ಸರ್ಗ
ಶಬಲೆಯ ಸೈನ್ಯಸೃಷ್ಟಿ
ಶಬಲೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಎಳೆದೊಯ್ದುದು, ಹಸುವಿನ ವಿಲಾಪ, ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಬ್ರಹ್ಮಬಲದ ಮಹಿಮೆ, ಪಹ್ಲವ-ಶಕ-ಯವನರ ಸೃಷ್ಟಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಹಾರ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ಹಸುಗಳನ್ನು, ಸಾವಿರಾರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ರಥಗಳನ್ನು, ರತ್ನಗಳನ್ನು, ಚಿನ್ನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆಂದರೂ ಶಬಲೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದನು; ವಸಿಷ್ಠನಾದರೋ ‘ಇವಳೇ ನನ್ನ ರತ್ನ, ಇವಳೇ ನನ್ನ ಜೀವನ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ವಸಿಷ್ಠಮುನಿ ಕಾಮಧೇನುವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡದಿದ್ದಾಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನ ಶಬಲೆಯನ್ನು ಬಲದಿಂದ ಎಳೆದೊಯ್ದನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಬಲೆ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಚಿಂತಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯಾಚನೆಯ ನಂತರ ತಕ್ಷಣವೇ ಬಲಪ್ರಯೋಗ; ಇದೇ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದ ಕ್ಷತ್ರಬಲದ ಗತಿ. ‘ಅನ್ವಕರ್ಷತ್’ (ಎಳೆದೊಯ್ದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅಪಹರಣವನ್ನಲ್ಲ, ಎಳೆದಾಟವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ಪಶುವಿನಂತೆ ಉಜ್ಜಿಕೊಂಡು ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಳು ಎಂದು.
ಅವಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ: ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನೆ, ದೀನಳೂ ಅತಿ ದುಃಖಿತಳೂ ಆದ ನಾನು ರಾಜಸೇವಕರಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುವಂತೆ? ಶುದ್ಧಾತ್ಮನಾದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಾನೇನು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದೆ, ನಿರಪರಾಧಿಯೂ ಭಕ್ತಳೂ ಆದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡೂ ಆ ಧಾರ್ಮಿಕನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪಶುವಿನ ಹೃದಯವನ್ನು ಮನುಷ್ಯಹೃದಯದಂತೆಯೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ನೊಂದಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ನೊಂದಿದ್ದಾಳೆ; ಭಕ್ತನಿಗೆ ತ್ಯಾಗವೇ ಪರಮ ದುಃಖ. ‘ಅನಾಗಸಮ್’ (ನಿರಪರಾಧಿಯನ್ನು), ‘ಭಕ್ತಾಮ್’ (ಭಕ್ತಳನ್ನು) ಎಂಬ ಎರಡೇ ಪದಗಳು ಅವಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಾದವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತವೆ.
ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಅವಳು ವೇಗವಾಗಿ ಪರಮ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು. ನೂರಾರು ರಾಜಸೇವಕರನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮಹಾತ್ಮನ ಪಾದಮೂಲಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ಅಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಅಳುತ್ತಾ, ಕೂಗುತ್ತಾ, ಮೇಘದಂತೆ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ‘ನಿರ್ಧೂಯ’ (ಕೊಡವಿಹಾಕಿ) ಅವಳ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ‘ಅನಿಲವೇಗೇನ’ (ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಲ್ಲಿ) ತ್ವರೆಯನ್ನು, ‘ಮೇಘನಿಃಸ್ವನಾ’ (ಮೇಘಧ್ವನಿಯವಳು) ಆರ್ತನಾದದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ನೂರಾರು ಸೇವಕರನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ ಹೋಗಬಲ್ಲವಳು ತಾನೇ ರಾಜನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥಳು; ಆದರೂ ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವಳು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಶಕ್ತಿಯ ವಿನಯ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಪಾದಮೂಲಮ್’ (ಪಾದಮೂಲಕ್ಕೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಶರಣಾಗತಿಗಾಗಿ ಓಡಿಬರುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ: ‘ಭಗವನ್, ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆಯಾ, ಈ ರಾಜಭಟರು ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಿಂದ ಒಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ಹೃದಯದ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ಅವಳನ್ನು ತಂಗಿಯೆಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ‘ಸ್ವಸಾರಮಿವ’ (ತಂಗಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಹಸು ಅವನ ಧನವಲ್ಲ, ಬಂಧು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಅಗಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಹೃದಯವೂ ಕರಗುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತ’ (ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವಳು ಅವನ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾದವನು ಆಶ್ರಿತಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವನೆ?
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಶಬಲೆ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ನೀನೂ ನನಗೆ ಯಾವ ಅಪಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಈ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಜನು ಬಲದಿಂದ ಮದಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನನ್ನ ಬಲ ಅವನ ಬಲಕ್ಕೆ ಸಮವಲ್ಲ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಂದು ಅವನು ರಾಜನು, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು, ಭೂಪತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬಲಶಾಲಿ. ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಆನೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಇವನ ಈ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಇವನು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ನಿರ್ವೇದ ಹೇಡಿತನವಲ್ಲ, ತಪಸ್ವಿಯ ಸಹಜವಾದ ಅಹಿಂಸಾನಿಷ್ಠೆ — ಅವನಿಗೆ ಬಲ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ತಾನೇ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕಾರಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರೀತಿ ಬೇರೆ, ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬೇರೆ ಎಂಬ ವಿವೇಕ. ‘ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಲೌಕಿಕ ಬಲದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದಿಂದಲೇ ಭಂಗಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ಆ ಹಸು ಅತುಲ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು: ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಬಲವನ್ನು ಬಲವೆಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಗಳು. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಬ್ರಹ್ಮಬಲ ದಿವ್ಯವಾದುದು, ಕ್ಷಾತ್ರಬಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿ.’ ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಬೀಜವಾಕ್ಯ; ಇದರಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಮಾಡುವ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಥೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹಸು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಳಲ್ಲ, ‘ವಚನಜ್ಞಾ’ (ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತವಳು) ಕೂಡ — ಒಡೆಯನ ಶೋಕವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಿನಯದೊಡನೆ ದೃಢತೆ — ಇದೇ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿವಾದ.
‘ನಿನ್ನ ಬಲ ಅಪ್ರಮೇಯ; ನಿನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೂ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸು ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ್ದು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ನನ್ನನ್ನೇ ನಿಯೋಜಿಸು; ಆ ದುರಾತ್ಮನ ದರ್ಪ, ಬಲ, ಪ್ರಯತ್ನ — ಇವನ್ನು ನಾನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಶಕ್ತಿ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಯೋಗವನ್ನೇ ಕಾಯುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ದರ್ಪ, ಬಲ, ಪ್ರಯತ್ನ’ ಎಂಬ ಮೂರೇ ಪದಗಳು ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದರ್ಪವನ್ನೇ ಮೊದಲು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಉಳಿದುವೆಲ್ಲ ಅದರಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.
ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸು’ ಎಂದನು. ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುರಭಿ ಹಾಗೆಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳು; ಅವಳ ‘ಹುಂ’ಕಾರದ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ನೂರಾರು ಪಹ್ಲವರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಅವರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಅವನ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಅದರಿಂದ ಆ ರಾಜನು ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು, ಕೋಪದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಅಗಲವಾದವು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯತಃ’ (ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕ — ರಾಜನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ವಿನಾಶವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ‘ಹುಂಭಾರವಃ’ ಎಂದರೆ ಹಸುವಿನ ಗರ್ಜನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಯೋಧರು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಮಂತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನಾದದಿಂದ. ‘ಕೋಪದಿಂದ ಅಗಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು’ — ಇದು ರಾಜನ ಚಿತ್ರ; ಯಾರ ಬಾಹ್ಯಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಕೋಪವೊಂದೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಅವನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪಹ್ಲವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ನೂರಾರು ಪಹ್ಲವರನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಹಸು ಮತ್ತೆ ಯವನರೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಘೋರರಾದ ಶಕರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳು. ಯವನರೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಆ ಶಕರಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಸೃಷ್ಟಿ — ಸೃಷ್ಟಿಶಕ್ತಿ ಅಕ್ಷಯ, ಶಸ್ತ್ರಬಲ ಮಾತ್ರ ಪರಿಮಿತ. ರಾಜನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಅವಳು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕೊನೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಉಚ್ಚಾವಚೈಃ ಶಸ್ತ್ರೈಃ’ (ಬಗೆಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನೆಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಗೆಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.
ಅವರು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳೂ ಮಹಾವೀರ್ಯರೂ, ಚಿನ್ನದ ಹೂಗೇಸರಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವರೂ, ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗ-ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದವರೂ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಉಡುಪು ತೊಟ್ಟವರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತಿದ್ದ ಅವರಿಂದ ಆ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು; ಅವುಗಳಿಂದ ಆ ಯವನರೂ ಕಾಂಬೋಜರೂ ಬರ್ಬರರೂ ತತ್ತರಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಜಯದಿಂದಲ್ಲ, ಪರಾಜಯದಿಂದಲ್ಲ, ಎರಡೂ ಬಲಗಳ ಸಂಘರ್ಷದ ಆರಂಭದಿಂದ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಸು ಮತ್ತೆ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಕಾಂಬೋಜರನ್ನು, ಬರ್ಬರರನ್ನು, ಯವನರನ್ನು, ಕಿರಾತರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ನೂರು ಮಕ್ಕಳು ವಸಿಷ್ಠನ ‘ಹುಂ’ಕಾರದಿಂದಲೇ ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತಾರೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥