ಸರ್ಗ
ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಶಮನ
ಆಗ್ನೇಯವೇ ಮೊದಲಾದ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಯೋಗ, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನುಂಗಿದುದು, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಶಮನ, ಮುನಿಗಣಗಳ ಸ್ತುತಿ, ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪೋನಿಶ್ಚಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಶಿವನಿತ್ತ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಬೆಳೆದ ತಪೋವನವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದನು; ಮುನಿಗಳೂ ಶಿಷ್ಯರೂ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಆಗ ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಹೆದರಬೇಡಿ’ ಎಂದು ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ದಂಡವನ್ನೆತ್ತಿ ನಿಂತನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ‘ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದನು. ಪೂಜ್ಯ ವಸಿಷ್ಠನೂ ಎರಡನೆಯ ಕಾಲದಂಡದಂತಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಬಾಹ್ಯವಾದವು, ಬೇರೆಡೆಯಿಂದ ಪಡೆದವು; ವಸಿಷ್ಠನ ದಂಡವಾದರೋ ತಪಸ್ಸಿನದೇ ಮೂರ್ತ ಫಲ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮೂಲವಿರೋಧ — ಬೇಡಿ ಪಡೆದ ಬಲ ಸ್ವಾಧೀನವಾದ ಬಲದ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದವನೇ, ಇಗೋ ನಾನು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಲವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸು. ಗಾಧಿಪುತ್ರನೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಶಸ್ತ್ರದ ದರ್ಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಎಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕ್ಷತ್ರಿಯಬಲ, ಎಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಬ್ರಹ್ಮಬಲ? ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಕಳಂಕನೇ, ನನ್ನ ದಿವ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಬಲವನ್ನು ನೋಡು.’ ‘ಕ್ಷತ್ರಬಂಧೋ’ (ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದವನೇ), ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯಪಾಂಸನ’ (ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಕಳಂಕನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕಾರ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಆದರೆ ಅದು ರಾಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಮುರಿಯಲೆಂದೇ. ಮುನಿ ತಾನೇ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದಂಡದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲ ಪ್ರಹಾರವೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನದೇ. ಇದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದ ಸ್ವಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅದು ಆಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪ್ರತಿರೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
ಗಾಧಿಪುತ್ರನ ಆ ಘೋರವಾದ ಉತ್ತಮ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ, ನೀರಿನಿಂದ ಬೆಂಕಿಯ ವೇಗ ಶಮನವಾಗುವಂತೆ ಶಮನವಾಯಿತು. ಈ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನೇ ಹೊತ್ತಿದೆ — ಅಸ್ತ್ರತೇಜಸ್ಸು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವುದೂ ಕ್ಷಣಿಕವೂ ಆದುದು, ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸು ನೀರಿನಂತೆ ಶಾಂತವೂ ವ್ಯಾಪಕವೂ ಆದುದು; ಅಲ್ಲಿ ಸಂಘರ್ಷವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಶಮನ. ಅನಂತರ ಕುಪಿತನಾದ ಗಾಧಿನಂದನನು ವಾರುಣ, ರೌದ್ರ, ಐಂದ್ರ, ಪಾಶುಪತ, ಐಷೀಕ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆದನು. ಒಂದು ಅಸ್ತ್ರ ನಿಷ್ಫಲವಾದಾಗ ಅವನು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅನೇಕವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಮೋಹದ ಗತಿ — ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾದಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಅವನು ಮಾನವ, ಮೋಹನ, ಗಾಂಧರ್ವ, ಸ್ವಾಪನ, ಜೃಂಭಣ, ಮಾದನ, ಸಂತಾಪನ, ವಿಲಾಪನ, ಶೋಷಣ, ದಾರಣ, ಅತಿ ದುರ್ಜಯವಾದ ವಜ್ರಾಸ್ತ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮಪಾಶ, ಕಾಲಪಾಶ, ವಾರುಣಪಾಶ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಪಿನಾಕಾಸ್ತ್ರ, ಶುಷ್ಕ ಮತ್ತು ಆರ್ದ್ರ ಎಂಬ ಎರಡು ಸಿಡಿಲುಗಳು, ದಂಡಾಸ್ತ್ರ, ಪೈಶಾಚ, ಕ್ರೌಂಚಾಸ್ತ್ರ, ಧರ್ಮಚಕ್ರ, ಕಾಲಚಕ್ರ, ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರ, ವಾಯವ್ಯ, ಮಥನ, ಹಯಶಿರೋಸ್ತ್ರ, ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳು, ಕಂಕಾಲ, ಮಹಾ ಮುಸಲ, ವೈದ್ಯಾಧರಾಸ್ತ್ರ, ದಾರುಣವಾದ ಕಾಲಾಸ್ತ್ರ, ಘೋರವಾದ ತ್ರಿಶೂಲಾಸ್ತ್ರ, ಕಾಪಾಲ, ಕಂಕಣ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಎಸೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಭಂಡಾರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಖಾಲಿಯಾದುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಂದ ಪಡೆದ ಅಸ್ತ್ರಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ವ್ಯಯವಾದವು; ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಸೆಯುವವನಿಗೆ ಆಮೇಲೆ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನಲ್ಲಿ ಅದು ಅದ್ಭುತದಂತೆ ತೋರಿತು — ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನು ಆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೇವಲ ದಂಡದಿಂದ ನುಂಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಗ್ರಸತೇ’ (ನುಂಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪದವನ್ನು ಕವಿ ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ, ಅದರಿಂದ ದೃಶ್ಯ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಮುಂದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಅದ್ಭುತಮಿವ’ (ಅದ್ಭುತದಂತೆ) ಎಂಬುದೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಅದು ಅದ್ಭುತವಲ್ಲ, ನೋಡುವವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅದ್ಭುತ; ತಪಸ್ಸಿದ್ಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೇ, ಪವಾಡವಲ್ಲ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗ) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಸಿಷ್ಠನು ಮಾನುಷ ಋಷಿಯಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರನೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದಂಡದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನದೇ ತೇಜಸ್ಸು ಅಡಗಿದೆ.
ಆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಶಮನವಾದ ಮೇಲೆ ಗಾಧಿನಂದನನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎಸೆದನು. ಆ ಅಸ್ತ್ರ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ದೇವರ್ಷಿಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡರು; ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ತತ್ತರಿಸಿದವು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ತಡೆಯಲಾಗದ್ದು; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ಒಬ್ಬ ಋಷಿಯ ದಂಡದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಲೋಕಗಳ ಭಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಶಮನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡಲ್ಲಿ ನಿರಾಯುಧನಾದ ಒಬ್ಬ ಮುನಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ತಪಸ್ಸಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ.
ವಸಿಷ್ಠನು ಮಹಾಘೋರವಾದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನುಂಗಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನ ರೂಪ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಳಿಸುವಂತಹ, ರೌದ್ರವಾದ, ಅತಿ ಭೀಕರವಾದುದಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಅಸ್ತ್ರವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮ, ತೇಜಸ್ಸೂ ಬ್ರಾಹ್ಮ; ಸಮಾನದಿಂದಲೇ ಸಮಾನ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಂತನಾದ ಮುನಿಯೂ ಅಡಗಿದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದಾಗ ಆ ರೂಪ ರೌದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ರೌದ್ರತೆ ಸಂಹಾರಕ್ಕಲ್ಲ, ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಗೇ.
ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನ ಎಲ್ಲ ರೋಮಕೂಪಗಳಿಂದಲೂ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. ವಸಿಷ್ಠನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡವೂ ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಯಮದಂಡದಂತೆ ಉರಿಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದಲೇ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ’ ದಂಡವನ್ನೆತ್ತಿ ನಿಂತಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ದಂಡ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ತೇಜಸ್ಸು ಹೊರಬಂದಾಗ ಶರೀರವೂ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡಲಾರದು — ಇದನ್ನು ರೋಮಕೂಪಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಆಗ ಮುನಿಗಣಗಳು ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು: ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಬಲ ಅಮೋಘ; ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ತಡೆಹಿಡಿ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಿನ್ನಿಂದ ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಬಲ ಅಮೋಘ; ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳ ಮಾತು ಕೇವಲ ವಿಜಯದ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ಸಂಯಮದ ಯಾಚನೆ — ‘ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತಡೆಹಿಡಿ’. ವಿಜಯದ ನಂತರ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲವನೇ ತಪಸ್ವಿ; ಇದೇ ವಸಿಷ್ಠನ ವಸಿಷ್ಠತ್ವ. ‘ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಲಿ’ ಎಂಬುದೇ ಯಾಚನೆಯ ಫಲ — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ವಧೆಯಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಶಾಂತಿ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಸಿಷ್ಠನು ಶಾಂತನಾದನು. ಅವಮಾನಿತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಾದರೋ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯಬಲಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ; ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನ ಬಲವೇ ಬಲ. ಒಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಹತವಾದವು.’ ಈ ಮಾತೇ ಸರ್ಗದ ಫಲ — ಹಿಂದೆ ನೂರಾರು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದವನೇ ಈಗ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ನಿಸ್ಸಾರತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪರಾಜಯವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದಾಗ ಅದು ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ಹೊಸ ಪಯಣದ ಆರಂಭ.
‘ಇದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ’ — ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಸನ್ನೇಂದ್ರಿಯಮಾನಸಃ’ (ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಕ್ರೋಧದ ವಿಪರ್ಯಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆದನು, ಈಗ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವದ ಕಥೆಯ ಬೀಜ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಂಕು, ಶುನಃಶೇಪ, ಮೇನಕೆ, ರಂಭೆ — ಇವರು ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥