ಸರ್ಗ
ಶುನಃಶೇಪನ ವಿಕ್ರಯ
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪುಷ್ಕರಗಮನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು, ಅಂಬರೀಷನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಯಜ್ಞಪಶುವನ್ನು ಕದ್ದುದು, ಪುರೋಹಿತನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಮಾತು, ಋಚೀಕನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಗೆ ಪುತ್ರಯಾಚನೆ, ನಡುವಿನ ಮಗ ಶುನಃಶೇಪನು ತಾನಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬಂದುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಖರೀದಿ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಂಕುವನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ತೆರಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೊರಟ ಆ ಋಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳಿಗೂ ಹೇಳಿದನು: ‘ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ನಮಗೆ ಈ ಮಹಾವಿಘ್ನ ಒದಗಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗೋಣ, ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಆದ ಆ ಮಹಾ ಆಯಾಸವನ್ನೇ ‘ಮಹಾವಿಘ್ನ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿ ವಿಘ್ನದಿಂದ ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಥಳ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ; ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬದಲಿಸಬಹುದು, ತಪಸ್ಸನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ಋಷಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವವರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ಅವರನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ವಿಶಾಲವಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನ (ಬ್ರಹ್ಮನ) ಪುಷ್ಕರಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡೋಣ; ಅದು ಸುಖವಾದ ತಪೋವನ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಮುನಿ ಪುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಉಗ್ರವೂ ದುರಾಧರ್ಷವೂ ಆದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಖಂ ತಪೋವನಮ್’ (ಸುಖವಾದ ತಪೋವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅನುಕೂಲವಾದ ಸ್ಥಳವೂ ಸಾಧನೆಯ ಅಂಗ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾತ್ರ ಉಗ್ರವೇ — ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸುಖ, ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕಠೋರತೆ. ‘ಮೂಲಫಲಾಶನಃ’ (ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಹಾರಸಂಯಮವೂ ತಪಸ್ಸಿನ ಅಂಗ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ದುರಾಧರ್ಷಮ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಆ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಯಾವ ವಿಘ್ನಕರ್ತನೂ ಹತ್ತಿಕ್ಕಲಾರ ಎಂಬುದು.
ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾದ, ಅಂಬರೀಷನೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾದ ಮಹಾರಾಜನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದನು. ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಯಜ್ಞಪಶುವನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಪಶು ಕಳೆದುಹೋದಾಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪುರೋಹಿತನು ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಪ್ರವಾಹ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕಥೆ ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಅಂಬರೀಷನ ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಎರಡೂ ಕಥೆಗಳು ಮುಂದೆ ಶುನಃಶೇಪನಲ್ಲೇ ಸಂಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರನು ಯಜ್ಞಪಶುವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು ಹಳೆಯ ತಂತ್ರವೇ — ಸಗರನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲೂ ಅವನೇ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು; ದೇವರಾಜನು ಯಜ್ಞವಿಘ್ನದಿಂದ ರಾಜರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪುರೋಹಿತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ರಾಜನೇ, ತಂದಿದ್ದ ಪಶು ನಿನ್ನ ದುರ್ನೀತಿಯಿಂದ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು; ನರೇಶ್ವರನೇ, ರಕ್ಷಿಸದ ರಾಜನನ್ನು ದೋಷಗಳು ಕೊಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಪುರುಷರ್ಷಭನೇ, ಇದಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ — ಕರ್ಮ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಬೇಗನೆ ಪಶುವನ್ನಾಗಲೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನಾಗಲೀ ತಾ.’ ‘ರಕ್ಷಿಸದ ರಾಜನನ್ನು ದೋಷಗಳು ಕೊಲ್ಲುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾರ — ರಕ್ಷಣೆಯೇ ರಾಜನ ಮೂಲಕರ್ಮ; ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದವಾದರೆ ದೋಷಗಳೇ ದಂಡಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪಶುವನ್ನಾಗಲೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನಾಗಲೀ’ ಎಂಬ ವಿಕಲ್ಪವೇ ಕಥೆಯ ಬೀಜ — ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಜ್ಞಪಶುವಾಗುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಾಯಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು, ಅದು ಮುಂದೆ ಶುನಃಶೇಪನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ.
ಉಪಾಧ್ಯಾಯನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯೂ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಆ ರಾಜನು ಸಾವಿರಾರು ಹಸುಗಳನ್ನು ಬೆಲೆಯಾಗಿ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಪಶುವನ್ನು ಹುಡುಕಿದನು. ಆ ಭೂಪತಿ ಆ ಆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಜನಪದಗಳಲ್ಲಿ, ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ, ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅಲೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ಬಲದಿಂದ ಯಾರನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬೆಲೆ ಕೊಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞಾಂಗವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾವಿರಾರು ಹಸುಗಳು’ ಎಂಬುದು ಬೆಲೆಯ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯ ಪಶು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರನ ವಿಘ್ನ ದೈವಕೃತ. ಕಥೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಇಲ್ಲಿ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಆ ರಾಜನು ಭೃಗುತುಂಗ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಋಚೀಕ ಮುನಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಮಿತಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಜರ್ಷಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಹೇಳಿದನು. ‘ಪ್ರಣಮ್ಯ ಅಭಿಪ್ರಸಾದ್ಯ’ (ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಮ ಮನನೀಯ — ಮೊದಲು ನಮಸ್ಕಾರ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು, ಅನಂತರವೇ ಯಾಚನೆ; ಇದೇ ಯಾಚಕನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಋಚೀಕನು ಭೃಗುವಂಶಜ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಭಾರ್ಗವ’ ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ರಂಗಭೂಮಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೂ ಕುಶಲ ಕೇಳಿ ಅವನು ಋಚೀಕನಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳಿಗೆ ನೀನು ಒಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ಮಾರುವುದಾದರೆ, ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಭಾರ್ಗವನೇ, ಪಶುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯ ಪಶು ದೊರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಪತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಯಜ್ಞ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ, ಪಶು ಕಳೆದುಹೋಗಿದೆ, ಕಾಲ ಸರಿಯುತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನನ್ನೇ ಪಶುವಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನ ದೈನ್ಯವೂ ಆರ್ತತೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಯಾಚನೆಗೆ ಮೊದಲು ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬೆಲೆಯಾದರೋ ದೊಡ್ಡದು — ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳು.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ಬೆಲೆಗೆ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಋಚೀಕನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಮಾರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಋಚೀಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಿ ಹೇಳಿದಳು. ತಂದೆಯ ನಿರಾಕರಣೆ ಮೊದಲು ಬಂದಿದೆ — ಹಿರಿಯ ಮಗ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯ; ಇದರಿಂದ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದ ಹಂಚಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಥಂಚನ’ (ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರಾಕರಣೆಯ ದೃಢತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುನಿ ಬೆಲೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿರಿಯನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅವಳು ನರಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಅಂಬರೀಷನಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದಳು: ‘ಪೂಜ್ಯ ಭಾರ್ಗವನು ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಮಾರಬಾರದವನೆಂದು ಹೇಳಿದನು; ಪ್ರಭುವೇ, ನನಗೂ ಕಿರಿಯವನಾದ ಶುನಕನು ಪ್ರಿಯನೆಂದು ತಿಳಿ. ಆದ್ದರಿಂದ, ರಾಜನೇ, ಕಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ತಾಯಿಯ ಮಾತು ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ — ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಡುವಿನವನನ್ನು ಇಬ್ಬರೂ ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ — ‘ಅವಿಕ್ರೇಯಂ ಸುತಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ಭಗವಾನಾಹ ಭಾರ್ಗವಃ’ (ಪೂಜ್ಯ ಭಾರ್ಗವನು ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಮಾರಬಾರದವನೆಂದು ಹೇಳಿದನು) ಮತ್ತು ‘ತಸ್ಮಾತ್ಕನೀಯಸಂ ಪುತ್ರಂ ನ ದಾಸ್ಯೇ ತವ ಪಾರ್ಥಿವ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ಕಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ); ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಇಲ್ಲ.
‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಿರಿಯ ಮಕ್ಕಳು ತಂದೆಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯರು, ಕಿರಿಯರು ತಾಯಂದಿರಿಗೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಕಿರಿಯವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಆ ಮುನಿಯೂ ಮುನಿಪತ್ನಿಯೂ ಹೇಳಿದಾಗ, ರಾಮ, ನಡುವಿನ ಮಗ ಶುನಃಶೇಪನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಅರ್ಥವಿದೆ — ಇಬ್ಬರ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಯಾರು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿತನಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ತಾನಾಗಿ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಯೇಣ’ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾಯಿ ತನ್ನ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನು ಲೋಕಸ್ವಭಾವವೆಂದು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ‘ರಕ್ಷ್ಯೇ’ (ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬುದು ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯ. ನಡುವಿನವನ ಮೌನ ಮುರಿದು ಅವನ ಮಾತು ಇಲ್ಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
ಶುನಃಶೇಪನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ತಂದೆ ಹಿರಿಯವನನ್ನು ಮಾರಬಾರದವನೆಂದನು, ತಾಯಿ ಕಿರಿಯವನನ್ನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಡುವಿನವನೇ ಮಾರಬಹುದಾದವನು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಿ.’ ಈ ಮಾತು ಬಾಲಕನ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಯಾರನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಉಳಿದ ಫಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಈ ಬಾಲಕ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತರ್ಕವೂ ಶುದ್ಧ — ಇಬ್ಬರೂ ನಿಷೇಧಿಸಿದ ನಂತರ ಉಳಿದುದೇ ಮಾರಾಟಯೋಗ್ಯ; ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ತನ್ನದೇ ಮಾರಾಟ.
ಅನಂತರ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಆ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಯ ಮಾತು ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ನರೇಶ್ವರನಾದ ರಾಜನು ಹಿರಣ್ಯ, ಸುವರ್ಣ — ಇವುಗಳ ಕೋಟಿಗಳು, ರತ್ನರಾಶಿಗಳು, ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳು — ಇವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ಪಡೆದು ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಜರ್ಷಿ ಅಂಬರೀಷನು ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಸಿಕೊಂಡು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಶುನಃಶೇಪನ ಖರೀದಿಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸೋದರಮಾವನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ ಎರಡು ಕಥೆಗಳ ಸಂಧಿ. ಮೊದಲಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪುಷ್ಕರಗಮನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶುನಃಶೇಪನ ರಥಾರೋಹಣ; ಇವುಗಳ ಮಿಲನವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯ. ‘ಪರಮಪ್ರೀತಃ’ (ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾದ) ಎಂಬ ರಾಜನ ಹರ್ಷ ಬಾಲಕನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಿಂತು ಕರುಣರಸವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥