ಸರ್ಗ
ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ಚಾಂಡಾಲತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿ
ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಭರ್ತ್ಸನೆ ಮತ್ತು ನಿರಾಕರಣೆ, ಶಾಪದಿಂದ ಚಾಂಡಾಲತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪೌರರೂ ಓಡಿಹೋದುದು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತ್ರಿಶಂಕು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರ ಬಳಿ ಸಾರಿ ತನ್ನಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೂರು ಋಷಿಪುತ್ರರು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಗುರು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನನ್ನು ಮೀರಿ ಬೇರೆ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ? ಎಲ್ಲ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಗೂ ಪುರೋಹಿತನೇ ಪರಮ ಗತಿ, ಸತ್ಯವಾದಿಯ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂಜ್ಯ ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದನೋ ಅದನ್ನು ನಾವು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನೆರವೇರಿಸಲಾರೆವು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಮೂರ್ಖನು; ನಿನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗು. ರಾಜನೇ, ಪೂಜ್ಯನಾದ ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಋಷಿಪುತ್ರರು ತಮ್ಮ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಮಾತು ಮೀರಲಾಗದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಶಿಷ್ಯಧರ್ಮದ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದರೆ ಋಷಿಪುತ್ರರಿಗೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಗುರುವಿನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವ, ಎರಡನೆಯದು ಕುಲಪುರೋಹಿತನ ನಿಯತ ಸ್ಥಾನ, ಮೂರನೆಯದು ಶಿಷ್ಯನ ವಿನಯ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲೂ ತ್ರಿಶಂಕು ಅತಿಕ್ರಮ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಕೋಪ ಅಕಾರಣವಲ್ಲ. ವಸಿಷ್ಠನ ‘ಅಶಕ್ಯ’ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯ ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿರೋಧದಿಂದ; ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಲೋಕಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ.
‘ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಲು ನಮಗೆ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?’ — ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕದಡಿದ ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ಅವರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಅವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪೂಜ್ಯ ವಸಿಷ್ಠನು ನನ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು, ಹಾಗೆಯೇ ಗುರುಪುತ್ರರೂ ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ತಪೋಧನರೇ, ನಿಮಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ; ನಾನು ಬೇರೆ ಗತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಘೋರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಋಷಿಪುತ್ರರು ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ‘ನೀನು ಚಾಂಡಾಲನಾಗುವೆ’ ಎಂದು ಶಪಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಘೋರಾಭಿಸಂಹಿತಮ್’ (ಘೋರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಜನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ದೇವತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವ ಸೂಚನೆ ಇತ್ತು, ಅದೇ ಋಷಿಪುತ್ರರ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಇದಲ್ಲದೆ ಶಾಪ ವಧೆಯಲ್ಲ, ಜಾತಿಪರಿವರ್ತನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕರುಣೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಮಾತು ಶಾಂತವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದರೊಳಗೆ ಗೂಢ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆಡೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ಆ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೇ ಕವಿ ‘ಘೋರಾಭಿಸಂಹಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಂ ಸ್ವಮ್ ಆಶ್ರಮಮ್’ (ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೊರಟರು, ಶಾಪದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದಾಗ ರಾಜನು ಚಾಂಡಾಲನಾದನು. ಅವನು ಕಪ್ಪಾದನು, ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನಾದನು, ಕೂದಲು ಉದುರಿಹೋದವನಾದನು, ಚಿತೆಯ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಲೇಪನಗಳಿಂದಲೂ ಲೇಪಿತನಾದನು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳವನಾದನು. ಚಾಂಡಾಲರೂಪದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಂತ್ರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ತೊರೆದರು, ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪೌರರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಓಡಿಹೋದರು. ಆದರೆ ಆ ರಾಜನು ಒಬ್ಬನೇ, ಪರಮ ಧೈರ್ಯದಿಂದ, ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೇಯುತ್ತಾ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಜನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶರೀರ ವಿಕಾರವಾಯಿತು, ಪರಿವಾರ ತೊರೆಯಿತು, ಆದರೂ ಸಂಕಲ್ಪ ಸಡಿಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಪರಮಾತ್ಮವಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದನು, ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ತ್ರಿಶಂಕು-ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸಂಬಂಧದ ಆರಂಭ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಚಾಂಡಾಲತ್ವದ ಆರು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೈಬಣ್ಣದ ಕಪ್ಪು, ವಸ್ತ್ರದ ಕಪ್ಪು, ಕೂದಲಿನ ನಾಶ, ಚಿತಾಭಸ್ಮದ ಲೇಪನ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಆಭರಣಗಳು, ನೋಟದ ಘೋರತೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳ ವಿಪರ್ಯಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಚಂದನದಿಂದ ಲೇಪಿತನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಚಿತಾಭಸ್ಮದಿಂದ; ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ.
ವಿಫಲನಾದ, ಚಾಂಡಾಲರೂಪದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಕರುಣೆ ಉಕ್ಕಿತು. ಕರುಣೆಯಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ಅವನು ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ಬಂದ ಕಾರ್ಯವೇನು? ವೀರನಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯೇ, ಶಾಪದಿಂದ ನೀನು ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿರುವೆ.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿದ್ದ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ಆ ರಾಜನು ವಾಕ್ಕೋವಿದನಾದ ಮುನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು: ‘ಗುರು ನನ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು, ಹಾಗೆಯೇ ಗುರುಪುತ್ರರೂ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಜಾತಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಕಾರರೂಪವನ್ನೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆರ್ತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತೇ ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ, ಅದು ಶಾಪದಿಂದ ಬೆಂದವನಿಗೆ ಮೊದಲ ಸಾಂತ್ವನ. ‘ವಿಫಲೀಕೃತಮ್’ (ವಿಫಲನಾದ) ಎಂಬ ಪದ ರಾಜನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಜ್ಞ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜನ್ಮವೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ’, ‘ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ — ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಶಾಪವನ್ನು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲನು, ಧರ್ಮದಿಂದ ಆರ್ತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ‘ವಾಕ್ಯಜ್ಞ’ (ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವರಿತವನು), ಮುನಿ ‘ವಾಕ್ಯಕೋವಿದ’ (ವಾಕ್ಚತುರ) — ಇಬ್ಬರ ಮಾತಿನ ನೈಪುಣ್ಯದಿಂದ ಸಂವಾದ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಆ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆಯೇ ನನಗೆ ಈ ವಿಪರ್ಯಾಸ ಒದಗಿತು. ಸೌಮ್ಯದರ್ಶನನೇ, ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಲಾಷೆಯಾಗಿತ್ತು. ನಾನು ನೂರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ, ಅವುಗಳ ಫಲವೂ ದೊರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕಷ್ಟಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೂ ನಾನು ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಎಂದೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ. ಬಗೆಬಗೆಯ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಿದ್ದೇನೆ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಗುರುಗಳನ್ನು ಶೀಲ-ನಡತೆಗಳಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೂ ಮುನಿಪುಂಗವನೇ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬಯಸುವ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಗುರುಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೈವವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ, ಪೌರುಷ ನಿರರ್ಥಕ.’ ಇದೇ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ವೇದನೆ — ಅಸತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅಧರ್ಮವಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ನಿಷ್ಫಲತೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ನಿವೇದನೆ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವ, ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಗುರುಸೇವೆ. ಇವು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು; ಆದರೂ ಫಲ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಆಣೆ’ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಸತ್ಯದಿಂದಲೇ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ದೈವವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಾದರೋ ವಿಷಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ಸಿದ್ಧಾಂತರೂಪವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನು ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.
‘ದೈವದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ದೈವವೇ ಪರಮ ಗತಿ. ಪರಮ ಆರ್ತನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ, ದೈವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಹಾಳಾದ ನನಗಾಗಿ ನೀನು ಏನಾದರೂ ಮಾಡಬೇಕು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಾನು ಬೇರೆ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ನನಗೆ ಬೇರೆ ಶರಣಿಲ್ಲ. ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ದೈವವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಜನು ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗ ಎರಡು ಭಾವಗಳ ಸಂಧಿ — ಒಂದು ಕಡೆ ದೈವವಾದ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದ ಆಹ್ವಾನ. ತ್ರಿಶಂಕು ತಾನೇ ದೈವವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅದೇ ದೈವವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣ — ಅನನ್ಯಗತಿತ್ವ, ಆರ್ತತ್ವ, ಅನುಗ್ರಹದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ. ತ್ರಿಶಂಕು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಶರಣಾಗತನ ರೀತಿ. ‘ದೈವೋಪಹತಕರ್ಮಣಃ’ (ದೈವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಹಾಳಾದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ದೈವವನ್ನೇ ಕಾರಣವೆನ್ನುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತಾನೇ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ದೈವವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಹುದೆಂದು ತನ್ನ ಜೀವನದಿಂದಲೇ ಬಲ್ಲನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥