॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 60ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಸಶರೀರ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ

ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಯಜ್ಞಾರಂಭ, ತ್ರಿಶಂಕು ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೇರಿದುದು, ಇಂದ್ರನಿಂದ ಪತನ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸೃಷ್ಟಿ, ದೇವತೆಗಳ ಅನುನಯದಿಂದ ಉಪಶಮನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮಹೋದಯನೊಡನೆ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರನ್ನು ಶಾಪದಿಂದ ಹತ್ತಿಕ್ಕಿದನು. ಅವರು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಹತರಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಇವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನಾದ ತ್ರಿಶಂಕು ಎಂದು ವಿಶ್ರುತನು, ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೂ ದಾನಶೀಲನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ನನ್ನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ತನ್ನ ಇದೇ ಶರೀರದಿಂದ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನು ತನ್ನ ಶರೀರದೊಡನೆ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ನೀವು ನನ್ನೊಡನೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ತನ್ನ ತಪೋಬಲವನ್ನೂ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಶರಣಾಗತನ ಬಯಕೆಯನ್ನೂ ಅವನ ಧರ್ಮಿಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ದಾನಶೀಲತೆಯನ್ನೂ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾಂ ಚೈವ ಶರಣಂ ಗತಃ’ (ನನ್ನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಸೂತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆಯೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೂ ಕಾರಣ, ಅದೇ ಮುಂದೆ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಮಹಾ ವಿರೋಧವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಹೇಳಿದುದರಿಂದ ಈ ಯಜ್ಞ ಒಬ್ಬನ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ತಕ್ಷಣ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಅವರು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ‘ಕುಶಿಕವಂಶಜನಾದ ಈ ಮುನಿ ಪರಮ ಕೋಪಿಷ್ಠ. ಅವನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಇದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಸಮಾನನಾದ ಪೂಜ್ಯನು ರೋಷದಿಂದ ಶಾಪ ಕೊಡುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸೋಣ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನು ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಒಂದು ಭಯ, ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮನಿಶ್ಚಯ. ಋಷಿಗಳು ಮೊದಲು ಮುನಿಯ ಕೋಪವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ‘ಅವನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸರಿ’ ಎಂದು ಅವನ ಮಾತಿನ ಧರ್ಮಾನುಗುಣತೆಯನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಕೇವಲ ಭಯದಿಂದ ಸ್ವೀಕೃತವಾಗಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆಯೆಂಬ ಧರ್ಮವಿದೆ ಎಂದು ಅವರಿಗೂ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ’ ಎಂಬುದಾದರೋ ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇಹದೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಗಮನವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ವಿಧಿಸಿಲ್ಲ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞ ಆರಂಭವಾಗಲಿ; ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ’ — ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆಗ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೇ ಯಾಜಕನಾದನು; ಮಂತ್ರಕೋವಿದರಾದ ಋತ್ವಿಜರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂತ್ರಸಹಿತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಈಗ ಯಾಜಕನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ ಅವನ ಋಷಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾಗಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಮಹಾಯಜ್ಞದ ಯಾಜಕ; ಇದೇ ಅವನ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಿದ್ಧಿ. ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರ ಅಸಮ್ಮತಿಯಿದ್ದರೂ ಯಜ್ಞ ಕುಂಠಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆ ಮಂತ್ರಕೋವಿದ ಋತ್ವಿಜರು ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದಾರೆ. ‘ಆನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ’ (ಕ್ರಮವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಋತ್ವಿಜರು ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಗಳಂತೆ, ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹವಿರ್ಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಆವಾಹಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಆಗ ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಅತಿ ಗಂಭೀರವಾದ ಸ್ಥಳ — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಧಿ ಅಖಂಡ, ಮಂತ್ರಗಳು ತಪ್ಪಿಲ್ಲ, ಯಾಜಕನೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ; ಆದರೂ ದೇವತೆಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೋಷ ಕರ್ಮದಲ್ಲಲ್ಲ, ಯಜಮಾನನಲ್ಲಿ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಗುರುಶಾಪದಿಂದ ಚಾಂಡಾಲನಾದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಭಾಗ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅವರು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೋಪದ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಮಹತಾ ಕಾಲೇನ’ (ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೀರ್ಘ ಪ್ರಯತ್ನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮುನಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಕುಪಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ, ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಾದ ಮೇಲೆಯೇ.

ಆಗ ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸ್ರುವವನ್ನು (ಹೋಮದ ಸೌಟನ್ನು) ಎತ್ತಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನರೇಶ್ವರನೇ! ನಾನೇ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ತಪಸ್ಸಿನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ನೋಡು. ಇಗೋ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಶರೀರದೊಡನೆ ನನ್ನ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಶರೀರದೊಡನೆ ಪಡೆಯಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ನರೇಶ್ವರನೇ! ರಾಜನೇ, ನಾನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಫಲವಿದ್ದರೆ ಅದರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗು.’ ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸೇ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಬಹುಕಾಲ ಸಂಚಯಿಸಿದ ತಪಃಫಲವೇ ನೇರವಾಗಿ ವ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಾರ್ಜಿತಮ್’ (ತಾನೇ ಸಂಪಾದಿಸಿದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದರಿಂದ ಈ ಬಲ ಯಾರೂ ಕೊಟ್ಟುದಲ್ಲ, ತಾನೇ ಗಳಿಸಿದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ವ್ಯಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಸ್ವತಂತ್ರ. ಸ್ರುವವನ್ನು ಎತ್ತಿದುದು ಯಜ್ಞದ ಉಪಕರಣದಿಂದಲೇ ಮಾಡಿದ ಸಂಕಲ್ಪ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಆ ಮುನಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಆ ನರೇಶ್ವರನು ಮುನಿಗಳು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆಗ ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ತ್ರಿಶಂಕು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಪಾಕಶಾಸನನಾದ ಇಂದ್ರನು ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ತ್ರಿಶಂಕು! ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ನೆಲೆ ಏರ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ, ದೇವರಾಜನ ಅಧಿಕಾರ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಮುನೀನಾಂ ಪಶ್ಯತಾಮ್’ (ಮುನಿಗಳು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇದು ಗುಪ್ತ ಕರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಭಂಗವಾದರೂ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ಮಾತು ದ್ವೇಷಮೂಲವಲ್ಲ, ಮರ್ಯಾದಾಮೂಲ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ನೆಲೆ ಏರ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಇರಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲ.

‘ಗುರುಶಾಪದಿಂದ ಹತನಾದ ಮೂಢನೇ! ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳು’ — ಮಹೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ತ್ರಿಶಂಕು ಮತ್ತೆ ಬಿದ್ದನು. ಬೀಳುತ್ತಾ ಅವನು ‘ಕಾಪಾಡು’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಕರೆದನು. ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಶಿಕನು ತೀವ್ರ ರೋಷವನ್ನು ತಾಳಿದನು, ‘ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದನು. ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟನು — ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಸೇರಲಿಲ್ಲ, ಭೂಮಿಗೂ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಮುನಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ರೋಷಮ್ ಆಹಾರಯತ್’ (ರೋಷವನ್ನು ತಾಳಿದನು, ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗ ಮನನೀಯ — ರೋಷ ತಾನಾಗಿ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಮುನಿಯೇ ಕರೆದುಕೊಂಡನು; ತಪಸ್ವಿಯ ಕೋಪವೂ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಅಧೀನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರಣಾಗತನ ಆರ್ತನಾದವೇ ಈ ಕೋಪಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತ, ತನಗಾದ ಅಪಮಾನವಲ್ಲ.

ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಅವನು ದಕ್ಷಿಣಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಸಪ್ತರ್ಷಿಮಂಡಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾ, ಇನ್ನೊಂದು ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹವನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು: ‘ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಲೋಕ ಇಂದ್ರನಿಲ್ಲದುದಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಆಖ್ಯಾನದೊಡನೆ ಹೆಣೆಯುತ್ತಾನೆ; ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತೃತ್ವದವರೆಗೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ’ (ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತವನು), ‘ಕಲುಷೀಕೃತಃ’ (ಕಲುಷಿತನಾದವನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ದೋಷವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಕ್ತಿ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವುದು ಮೈಮರೆವು.

ಆಗ ಪರಮ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಋಷಿಸಮೂಹಗಳೊಡನೆ ಸುರಾಸುರರು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಅನುನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದರು: ‘ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಈ ರಾಜನು ಗುರುಶಾಪದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡವನು; ತಪೋಧನನೇ! ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಇವನು ಅರ್ಹನೇ ಅಲ್ಲ.’ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಪುಂಗವ ಕೌಶಿಕನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಬಲದಿಂದ ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಶಾಪದಿಂದ ಹೆದರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅನುನಯದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಮಹಾಭಾಗ’, ‘ತಪೋಧನ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಅವರು ಮುನಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಗುರುಶಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಬದಲಿಸಲಾಗದು ಎಂದು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ವಿರೋಧ ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಂವಾದಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಶಾಪವನ್ನಲ್ಲ.

‘ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ! ಈ ಭೂಪತಿ ತ್ರಿಶಂಕು ಸಶರೀರನಾಗಿ ಏರುವನೆಂದು ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ಅದನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ. ಸಶರೀರನಾದ ಈ ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ವರ್ಗವಿರಲಿ; ನಾನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿ. ಲೋಕಗಳು ಇರುವವರೆಗೂ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲಲಿ. ದೇವತೆಗಳೇ! ನಾನು ಮಾಡಿದುದೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ವಿರೋಧವಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಪದದ ಆಸೆಯಲ್ಲ, ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆ ಮಾತ್ರ. ‘ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಯ ಶೀಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ. ಈ ವಿನಯವೇ ಸಮಾಧಾನದ ಬಾಗಿಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಮುನಿಪುಂಗವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು: ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲಲಿ. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ವಾನರಪಥದ (ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗದ) ಹೊರಗೆ ಆ ಅನೇಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿರಲಿ; ಆ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತ್ರಿಶಂಕುವೂ ಅಮರರಂತೆ ನೆಲೆಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಸಮಾಧಾನ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತ್ರಿಶಂಕು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸ್ವರ್ಗಸಮಾನವಾದ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನೂ ದೇವಯಾನಮಾರ್ಗದ ಹೊರಗೆ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಾಧೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿರುವುದು ಗುರುಶಾಪದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಕಾರವೂ ಮುನಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಎರಡೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶೈಲಿ — ವಿರೋಧವು ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಭಂಗದಿಂದಲ್ಲ, ಎರಡರ ಮರ್ಯಾದಾರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಜ್ಯೋತಿಗಳು ಕೃತಾರ್ಥನೂ ಕೀರ್ತಿವಂತನೂ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದವನಂತಿರುವವನೂ ಆದ ಆ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುವು’ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದರು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಋಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ‘ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ನರೋತ್ತಮನೇ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ತೆರಳಿದರು. ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಮಹಾಕೋಪ ಶಾಂತವಾಯಿತು — ಇದೂ ಅವನ ಮಹತ್ವವೇ. ಹೀಗೆ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಆಖ್ಯಾನ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ದಕ್ಷಿಣ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಂಕು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅಂಬರೀಷನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಶುನಃಶೇಪನ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ