॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 59ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ಶರಣದಾನ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರಿಗೆ ಶಾಪ

ಚಾಂಡಾಲರೂಪದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ, ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಲು ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಮಹೋದಯ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರ ನಿಷ್ಠುರ ಮಾತು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೋಪ ಮತ್ತು ಶಾಪ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುರುಪುತ್ರರ ಶಾಪದಿಂದ ಚಾಂಡಾಲತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದ ತ್ರಿಶಂಕು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕನು, ‘ದೈವವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ, ಪೌರುಷ ನಿರರ್ಥಕ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ಕುಶಿಕಪುತ್ರನು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಆರ್ದ್ರಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಮಧುರವಾದ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ವತ್ಸ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ನೀನು ಸುಧಾರ್ಮಿಕನೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ನೃಪಪುಂಗವನೇ, ಹೆದರಬೇಡ; ನಿನಗೆ ಶರಣು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯಾರನ್ನು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರು ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ತೊರೆದರೋ ಅವನನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ‘ವತ್ಸ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಶರಣಾಗತನ ಬಾಹ್ಯರೂಪವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭಾವ. ‘ಸ್ವಾಗತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಲ್ಲ, ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಮಾ ಭೈಷೀಃ’ (ಹೆದರಬೇಡ) ಎಂಬುದು ಅಭಯದಾನ — ಇದೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮುನಿಧರ್ಮಗಳ ಸಂಗಮ.

ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ‘ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ನಾನೇ ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆಮೇಲೆ ನೀನು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವೆ. ಗುರುಶಾಪದಿಂದಾದ ಯಾವ ರೂಪ ನಿನ್ನಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದೇ ರೂಪದೊಡನೆ ಸಶರೀರನಾಗಿ ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ. ನರಾಧಿಪನೇ, ಶರಣು ಕೊಡಬಲ್ಲ ಕೌಶಿಕನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಶರಣಾಗತನಾದುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದಂತೆಯೇ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಶಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರೂಪಾಂತರವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಶಾಪದಿಂದಾದ ರೂಪವನ್ನೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕಥಾಪ್ರವಾಹದ ಬೀಜ. ವಸಿಷ್ಠನು ಯಾವುದನ್ನು ‘ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿದನೋ ಅದನ್ನೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ‘ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇವರ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕರೂ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರೂ ಆದ ತನ್ನ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಶಿಷ್ಯರನ್ನೂ ಕರೆದು ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆತನ್ನಿ.’ ಯಜ್ಞವು ಒಬ್ಬನೇ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮವಲ್ಲ; ಋತ್ವಿಜರೂ ಸದಸ್ಯರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಪೋಬಲಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮೊದಲು ಮುನಿಸಮಾಜದ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನೇ ಅರಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರನ್ನೂ ಆಮಂತ್ರಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಒತ್ತಾಯ — ವೈರವನ್ನು ಮರೆತು ವಿಧಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ತಾತ್ಪರ್ಯ.

‘ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ, ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ, ಋತ್ವಿಜರೊಡನೆ, ಬಹುಶ್ರುತರಾದವರನ್ನು ಕರೆತನ್ನಿ. ನನ್ನ ಮಾತಿನ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಅನಾದರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯಾವುದೇ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರೆ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಿಷ್ಯರು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಒತ್ತಾಯವೇ ಮುಂದೆ ಶಾಪಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಶಿಷ್ಯರೂ ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹೊರಟರು — ಹೀಗೆ ಕಥೆ ವಿಸ್ತಾರ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ಬಂದರು. ಆ ಶಿಷ್ಯರೂ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮುನಿಯ ಬಳಿ ಸಾರಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು: ‘ತಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜರೂ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಮಹೋದಯನೊಬ್ಬನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಅವರು ಬಂದರು. ವಸಿಷ್ಠನ ನೂರು ಮಕ್ಕಳೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕದಡಿದ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಿ.’ ಶಿಷ್ಯರು ಗುರುವಿನ ಆದೇಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಿಷ್ಠುರವಾದ ಮಾತನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಹಿಂದೆ ಕೊಟ್ಟ ಆದೇಶದ ಫಲವೇ ಇದು. ಮಹೋದಯನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಋಷಿ, ಆದರೆ ಅವರದೇ ಪಕ್ಷಪಾತಿ.

‘ಮುನಿಪುಂಗವನೇ, ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳು — ಯಾರಿಗೆ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸುವವನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನೋ, ಯಾರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾಂಡಾಲನೋ, ಅವನ ಯಜ್ಞಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವರು? ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಚಾಂಡಾಲನ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಪಾಲಿತರಾಗಿ ಹೇಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು?’ — ಈ ನಿಷ್ಠುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೋಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯಾಜಕನ ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವ ಮತ್ತು ಯಜಮಾನನ ಚಾಂಡಾಲತ್ವ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರ ಕೋಪದ ಮೂಲ ಇಬ್ಬರು ಗುರುಗಳ ಹಳೆಯ ವೈರವೇ, ಶುದ್ಧ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಚಾರವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಚಾಂಡಾಲತ್ವ ಅವರೇ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪದಿಂದ ಆದುದು.

‘ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಮಹೋದಯನೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು’ ಎಂದು ಶಿಷ್ಯರು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಅವರೆಲ್ಲರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ರೋಷದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ದೋಷರಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರು ದೂಷಿಸುತ್ತಾರೋ ಆ ದುರಾತ್ಮರು ಭಸ್ಮವಾಗುವರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅದುಷ್ಟಮ್’ (ದೋಷರಹಿತನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯೂ, ‘ಉಗ್ರಂ ತಪಃ ಸಮಾಸ್ಥಿತಮ್’ (ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಇಂದೇ ಅವರು ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು ಯಮನ ಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಏಳುನೂರು ಜನ್ಮಗಳ ಕಾಲ ಅವರು ಶವಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರಾಗಿ ಹುಟ್ಟಲಿ — ನಾಯಿಮಾಂಸವನ್ನೇ ನಿಯತ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡ, ನಿರ್ದಯರಾದ ಮುಷ್ಟಿಕರೆಂಬ ಚಾಂಡಾಲರಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ತಪೋಬಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಾತೇ ಅವನ ಶಸ್ತ್ರ. ಯಾವ ಮಾತಿನಿಂದ ದೂಷಿತನಾದನೋ ಅದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಚಾಂಡಾಲನ ಅನ್ನವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದವರೇ ನಾಯಿಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವವರಾಗಲಿ ಎಂಬ ಶಾಪದ ಅನುರೂಪತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ.

‘ವಿಕೃತರೂ ವಿರೂಪರೂ ಆಗಿ ಅವರು ಈ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯಲಿ. ದೂಷಿಸಲಾಗದ ನನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸಿದ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಮಹೋದಯನೂ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ದೂಷಿತನಾಗಿ ನಿಷಾದನಾಗುವನು; ಪ್ರಾಣಿಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿ ದಯಾಹೀನನಾಗುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶಾಪಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರು ಮುಷ್ಟಿಕರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಮಹೋದಯನು ನಿಷಾದನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎರಡರಲ್ಲೂ ಮಾತಿನ ದೋಷದ ಫಲ ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಮಾಮ್ ಅದೂಷ್ಯಮ್’ (ದೂಷಿಸಲಾಗದ ನನ್ನನ್ನು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ನೋವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ದುರ್ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳುವನು’ — ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಭಯದಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದಲೂ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತಾನೇ ಯಾಜಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಏತಾವತ್’ (ಇಷ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಾಪ ಸಾಕಷ್ಟಾಯಿತು, ಹೇಳಲು ಇನ್ನೇನೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ; ಮೌನವೇ ಕ್ರೋಧದ ಅವಸಾನ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ