॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 57ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ತ್ರಿಶಂಕು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು

ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪಸ್ಸು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ರಾಜರ್ಷಿತ್ವದ ಘೋಷಣೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಸಂತೋಷ, ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂಬ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಬಯಕೆ, ವಸಿಷ್ಠನ ನಿರಾಕರಣೆ, ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಹತವಾದವು; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಕ್ಷತ್ರಬಲವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ತನಗಾದ ನಿಗ್ರಹವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಬೆಂದ ಹೃದಯದ, ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಪಟ್ಟದರಸಿಯೊಡನೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪರಮ ಘೋರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಪರಾಜಯ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅವನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ; ವೈರವೂ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಗ್ರಹಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಪರಾಭವದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ವಿನಿಃಶ್ವಸ್ಯ ವಿನಿಃಶ್ವಸ್ಯ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಅಶಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಟ್ಟದರಸಿಯೊಡನೆ ಹೋದುದರಿಂದ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಗೃಹಸ್ಥನೇ, ಸರ್ವತ್ಯಾಗಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಯಾಗಿ ಪರಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಸತ್ಯಧರ್ಮಪರಾಯಣರಾದ ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು — ಹವಿಷ್ಯಂದ, ಮಧುಷ್ಯಂದ, ದೃಢನೇತ್ರ, ಮಹಾರಥ. ಹೀಗೆ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದವು. ತಪಸ್ಸು ಅವನ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಬಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪಟ್ಟದರಸಿಯೊಡನೆ ಹೋದ ಅವನ ಸಂತತಿಯೂ ಧರ್ಮಪರಾಯಣವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ದಾಂತಃ’ (ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವೇ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಎಂಬ ಕಾಲಮಾನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪುರಾಣರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ಅಷ್ಟು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಪಕ್ವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದಾಗ ಲೋಕಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನು ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ಕುಶಿಕಪುತ್ರನೇ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನೀನು ರಾಜರ್ಷಿಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವೆ; ಈ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವು ರಾಜರ್ಷಿಯೆಂದು ಬಲ್ಲೆವು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲೋಕಗಳ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೂ ತೆರಳಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಆದರೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಅದೇ ಅಪಮಾನ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜರ್ಷಿತ್ವವನ್ನಲ್ಲ. ‘ವಿದ್ಮಹೇ’ (ಬಲ್ಲೆವು) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವಗಣದ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಮಹಾ ದುಃಖದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಆದರೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಣಗಳೂ ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಈ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಫಲವಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಸಂತೋಷವೇ ಮುಂದಿನ ಉತ್ಕರ್ಷದ ಬೀಜ; ಪಡೆದುದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾದವನು ಮುಂದಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲನ್ನು ಏರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಫಲವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಕ್ಯವಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನು ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಕಾರಣ.

ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಪರಮ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಶತಾನಂದನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿದವನೂ ಆದ ತ್ರಿಶಂಕು ಎಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ‘ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ; ಇವರಿಬ್ಬರೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಹಾ ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಸತ್ಯವಾದಿ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ, ಕುಲವರ್ಧನ — ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ಒಂದು ಅನುಚಿತ ಬಯಕೆ ಅವನನ್ನು ಪತನಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಯಜ್ಞದಿಂದ ನನ್ನ ಶರೀರದೊಡನೆಯೇ ದೇವತೆಗಳ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಸೇರಬೇಕು’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಭಿಲಾಷೆ. ಅವನು ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಕರೆಸಿ ತನ್ನ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನಾದರೋ ‘ಇದು ಅಸಾಧ್ಯ’ ಎಂದನು. ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಜನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು. ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧವಾದ ಬಯಕೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಲಪುರೋಹಿತನು ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ನಿಷೇಧವೇ ಕಥೆಯ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳ ಆರಂಭ. ಶರೀರವು ಪಂಚಭೂತಗಳಿಂದಾದುದು; ಅದರೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಧಿಸಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಅಶಕ್ಯಮ್’ (ಅಸಾಧ್ಯ) ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಆ ರಾಜನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪುತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು — ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರು ದೀರ್ಘಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತ್ರಿಶಂಕು ಅಲ್ಲಿ ಪರಮ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಮನಸ್ವಿಗಳಾದ ನೂರು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ತಂದೆಯ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿ ಮಕ್ಕಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದೇ ಅವನ ದೋಷದ ಮೂಲ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶತಂ ಪರಮಭಾಸ್ವರಮ್’ (ಪರಮ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನೂರು) ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ತೇಜಸ್ಸೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳು.

ಅವನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ಗುರುಪುತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಶರಣು ಕೊಡಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ನಾನು ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ಶರಣಾಗತನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಶರಣಾಗತಿಯೇ ಅವನ ಏಕೈಕ ಆಧಾರ; ರಾಜನೂ ಯಾಚಕನಂತೆ ವಿನಮ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಶರಣ್ಯಾನ್ ಶರಣಂ ಗತಃ’ (ಶರಣು ಕೊಡುವವರಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದೆ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯದಿಂದ ಶರಣು ಕೊಡುವವರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಬೇಡುವವನ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನು ನನ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ನಾನು ಮಹಾಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅದಕ್ಕೆ ನೀವು ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಗುರುಪುತ್ರರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ; ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ತಲೆಬಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನುಜ್ಞಾತುಮ್’ (ಅನುಮತಿ ನೀಡಲು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನು ಕೇವಲ ಋತ್ವಿಜರನ್ನಲ್ಲ, ಗುರುಕುಲದ ಅನುಮತಿಯನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ತಾನೇ ತಲೆಬಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ತೀವ್ರ ಬಯಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ನೀವು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ನಾನು ಸಶರೀರನಾಗಿಯೇ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುವಂತಾಗಲಿ. ತಪೋಧನರೇ, ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನಗೆ ಗುರುಪುತ್ರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ಗತಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಗೂ ಪುರೋಹಿತನೇ ಪರಮ ಗತಿ; ಅವನ ನಂತರ ನೀವೇ ನನ್ನ ದೇವತೆಗಳು.’ ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗವು ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರು ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಚಾಂಡಾಲತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಈ ಎರಡು ಕಥಾತಂತುಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ