठान्तं, ‘व्रतसमाप्तौ कृतस्नानः’ इति रूढार्थेन
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘महामुनिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
तपःफलचिकीर्षवः ६३.१ तपसः फलं दातुम् इच्छन्तः — देवाः स्वयं फलदातारः इति भावः
सन्धिः
तपस् + फल — खरि परे सकारस्य विसर्गः, तेन ‘तपःफल…’; समासः तु एकः एव
समासः
तपसः फलं कर्तुम् इच्छवः इति तपःफलचिकीर्षवः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः; कृ धातोः सन्नन्तात् उ-प्रत्ययेन ‘चिकीर्षु’
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सुराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्वार्जित ६३.२ स्वयम् एव उपार्जितैः, परप्रसादानपेक्षैः — विश्वामित्रस्य ऋषित्वं दत्तं न, अर्जितम् इति द्योत्यते
सन्धिः
स्व + अर्जितैः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘स्वार्जितैः’
समासः
स्वेन अर्जितानि इति स्वार्जितानि — तृतीयातत्पुरुषः; ‘अर्जित’ इति अर्ज् धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘कर्मभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
परमाप्सराः ६३.४ अप्सरसां श्रेष्ठा, उत्कृष्टा अप्सराः
सन्धिः
परमा + अप्सराः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ), तेन ‘परमाप्सराः’
समासः
परमा अप्सराः इति — कर्मधारयः; ‘अप्सरस्’ इति सकारान्तं स्त्रीलिङ्गं, ‘अप्सु सरति’ इति निर्वचनम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘मेनका’ इत्यस्य विशेषणम्)
समुपचक्रमे ६३.४ आरब्धवती, उपक्रान्तवती — स्नानाय प्रवृत्ता इत्यर्थः
सन्धिः
सम् + उप + चक्रमे — उपसर्गद्वयपूर्वकं लिट्प्रयोगः; ‘स्नातुं समुपचक्रमे’ इत्यत्र तुमुन्नन्तेन योगः
समासः
समासः नास्ति — सम्-उप-पूर्वात् क्रम् धातोः लिट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अप्रतिम ६३.५ उपमारहिता, अनुपमा — यस्याः सादृश्यं क्वापि न लभ्यते
सन्धिः
रूपेण + अप्रतिमाम् — गुणसन्धिः न, अपि तु सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ), तेन ‘रूपेणाप्रतिमाम्’; अत्र सन्धिः एव कठिनता
समासः
न विद्यते प्रतिमा यस्याः सा अप्रतिमा — नञ्बहुव्रीहिः; ‘प्रतिमा’ इति सादृश्यवाचि
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मेनकाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कन्दर्पदर्पवशग ६३.६ कामदेवस्य गर्वस्य अधीनतां गतः; समीक्षितसंस्करणे ‘दृष्ट्वा कन्दर्पवशगः’ इति पाठः
सन्धिः
कन्दर्प + दर्प + वशगः — सन्धिकार्यं नास्ति; समासः एव अत्र बोध्यः
समासः
कन्दर्पस्य दर्पः, तस्य वशं गतः इति कन्दर्पदर्पवशगः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः (वशं गच्छतीति वशगः, ‘गम्’ धातोः डप्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘मुनिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनुगृह्णीष्व ६३.७ अनुग्रहं कुरु, प्रसादं कुरु — याचनार्थे लोट्
सन्धिः
अनु + गृह्णीष्व — उपसर्गपूर्वकं लोट्; ‘अनुगृह्णीष्व भद्रं ते’ इत्यत्र पदच्छेदः स्पष्टः
समासः
समासः नास्ति — अनु-पूर्वात् ग्रह् धातोः क्र्यादिगणे श्ना-विकरणेन लोट्, आत्मनेपदं, मध्यमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
वरारोहा ६३.७ सुन्दरश्रोणिप्रदेशा, उत्तमकटिप्रदेशवती — गीताप्रेस-हिन्दीभाष्ये ‘कटिप्रदेशवती’ इति
सन्धिः
वर + आरोहा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ), तेन ‘वरारोहा’
समासः
वरः आरोहः यस्याः सा वरारोहा — बहुव्रीहिः; ‘आरोह’ इति श्रोणिकटिप्रदेशवाचि
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
महाविघ्न ६३.८ महान् अन्तरायः — अत्र मेनकादर्शनम् एव विघ्नरूपेण उपस्थितम्
सन्धिः
महा + विघ्नः — ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः, तेन ‘महाविघ्नः’
समासः
महान् विघ्नः इति महाविघ्नः — कर्मधारयः; वि-पूर्वात् हन् धातोः नङ्प्रत्ययेन ‘विघ्न’
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘उपागमत्’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
व्यतिचक्रमुः ६३.९ अतिक्रान्तानि, व्यतीतानि — दश वर्षाणि गतानि इत्यर्थः
सन्धिः
वि + अति + चक्रमुः — यणादेशः (इ + अ = य्), तेन ‘व्यतिचक्रमुः’
समासः
समासः नास्ति — वि-अति-पूर्वात् क्रम् धातोः लिट्, परस्मैपदं, प्रथमपुरुषबहुवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (‘वर्षाणि’ इत्यस्य क्रिया)
सव्रीड ६३.१० लज्जायुक्तः — ‘इव’ इति पदेन कविः सूचयति यत् मुनिः लज्जाम् इव अनुभवति, न तु परेषु प्रकटयति
सन्धिः
सव्रीडः + इव — अकारात् परस्य विसर्गस्य अघोषे अवर्णे च परे लोपः, तेन ‘सव्रीड इव’
समासः
व्रीडया सह वर्तमानः इति सव्रीडः — अव्ययीभावगर्भः बहुव्रीहिः; ‘व्रीडा’ इति लज्जावाचि
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘संवृत्तः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सामर्ष ६३.१० रोषयुक्ता, असहनपूर्णा — देवेषु प्रति कोपसहिता चिन्ता
सन्धिः
स + आमर्षा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ), तेन ‘सामर्षा’
समासः
आमर्षेण सहिता इति सामर्षा — बहुव्रीहिः; ‘आमर्ष’ इति क्रोधासहनवाचि
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘बुद्धिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तपोऽपहरण ६३.११ तपसः चौर्यम्, तपोनाशनम् — देवाः मम तपः अहार्षुः इति मुनेः आक्षेपः
सन्धिः
तपः + अपहरणम् — विसर्गस्य उकारः, गुणः, अकारस्य च लोपः (अवग्रहेण सूचितः), तेन ‘तपोऽपहरणम्’
समासः
तपसः अपहरणम् इति — षष्ठीतत्पुरुषः; अप-हृ धातोः ल्युट्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कर्म’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
अहोरात्रापदेश ६३.११ एकस्य दिवारात्रस्य व्याजेन — दश वर्षाणि एकाहोरात्रवत् प्रतीतानि इत्यर्थः
सन्धिः
अहोरात्र + अपदेशेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘अहोरात्रापदेशेन’
समासः
अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रम्, तस्य अपदेशः इति — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः; ‘अपदेश’ इति व्याजवाचि
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
काममोहाभिभूत ६३.१२ कामजनितेन मोहेन आक्रान्तस्य — मुनिः दोषं देवेषु न स्थापयति, आत्मनि एव स्थापयति
सन्धिः
काममोह + अभिभूतस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘काममोहाभिभूतस्य’
समासः
कामजन्यः मोहः काममोहः, तेन अभिभूतः इति — मध्यमपदलोपिगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘मम’ इत्यस्य अध्याहृतस्य विशेषणम्)
प्रत्युपस्थित ६३.१२ समीपम् आगतः, सम्मुखे उपस्थितः
सन्धिः
प्रति + उप + स्थितः — यणादेशः (इ + उ = यु), तेन ‘प्रत्युपस्थितः’
समासः
समासः नास्ति — प्रति-उप-पूर्वात् स्था धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘विघ्नः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वेपन्ती ६३.१३ कम्पमाना, भयेन प्रकम्पिता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिम्’ इति पदानि पृथक्
समासः
समासः नास्ति — वेप् धातोः शतृप्रत्ययान्तात् स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अप्सरसम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
नैष्ठिकी ६३.१४ निश्चयात्मिका, दृढसङ्कल्पा — कामजये अविचला मतिः
सन्धिः
नैष्ठिकीं + बुद्धिम् — सन्धिकार्यं नास्ति; अनुस्वारः यथास्थितः
समासः
निष्ठायां भवा इति नैष्ठिकी — तद्धितः (ठक्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः), स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘बुद्धिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुरासद ६३.१५ दुष्प्रापम्, दुःसहम् — समीक्षितसंस्करणे ‘सुदारुणम्’ इति पाठः
सन्धिः
दुर् + आसदम् — रेफान्तस्य उपसर्गस्य परिवर्तनं नास्ति, तेन ‘दुरासदम्’
समासः
दुःखेन आसाद्यते इति दुरासदम् — दुर्-उपपदपूर्वात् आ-सद् धातोः खल्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सर्षिगण ६३.१६ ऋषिसमूहैः सहिताः — देवाः ऋषिभिः सह मिलिताः इत्यर्थः
सन्धिः
स + ऋषिगणाः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्), तेन ‘सर्षिगणाः’; अयम् एव अत्र क्लेशः
समासः
ऋषीणां गणाः ऋषिगणाः, तैः सहिताः इति सर्षिगणाः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सुराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
महर्षिशब्द ६३.१७ ‘महर्षिः’ इति अभिधानम्, महर्षिपदवी
सन्धिः
महा + ऋषि + शब्दम् — गुणसन्धिः (आ + ऋ = अर्), तेन ‘महर्षिशब्दम्’
समासः
महर्षिः इति शब्दः महर्षिशब्दः — कर्मधारयगर्भः; अत्र ‘शब्द’ इति संज्ञावाचकः, पदवीवाचकः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘लभताम्’ इत्यस्य कर्म)
ऋषिमुख्यत्व ६३.१९ ऋषिषु श्रेष्ठत्वम्, ऋषिप्रधानता
सन्धिः
महत्त्वम् + ऋषिमुख्यत्वम् — पदान्तस्य हलन्तमकारस्य स्वरपरे संयोगः, तेन ‘महत्त्वमृषिमुख्यत्वम्’
समासः
ऋषिषु मुख्यः ऋषिमुख्यः, तस्य भावः ऋषिमुख्यत्वम् — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः त्व-प्रत्ययान्तः भाववाचकः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ददामि’ इत्यस्य कर्म)
विजितेन्द्रिय ६३.२१ जितेन्द्रियः, वशीकृतेन्द्रियः — अग्रिमे पादे ब्रह्मा ‘न तावत् त्वं जितेन्द्रियः’ इति प्रतिवदति
सन्धिः
विजित + इन्द्रियः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए), तेन ‘विजितेन्द्रियः’
समासः
विजितानि इन्द्रियाणि येन सः विजितेन्द्रियः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विधेयम्)
मुनिशार्दूल ६३.२२ मुनिश्रेष्ठ, मुनिषु व्याघ्रतुल्य
सन्धिः
मुनिशार्दूल + इत्युक्त्वा — सन्धिकार्यं नास्ति; सम्बोधनान्तः अकारः यथास्थितः
समासः
मुनिषु शार्दूलः इव इति मुनिशार्दूलः — उपमानोत्तरपदकर्मधारयः (व्याघ्रादिभिः सादृश्यं श्रेष्ठत्वद्योतनाय)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
पञ्चतपा ६३.२३ पञ्चाग्निमध्ये तपस्यन् — ग्रीष्मे चतुरग्निमध्ये स्थित्वा उपरि सूर्यतापं सहमानः
सन्धिः
पञ्चतपाः + भूत्वा — आकारात् परस्य विसर्गस्य घोषवति परे लोपः, तेन ‘पञ्चतपा भूत्वा’
समासः
पञ्च तपांसि (अग्नयः) यस्य सः पञ्चतपाः — सङ्ख्यापूर्वो बहुव्रीहिः; चतुर्दिक्षु चत्वारः अग्नयः उपरि च सूर्यः इति पञ्च
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भूत्वा’ इत्यस्य विधेयम्)
आकाशसंश्रय ६३.२३ अनावृते आकाशे एव वसन् — वर्षासु छायाम् अपि न आश्रयति इत्यर्थः
सन्धिः
वर्षासु + आकाशसंश्रयः — सवर्णदीर्घः न, अपि तु ‘वर्षास्वाकाशसंश्रयः’ इति यणादेशः (उ + आ = वा)
समासः
आकाशः संश्रयः यस्य सः आकाशसंश्रयः — बहुव्रीहिः; सम्-श्रि धातोः अच्प्रत्ययेन ‘संश्रय’
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘तपोधनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सलिलेशायी ६३.२४ जले शयानः — शिशिरे रात्रौ दिवा च जलमध्ये स्थितः; समीक्षितसंस्करणे ‘सलिलस्थायी’ इति पाठः
सन्धिः
सलिले + शायी — सप्तम्यन्तस्य पदस्य समासे अलुक्, तेन ‘सलिलेशायी’
समासः
सलिले शेते इति सलिलेशायी — अलुक्समासः (सप्तम्या अलुक्), शीङ् धातोः णिनिप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘तपोधनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
संतप्यमान ६३.२५ तप्यमाने, तपसा आत्मानं दहति सति
सन्धिः
तस्मिन् + संतप्यमाने — नकारस्य सकारपरे विकारः नास्ति; ‘तस्मिन्संतप्यमाने’
समासः
समासः नास्ति — सम्-पूर्वात् तप् धातोः कर्मणि शानच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘विश्वामित्रे’ इत्यस्य विशेषणम्)
आत्महित ६३.२६ स्वस्य हितकरम् — इन्द्रस्य स्वार्थसाधकम्, कौशिकस्य तु अहितम्
सन्धिः
उवाच + आत्महितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ), तेन ‘उवाचात्महितम्’
समासः
आत्मनः हितम् इति आत्महितम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)