ಸರ್ಗ
ಶುನಃಶೇಪನ ರಕ್ಷಣೆ
ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಸೋದರಮಾವನ ದರ್ಶನ, ಶರಣಾಗತಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪ, ರಕ್ಷಾಮಂತ್ರದ ಉಪದೇಶ, ಇಂದ್ರನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು, ಯಜ್ಞಸಮಾಪ್ತಿ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಋಚೀಕನಿಂದ ನಡುವಿನ ಮಗ ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ ರಾಜ ಅಂಬರೀಷನು ರಥದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಈ ಸರ್ಗ ಅದೇ ಉಪಾಖ್ಯಾನದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಶತಾನಂದನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಘುನಂದನನೇ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ರಾಜನು ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿದನು. ಅವನು ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಶುನಃಶೇಪನು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುಷ್ಕರತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೋದರಮಾವ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಆಯಾಸದಿಂದಲೂ ಪರಮ ಆತುರನಾಗಿ, ಬಾಡಿದ ಮುಖದ ದೀನನಾಗಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಾಲಕನಿಗೆ ಯೂಪಸ್ತಂಭದ ಬಳಿಯಲ್ಲಲ್ಲ, ತೀರ್ಥದಲ್ಲೇ ಶರಣು ದೊರೆಯಿತು; ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯೂ ಸೋದರಮಾವನ ಸಂಬಂಧವೂ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಂಗಿ ಸತ್ಯವತಿ ಋಚೀಕನ ಪತ್ನಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಶುನಃಶೇಪನಿಗೆ ಸೋದರಮಾವ. ‘ವ್ಯಶ್ರಮತ್’ (ವಿಶ್ರಮಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿತು — ಇದು ಕಥಾನಕದ ಸಂಧಿ.
ಶುನಃಶೇಪನು ಮುನಿಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ನನಗೆ ತಾಯಿಯಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯಿಲ್ಲ; ಇನ್ನು ಜ್ಞಾತಿಗಳೂ ಬಂಧುಗಳೂ ಎಲ್ಲಿಂದ? ಸೌಮ್ಯನೇ, ಮುನಿಪುಂಗವನೇ, ಧರ್ಮದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ನೀನೇ ಎಲ್ಲರ ರಕ್ಷಕ, ನೀನೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಪೋಷಿಸಿ ಪಾಲಿಸುವವನು. ರಾಜ ಅಂಬರೀಷನು ಕೃತಕಾರ್ಯನಾಗುವಂತೆ, ನಾನೂ ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಯೂ ಅಕ್ಷಯನೂ ಆಗುವಂತೆ ಮಾಡು; ಅನುತ್ತಮವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುವಂತಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಹರವಾದುದು ಇದು — ಬಾಲಕನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಆರ್ಜವಕ್ಕೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಗೂ ನಿದರ್ಶನ. ‘ಭಾವನಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ಕೇವಲ ರಕ್ಷಕನಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೇ ಪೋಷಿಸುವವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥ; ಇದರಿಂದ ಬಾಲಕನು ಸೋದರಮಾವನನ್ನು ದೇವತೆಯಂತೆ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ, ಕಲ್ಯಾಣಕರವೂ ಪ್ರಸನ್ನವೂ ಆದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅನಾಥನಾದ ನನಗೆ ನೀನೇ ನಾಥನಾಗು; ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಕಿಲ್ಬಿಷದಿಂದ — ಪಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಸಂಕಟದಿಂದ — ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನನ್ನು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಶರಣಾಗತನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ, ಅನಂತರ ಉಪಾಯದ ಚಿಂತನೆ. ಸಾಂತ್ವನವಿಲ್ಲದ ಉಪಾಯ ನಿಷ್ಫಲ, ಉಪಾಯವಿಲ್ಲದ ಸಾಂತ್ವನ ವಂಚನೆ. ‘ಭವ್ಯೇನ ಚೇತಸಾ’ (ಕಲ್ಯಾಣಕರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನವೂ ಕಲ್ಯಾಣಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳದ್ದೂ ಆದ ಮನಸ್ಸು ವಿವಕ್ಷಿತ. ‘ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’ ಎಂಬುದು ಬಾಲಕನು ತಾನೇ ಮಾಡಿದ ಪಾಪವಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಯಜ್ಞಪಶುವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಪವೇ.
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಕ್ಕಳೇ, ಶುಭವನ್ನು ಬಯಸುವ ತಂದೆಯರು ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ಪರಲೋಕಹಿತವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಜನ್ಮವನ್ನು ಬಯಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಪ್ರಯೋಜನದ ಕಾಲ ಇದು ಬಂದಿದೆ. ಮುನಿಪುತ್ರನಾದ ಈ ಬಾಲಕ ನನ್ನಿಂದ ಶರಣು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿ.’ ತಂದೆಯ ಈ ಆಜ್ಞೆ ಅತಿ ಕಠೋರವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪರಮ ಧರ್ಮ, ಮಕ್ಕಳು ಆ ಧರ್ಮದ ಸಾಧನ ಎಂಬುದು ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿ. ‘ಜೀವಿತಮಾತ್ರೇಣ’ (ಪ್ರಾಣಮಾತ್ರದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೇರೇನನ್ನೂ ಬೇಡಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ — ಎಂದು ಮುನಿಯ ನೇರ ನುಡಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಧರ್ಮಪರಾಯಣರು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಶುಗಳಾಗಿ ಅಗ್ನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ನೀಡಿ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಶುನಃಶೇಪನು ನಾಥನುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಯಜ್ಞವು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ದೇವತೆಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ನನ್ನ ಮಾತೂ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ.’ ಒಂದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಮುನಿಯ ಯುಕ್ತಿ. ಆದರೆ ಆ ಯುಕ್ತಿ ಅವರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ ಬೆಲೆಯಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯ. ‘ಅವಿಘ್ನತಃ’ (ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಅವ್ಯಯಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ನಿರ್ವಿಘ್ನ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಇಡೀ ಉಪಾಖ್ಯಾನದ ಪರಿಣತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬೇರೆಯದೇ ಉಪಾಯದಿಂದ.
ಮುನಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಧುಚ್ಛಂದನೇ ಮೊದಲಾದ ಅವನ ಮಕ್ಕಳು ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೂ ಹಗುರ ಮನೋಭಾವದಿಂದಲೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ಪ್ರಭುವೇ, ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಮಗನನ್ನು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸುವೆ? ಊಟದಲ್ಲಿ ನಾಯಿಮಾಂಸದಂತೆ ಇದನ್ನು ನಾವು ಮಾಡಬಾರದ ಕೆಲಸವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ.’ ‘ಸಲೀಲಮ್’ (ಹಗುರವಾಗಿ, ಆಟವಾಡುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಪರಿಹಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅವರು ನಿರಾಕರಿಸಿದುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅಪಹಾಸ್ಯವನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ನಾಯಿಮಾಂಸದ ಉಪಮೆಯೇ ಅವರ ಶಾಪದ ಬೀಜವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೇಗೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಹಜವೇ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವಲ್ಲ, ಸ್ವಾರ್ಥವೇ ಮೂಲ — ಎಂದು ಮುನಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
ಮಕ್ಕಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಪುಂಗವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು, ಅವನು ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದನು: ‘ಈ ಮಾತು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ, ಅಳುಕಿಲ್ಲದೆ ಆಡಿದುದು, ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ನಿಂದಿತವಾದುದು. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಿ ನೀವು ಆಡಿದ ಈ ದಾರುಣವೂ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯೂ ಆದ ಮಾತಿನಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರಂತೆ ನಾಯಿಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವ ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಪೂರ್ಣ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಿರಿ.’ ಹಿಂದೆ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ; ಯಾವ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಅವರು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದರೋ ಅದೇ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಶಾಪವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯ. ಶಾಪದ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಜಾತಿಪತನ, ನಾಯಿಮಾಂಸಭಕ್ಷಣೆ, ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಭೂವಾಸ.
ಹೀಗೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಾಪಗ್ರಸ್ತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆರ್ತನಾದ ಶುನಃಶೇಪನಿಗೆ ದೋಷರಹಿತವೂ ನಿರ್ವಿಘ್ನವೂ ಆದ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪವಿತ್ರ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ-ಲೇಪನಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ವೈಷ್ಣವ ಯೂಪಸ್ತಂಭವನ್ನು ಸೇರಿ, ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸು. ಮುನಿಪುತ್ರನೇ, ಈ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ಗಾಥೆಗಳನ್ನು ಹಾಡು; ಆಮೇಲೆ ಅಂಬರೀಷನ ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಮಂತ್ರದಿಂದಲೇ ರಕ್ಷೆ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಯಜ್ಞವಿಧಿ ಲುಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪಶುವೂ ಹತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಎರಡರ ಸಮನ್ವಯ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಸಾಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಾಮಯಾ ರಕ್ಷಾ’ (ದೋಷರಹಿತ ರಕ್ಷೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಂದೂ ತಪ್ಪದ ರಕ್ಷೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುನಿ ಮೊದಲು ಅದನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ಗಾಥೆಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಶುನಃಶೇಪನು ಆ ಎರಡು ಗಾಥೆಗಳನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ರಾಜಸಿಂಹ ಅಂಬರೀಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜಸಿಂಹನೇ, ಬೇಗನೆ ಹೋಗೋಣ; ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಹಿಂದಿರುಗು, ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸು.’ ಋಷಿಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಿತನಾದ ರಾಜನು ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಯಜ್ಞವಾಟಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಬಾಲಕನ ತ್ವರೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮರಣಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಅವನೇ ರಾಜನನ್ನು ಯಜ್ಞದತ್ತ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನಿರ್ಭಯತೆ ಬಂದಿದೆ. ‘ಅತಂದ್ರಿತಃ’ (ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬುದು ರಾಜನ ವಿಶೇಷಣ; ಹಿಂದೆ ಅವನು ಪಶುವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಈಗ ಸಾಧನ ಸಿದ್ಧವಾದುದರಿಂದ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
ಸದಸ್ಯರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ರಾಜನು ಪವಿತ್ರ ಸಂಸ್ಕಾರಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ತೊಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ಪಶುವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಯೂಪಸ್ತಂಭಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದನು. ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮುನಿಪುತ್ರನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಇಂದ್ರನ ತಮ್ಮನಾದ ಉಪೇಂದ್ರನನ್ನೂ (ವಿಷ್ಣುವನ್ನೂ) — ಆ ಇಬ್ಬರು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸ್ತುತಿಸಿದನು. ಯೂಪ ವೈಷ್ಣವ, ಸ್ತುತಿ ಇಂದ್ರನದೂ ಉಪೇಂದ್ರನದೂ; ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ವಿಧಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿತು. ‘ಪವಿತ್ರಕೃತಲಕ್ಷಣಮ್’ ಎಂಬುದು ಯಜ್ಞಪಶುವಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ, ‘ರಕ್ತಾಂಬರಮ್’ (ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ತೊಟ್ಟ) ಎಂಬುದು ಅವನ ವೇಷ — ವಿಧಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಲುಪ್ತವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆಗ ರಹಸ್ಯಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಪ್ರೀತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ವಾಸವನು ಶುನಃಶೇಪನಿಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದನು. ಆ ರಾಜನೂ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದನು, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಹುಗುಣವಾದ ಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಶುನಃಶೇಪನ ಉಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ — ಪಶು ಹತವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಯಜಮಾನನು ವಂಚಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮರುಆರಂಭವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ — ಬ್ರಹ್ಮನು ಋಷಿಪದವಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಮೇನಕೆಯಿಂದ ತಪೋಭಂಗ — ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೀರ್ಘಮ್ ಆಯುಃ’ (ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು) ಎಂಬ ವರ ಬಾಲಕನ ಮೊದಲ ಯಾಚನೆಯ (‘ನಾನು ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಯೂ ಅಕ್ಷಯನೂ ಆಗಲಿ’) ನೇರ ಫಲ; ಹೀಗೆ ಬೇಡಿದುದೇ ದೊರೆಯಿತು ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಪೂರ್ತಿ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥