ಸರ್ಗ
ವಿಶಾಲಾ ನಗರಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಮಥನ
ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು, ವಿಶಾಲಾ ಪುರಿಯ ದರ್ಶನ, ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ದೇವಾಸುರರಿಂದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಮಥನ, ಹಾಲಾಹಲದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಿವನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು, ಕೂರ್ಮರೂಪದಿಂದ ಹರಿಯು ಪರ್ವತವನ್ನು ಹೊತ್ತುದು, ಧನ್ವಂತರಿ, ಅಪ್ಸರೆಯರು, ವಾರುಣಿ, ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ಸು, ಕೌಸ್ತುಭ ಮತ್ತು ಅಮೃತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯಸಂಹಾರ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಗಂಗಾವತರಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಘವನು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಮುನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದ ಇದು ಅತ್ಯದ್ಭುತವೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ಆಗಿದೆ; ಗಂಗೆಯ ಅವತರಣ ಮತ್ತು ಸಾಗರವನ್ನು ತುಂಬಿದುದು — ಇದು ಪುಣ್ಯವಾದ ಆಖ್ಯಾನ. ಶತ್ರುತಾಪನನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಸಮಗ್ರ ಕಥೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಈ ರಾತ್ರಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣದಂತೆ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಹೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಶುಭಕಥೆಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಆ ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶ್ರೋತೃವಿನ ತನ್ಮಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಥೆ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದಾಗ ಕಾಲವೇ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ರಾಮನು ಕೇವಲ ಕೇಳುಗನಲ್ಲ, ಮನನಶೀಲನೂ ಹೌದು; ಕೇಳಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ‘ನೌ’ (ನಮಗಿಬ್ಬರಿಗೆ) ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಸಮಾನ ಶ್ರೋತೃ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಆ ರಾತ್ರಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದರು. ಈ ದ್ವಿವಚನವೇ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿ ‘ಸಾ ರಾತ್ರಿಃ’ (ಆ ರಾತ್ರಿ) ಎಂಬ ಏಕವಚನ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮುಂಜಾನೆಯಲ್ಲಿ ಆಹ್ನಿಕಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಅರಿಂದಮನಾದ ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪೂಜ್ಯವಾದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು; ಕೇಳಬೇಕಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆ. ಈಗ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳೂ ಪುಣ್ಯಳೂ ಆದ ತ್ರಿಪಥಗೆಯನ್ನು ದಾಟೋಣ. ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳ ಈ ದೋಣಿ ಸುಖವಾದ ಹಾಸುಗಳೊಡನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಪೂಜ್ಯರಾದ ತಾವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಅದು ಬೇಗನೆ ಬಂದಿದೆ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಶಿಕನು ಋಷಿಸಮೂಹದೊಡನೆ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾಮನು ತಾನೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ; ಗುರುವೂ ಋಷಿಗಣವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದಾಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಿನಯವನ್ನೂ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಭಗವತೀ ರಾತ್ರಿಃ’ (ಪೂಜ್ಯವಾದ ರಾತ್ರಿ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಯೂ ಪೂಜನೀಯ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಥಾಶ್ರವಣದ ಫಲದಿಂದ ಅದು ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು. ದೋಣಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಂದುದು ಮುನಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದನ್ನು ಕರೆದು ಬರಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಬರುವುದೇ ಅದರ ಧರ್ಮ.
ಉತ್ತರ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ಋಷಿಗಣವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಗಂಗೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಗ ವಿಶಾಲಾ ಪುರಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ರಾಘವನೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ರಮ್ಯವೂ ದಿವ್ಯವೂ ಸ್ವರ್ಗಸಮಾನವೂ ಆದ ಆ ವಿಶಾಲಾ ನಗರಿಗೆ ಹೋದನು. ಆಗ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಆ ಉತ್ತಮ ಪುರಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಕೇಳಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಕಥಾಕ್ಷೇತ್ರವು ಗಂಗೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಿಂದ ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಶಾಲೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಕಥಾಭೂಮಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ಸ್ಥಳದರ್ಶನದಿಂದ ಕಥೆ ಹುಟ್ಟುವ ಈ ರೀತಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಪೂಜ್ಯರ್ಷಿಗಣಮ್’ (ಋಷಿಗಣವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾಟಿದ ನಂತರವೂ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಆಚೆ ದಡ ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಮೊದಲು ಪೂಜೆ, ಅನಂತರ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಅನಂತರ ನಗರಿಯ ದರ್ಶನ — ಇದು ಕ್ರಮ.
ರಾಮನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ವಿಶಾಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ರಾಜವಂಶ ಯಾವುದು? ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ನನಗೆ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲವಿದೆ.’ ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಪುಂಗವನು ವಿಶಾಲೆಯ ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು: ‘ರಾಮ, ಶಕ್ರನ ಬಾಯಿಂದ ನಾನು ಕೇಳಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳು; ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಏನು ನಡೆಯಿತೋ ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳು, ರಾಘವ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತಾನೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಕಂಡವನಲ್ಲ, ಇಂದ್ರನಿಂದ ಕೇಳಿದವನು; ಹೀಗೆ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದ ಕಥೆಯನ್ನು ‘ಶ್ರುತಾ’ (ಕೇಳಿದ) ಎಂಬ ಪದ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವೂ ಅದರಿಂದಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ — ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮೊದಲು ಗುರುವಿಗೆ ಮಂಗಳವನ್ನೇ ಹಾರೈಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುರಾತನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನೂ ‘ತತ್ತ್ವೇನ’ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು; ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳೂ ವೀರ್ಯವಂತರೂ ಸುಧಾರ್ಮಿಕರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಆಗ ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ — ನಾವು ಹೇಗೆ ಅಮರರೂ ಮುಪ್ಪಿಲ್ಲದವರೂ ರೋಗರಹಿತರೂ ಆಗಬಹುದು ಎಂಬ ಯೋಚನೆ ಬಂತು. ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಮತ್ತೆ — ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ಮಥಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ರಸವನ್ನು ಪಡೆಯೋಣ ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅನಂತರ ಮಥನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಹಗ್ಗವಾಗಿಯೂ ಮಂದರವನ್ನು ಕಡಗೋಲಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಗಳು ಕಡೆದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾರೆ; ವಿರೋಧವು ಆಮೇಲೆ ಅಮೃತದ ವಿಷಯದಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಅಮರಾಃ ನಿರ್ಜರಾಃ ನಿರಾಮಯಾಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳು ಮೂರು ಭಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಮೃತ್ಯು, ಮುಪ್ಪು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಧಿ. ಇವುಗಳ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿಯೇ ಅಮೃತವನ್ನು ಬಯಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸುಕಿ ಹಗ್ಗವಾಗುವುದು, ಮಂದರ ಕಡಗೋಲಾಗುವುದು — ಇದು ಲೌಕಿಕವಾದ ಮೊಸರು ಕಡೆಯುವುದರದೇ ಬೃಹತ್ ಪ್ರತಿಮೆ.
‘ಅನಂತರ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ಹಗ್ಗವಾಗಿದ್ದ ಸರ್ಪದ ಅನೇಕ ತಲೆಗಳು ಘೋರವಿಷವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿದವು. ಆಗ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ ಹಾಲಾಹಲವೆಂಬ ಮಹಾವಿಷ ಮೇಲೆದ್ದಿತು; ಅದರಿಂದ ದೇವ-ಅಸುರ-ಮನುಷ್ಯರೊಡಗೂಡಿದ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು.’ ಈ ಹಾಲಾಹಲ ವೃತ್ತಾಂತವು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ, ವಲ್ಗೇಟ್ನ) ವಿಶೇಷ; ಬರೋಡಾ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿ ಮಥನದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಧನ್ವಂತರಿಯೇ ಮೇಲೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಯಾವುದೇ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವಾಗ ಮೊದಲು ವಿಘ್ನವೇ ಏಳುತ್ತದೆ; ಅಮೃತಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ವಿಷವೇ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ವರ್ಷಸಹಸ್ರೇಣ’ (ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ) ಎಂಬ ಪದ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಒಮ್ಮೆ ವಿಷದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಧನ್ವಂತರಿಯ ಉದಯದಲ್ಲಿ; ಅದರಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
‘ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಶರಣು ಬಯಸಿ ಮಹಾದೇವನಾದ ಶಂಕರನನ್ನು, ಪಶುಪತಿಯಾದ ರುದ್ರನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ‘ಕಾಪಾಡು, ಕಾಪಾಡು’ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿತನಾದ ದೇವದೇವೇಶ್ವರನಾದ ಪ್ರಭು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು; ಅಲ್ಲೇ ಶಂಖಚಕ್ರಧಾರಿಯಾದ ಹರಿಯೂ ಆವಿರ್ಭವಿಸಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹರಿಹರರ ಸಮಾಗಮ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ದೇವತೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಜೊತೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಇದೂ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ತ್ರಾಹಿ ತ್ರಾಹಿ’ (ಕಾಪಾಡು, ಕಾಪಾಡು) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ದೇವತೆಗಳ ಭಯದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶರಣಾರ್ಥಿನಃ’ (ಶರಣು ಬಯಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದವೂ ಮನನೀಯ — ತಾವೇ ಮಥನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವರು ಈಗ ಶರಣು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ದೇವದೇವೇಶ್ವರಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸಾರ್ಥಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಒಡೆಯ.
‘ಹರಿಯು ಮುಗುಳ್ನಗೆ ಬೀರಿ ಶೂಲಧಾರಿಯಾದ ರುದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ದೇವತೆಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಡೆಯುವಾಗ ಯಾವುದು ಮೊದಲು ಉದ್ಭವಿಸಿತೋ, ಯಾವುದು ದೇವತೆಗಳ ಮುಂದೆ ಮೊದಲು ಬಂತೋ, ಅದು ನಿನ್ನದೇ, ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠ; ಪ್ರಭುವೇ, ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅಗ್ರಪೂಜೆಯಾಗಿ ಈ ವಿಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಗ್ರಪೂಜಾ’ (ಮೊದಲ ಪೂಜೆ, ಪ್ರಥಮ ಗೌರವ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಜ್ಯೇಷ್ಠತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ವಿಷಗ್ರಹಣ ದಂಡನೆಯಲ್ಲ, ಸಮ್ಮಾನ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಡನೆ ಆಡಿದ ಮಾತು ಹರಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನೂ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂವಾದ ಪ್ರಸಂಗವಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಮಥನದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಧನ್ವಂತರಿಯೇ ಮೇಲೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂವಾದವು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದ್ದೇ ಸಂಪತ್ತು.
‘ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಷ್ಣು ಅಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ದೇವತೆಗಳ ಭಯವನ್ನು ಕಂಡು, ಶಾರ್ಙ್ಗಧಾರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ದೇವೇಶನಾದ ಭಗವಾನ್ ಹರನು ಘೋರವಾದ ಹಾಲಾಹಲ ವಿಷವನ್ನು ಅಮೃತದಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು; ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು.’ ‘ಅಮೃತೋಪಮಮ್’ (ಅಮೃತದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷವನ್ನೂ ಅಮೃತದಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನೇ ಮಹಾದೇವ. ಇಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಆದರೆ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಜಗ್ರಾಹ’ (ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ದೇವಾನ್ ವಿಸೃಜ್ಯ’ (ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಣುವುದು — ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿ ಅವನು ಅಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನೂ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
‘ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ದೇವಾಸುರರೂ ಮತ್ತೆ ಕಡೆಯತೊಡಗಿದರು; ಆಗ ಕಡಗೋಲಾಗಿದ್ದ ಪರ್ವತೋತ್ತಮ ಮಂದರವು ಪಾತಾಳವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಆಗ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಮಧುಸೂದನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು — ‘ನೀನು ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಗತಿ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಮ್ಮನ್ನು ಪಾಲಿಸು, ಪರ್ವತವನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥ.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹೃಷೀಕೇಶನು ಆಮೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು.’ ಈ ಕೂರ್ಮಾವತಾರದ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವಬಲದಿಂದ ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹರಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದೇ ಈ ಆಖ್ಯಾನದ ಸ್ಥಿರ ಸ್ವರ. ‘ಪಾತಾಳಂ ಪ್ರವಿವೇಶ’ (ಪಾತಾಳವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಎರಡನೆಯ ವಿಘ್ನ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಿಷದ ಬಳಿಕ ಕಡಗೋಲೇ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಕುಸಿಯುವುದು. ಹೀಗೆ ವಿಘ್ನಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಬರುತ್ತವೆ, ಹರಿಯೂ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಅವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಪರ್ವತವನ್ನು ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಹರಿಯು ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನು. ಲೋಕಾತ್ಮನಾದ ಕೇಶವನು ಪರ್ವತದ ತುದಿಯನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಒತ್ತಿಹಿಡಿದು, ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು ತಾನೂ ಕಡೆದನು. ಅನಂತರ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ಆಯುರ್ವೇದಮಯನೂ ಪರಮಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ದಂಡ-ಕಮಂಡಲುಗಳೊಡನೆ ಮೇಲೆದ್ದನು — ಮೊದಲು ಧನ್ವಂತರಿ ಎಂಬುವನು; ಅನಂತರ ತೇಜಸ್ವಿನಿಯರಾದ ಅಪ್ಸರೆಯರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹರಿಯು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ — ಕೆಳಗೆ ಕೂರ್ಮ, ನಡುವೆ ಕಡೆಯುವವನು, ಮೇಲೆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹಿಡಿದವನು. ಹೀಗೆ ಕಾರ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನೂ ಅವನೇ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧನ್ವಂತರಿಯ ‘ಸದಂಡಃ ಸಕಮಂಡಲುಃ’ (ದಂಡ-ಕಮಂಡಲು ಸಹಿತ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ವೈದ್ಯನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಯ ಎರಡೂ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆಯುರ್ವೇದವು ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವೇ ಎಂಬುದು ಭಾವ.
‘ನೀರಿನಲ್ಲಿ (ಅಪ್ಸು) ಕಡೆದುದರಿಂದ ಆ ರಸದಿಂದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮೇಲೆದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ‘ಅಪ್ಸರಸರು’ ಎನಿಸಿದರು, ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ. ತೇಜಸ್ವಿನಿಯರಾದ ಆ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಅರವತ್ತು ಕೋಟಿ ಇದ್ದರು; ಅವರ ಪರಿಚಾರಿಕೆಯರು ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ. ದೇವದಾನವರಾರೂ ಅವರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಸ್ವೀಕರಿಸದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವರು ‘ಸಾಧಾರಣೆಯರು’ (ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯರು) ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ ಸ್ಪಷ್ಟ — ನೀರಿನಲ್ಲಿ ರಸದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವರು ಆದ್ದರಿಂದ ಅಪ್ಸರಸರು. ‘ಸಾಧಾರಣಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಯಾರೂ ಪರಿಗ್ರಹಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅರವತ್ತು ಕೋಟಿ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಾವ್ಯದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ; ಪರಿಚಾರಿಕೆಯರು ಅಸಂಖ್ಯರೆಂಬುದು ಅದರದೇ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರ. ‘ನ ತಾಃ ಸ್ಮ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣಂತಿ’ (ಅವರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗವು ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಅನಂತರ ವರುಣನ ಮಗಳಾದ ಮಹಾಭಾಗೆ ವಾರುಣಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಮೇಲೆದ್ದಳು, ರಘುನಂದನ. ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ಆ ವರುಣಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರಾದರೋ ಆ ಅನಿಂದಿತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು, ವೀರನೇ. ಅದರಿಂದ ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ‘ಅಸುರರು’ ಎಂದೂ ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ‘ಸುರರು’ ಎಂದೂ ಆದರು; ವಾರುಣಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದರಿಂದ ಸುರರು ಹರ್ಷಿತರೂ ಪ್ರಮುದಿತರೂ ಆದರು.’ ಇದೂ ಒಂದು ನಿರ್ವಚನ — ಸುರೆಯನ್ನು (ವಾರುಣಿಯನ್ನು) ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವರು ಸುರರು, ಸ್ವೀಕರಿಸದವರು ಅಸುರರು. ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳ ಮೂಲ ಕಥೆಯಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಮಾರ್ಗಮಾಣಾ ಪರಿಗ್ರಹಮ್’ (ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತಾನೇ ವರನನ್ನು ಅರಸುತ್ತಾ ಮೇಲೆದ್ದಳು ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ — ಇದು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಎದ್ದ ರತ್ನಗಳ ಸ್ವಭಾವವರ್ಣನೆ.
‘ಅಶ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ಸು, ಮಣಿರತ್ನ ಕೌಸ್ತುಭ, ಹಾಗೆಯೇ ಉತ್ತಮವಾದ ಅಮೃತ — ಇವು ಮೇಲೆದ್ದವು, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ. ಅನಂತರ ಆ ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಕುಲಕ್ಷಯವೇ ನಡೆಯಿತು; ಆಗ ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರತ್ನಗಳು ಮೇಲೇಳುತ್ತಿರುವವರೆಗೂ ಸಹಕಾರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅಮೃತ ಬಂದೊಡನೆ ಸಹಕಾರ ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದವರೇ ಆಮೇಲೆ ಪರಸ್ಪರ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಲೋಭದ ಗತಿ. ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕೌಸ್ತುಭಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಗುರಿ ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಸಂಗ್ರಾಮವೇ.
‘ಎಲ್ಲ ಅಸುರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಒಂದಾದರು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಳಿಸುವ ಮಹಾಘೋರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು, ವೀರನೇ. ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಿಷ್ಣು ಮೋಹಿನಿ ಮಾಯೆಯನ್ನು ತಾಳಿ ಬೇಗನೆ ಅಮೃತವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅಕ್ಷರನಾದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಹೋದವರು ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ನುಚ್ಚುನೂರಾದರು.’ ಮೋಹಿನಿಯ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇದರಿಂದ ಅಮೃತರಕ್ಷಣೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಕ್ಷರಮ್’ (ನಾಶವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹರಿಯ ಅವಿನಾಶಿತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಏಕತಾಮ್ ಅಗಮನ್’ (ಒಂದಾದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಸುರರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಂಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಬರಲಿರುವ ರಾಕ್ಷಸಕಥೆಯ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
‘ದೈತ್ಯರು ಮತ್ತು ಆದಿತ್ಯರ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಈ ಘೋರ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದಿತಿಯ ವೀರಪುತ್ರರು ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರನ್ನು ಭೀಕರವಾಗಿ ಸಂಹರಿಸಿದರು. ದಿತಿಪುತ್ರರನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಪುರಂದರನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಋಷಿಸಮೂಹಗಳೊಡನೆಯೂ ಚಾರಣರೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಳಿದನು.’ ಹೀಗೆ ವಿಶಾಲೆಯ ಆಖ್ಯಾನದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದಿತಿ ಶಕ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸಿ ಕಶ್ಯಪನಿಂದ ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ, ತಪಸ್ಸನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ವಿಶಾಲಾ ನಗರಿಯ ರಾಜವಂಶದ ಕಥೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ಷಿಸಂಘಾನ್ ಸಚಾರಣಾನ್ ಲೋಕಾನ್’ (ಋಷಿಸಮೂಹ-ಚಾರಣರ ಸಹಿತವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ದೇವಲೋಕವಲ್ಲ, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಚಾರಣರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥