ಸರ್ಗ
ದಿತಿಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ಏಳು ಭಾಗ ಮಾಡಿದುದು
ಪುತ್ರರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದಿತಿಯ ವರಯಾಚನೆ, ಕಶ್ಯಪನು ಷರತ್ತಿನೊಡನೆ ವರವಿತ್ತುದು, ಕುಶಪ್ಲವದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸು, ಶಕ್ರನ ಪರಿಚರ್ಯೆ, ಅಶುಚಿಯಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಗರ್ಭವನ್ನು ವಜ್ರದಿಂದ ಏಳು ಭಾಗ ಮಾಡಿದುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸಮುದ್ರಮಥನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಇಂದ್ರನ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ಕಥೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದೈತ್ಯರ ತಾಯಿಯಾದ ದಿತಿಯ ಶೋಕವನ್ನು. ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ಹತರಾದಾಗ ಅವಳು ಪರಮ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಮರೀಚಿಪುತ್ರನಾದ ಪತಿ ಕಶ್ಯಪನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಭಗವನ್! ನಿನ್ನದೇ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಪುತ್ರರಿಂದ ನಾನು ಪುತ್ರಹೀನಳಾದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ, ಶಕ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ತಂದೆ ಒಬ್ಬನೇ, ಕಶ್ಯಪ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿರೋಧ ಪರಕೀಯರೊಡನೆ ಅಲ್ಲ, ಸವತಿಯ ಮಕ್ಕಳಾದ ಸಹೋದರರೊಡನೆಯೇ.
ದಿತಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ನನಗೆ ಗರ್ಭವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ ಸಾಕು. ಸಮರ್ಥನಾದ, ಶಕ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಪುತ್ರನನ್ನು ನನಗೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಹಂ ತಪಶ್ಚರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾನೇ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ದಿತಿ ಶಾಪದಿಂದಾಗಲೀ ಯುದ್ಧದಿಂದಾಗಲೀ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ — ಅದನ್ನೂ ತಾನೇ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಈಶ್ವರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ತಾನು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾದವನು. ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮರೀಚಿಪುತ್ರ ಕಶ್ಯಪನು ಪರಮ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ಆ ದಿತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
ಕಶ್ಯಪನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ತಪೋಧನೆಯೇ, ಶುಚಿಯಾಗಿರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಕ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೀನು ಹಡೆಯುವೆ. ಪೂರ್ಣ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ನೀನು ಶುಚಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹಡೆಯುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವರವು ಷರತ್ತಿನದು — ಶುಚಿತ್ವವೇ ಅದರ ಮೂಲ. ಈ ಷರತ್ತೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ; ವರದಿಂದ ಕೊಟ್ಟುದು ಒಂದೇ ದಿನದ ಶೌಚಭಂಗದಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕಶ್ಯಪನು ಕೈಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ನೇವರಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ಅವಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ‘ಸ್ವಸ್ತಿ’ (ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಾನು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಈ ನೇವರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶ ಗರ್ಭಾಧಾನದ ಸೂಚಕ; ಕವಿ ಅದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಸ್ತಿ’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನವೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು; ಅನಂತರ ಅವನು ಈ ಕಥೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ದಿತಿ ಪರಮ ಹರ್ಷಿತಳಾಗಿ ಕುಶಪ್ಲವ ಎಂಬ ತಪೋವನವನ್ನು ಸೇರಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದಳು. ಅವಳು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ತಾನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಅವಳ ಪರಿಚರ್ಯೆ ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಯಾರ ವಧೆಗಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನೇ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ದಿತಿಯ ಸಹೋದರಿ ಅದಿತಿಯ ಮಗ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಸೋದರಳಿಯನೇ.
ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಅವಳಿಗೆ ಅಗ್ನಿ, ದರ್ಭೆ, ಸಮಿತ್ತು, ನೀರು, ಹಣ್ಣು, ಗೆಡ್ಡೆ ಹಾಗೂ ಬೇಕಾದ ಇನ್ನೇನಾದರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒದಗಿಸಿದನು. ಮೈ ಒತ್ತುವುದರಿಂದಲೂ ಆಯಾಸ ಪರಿಹರಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ಶಕ್ರನು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ದಿತಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸೇವೆ ಕೇವಲ ವಿನಯದ್ದಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯದ್ದೂ ಹೌದು — ಅವಳು ಯಾವಾಗ ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡುವಳೆಂದು ಅವನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಕವಿ ಅವನ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಪರಯಾ ಗುಣಸಂಪದಾ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ) ಎಂದು ಅವನೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ರಘುನಂದನನೇ, ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಹತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ — ಅಂದರೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದಾಗ — ದಿತಿ ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ವೀರ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಇನ್ನು ಹತ್ತೇ ವರ್ಷಗಳು ಉಳಿದಿವೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಆಮೇಲೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸಹೋದರನನ್ನು ಕಾಣುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭ್ರಾತರಮ್’ (ಸಹೋದರನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹುಟ್ಟಲಿರುವ ಆ ಪುತ್ರನನ್ನು ದಿತಿ ತಾನೇ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಶತ್ರುವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಹೋದರನಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾಳೆ.
‘ಮಗನೇ, ನಿನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ನಾನು ಬೇಡಿದ ಪುತ್ರನು ಜಯೋತ್ಸುಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಅವನನ್ನು ನಾನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸೌಭ್ರಾತ್ರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆಮೇಲೆ ಮಗನೇ, ನೀನು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವನೊಡನೆ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆ. ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಬೇಡಿದಾಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕುರಿತು ನನಗೆ ವರವನ್ನಿತ್ತನು.’ ಇಲ್ಲಿ ದಿತಿಯ ವೈರ ಮೃದುವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು ‘ಮಗನೇ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ, ತಾನೇ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ (ವಲ್ಗೇಟ್ನ) ವಿಶೇಷ ಮಾತ್ರ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದಿತಿ ಅಲ್ಲೇ, ಸೂರ್ಯನು ನಡುಬಾನಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶಳಾದಳು; ಆ ದೇವಿ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಕಡೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದಳು. ತಲೆಯ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲುಗಳು, ಕಾಲುಗಳ ಕಡೆ ಕೂದಲು — ಇದೇ ಶೌಚಭಂಗದ ಲಕ್ಷಣ, ಕಶ್ಯಪನು ನಿಷೇಧಿಸಿದ್ದುದು. ‘ನಿದ್ರಯಾ ಅಪಹೃತಾ’ (ನಿದ್ರೆ ಅವಳನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇದು ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಮಾದವಲ್ಲ, ದೈವವೇ ಹಾಗೆ ನಡೆಸಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಕಾಲುಗಳ ಕಡೆ ಕೂದಲನ್ನೂ ತಲೆಯ ಕಡೆ ಕಾಲುಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅಶುಚಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಶಕ್ರನು ನಕ್ಕನು, ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ರಂಧ್ರ (ಅವಕಾಶ) ದೊರೆಯಿತು; ಅವನ ನಗು ಅವನ ದೀರ್ಘ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯ ಫಲ. ‘ಜಹಾಸ ಚ ಮುಮೋದ ಚ’ (ನಕ್ಕನು, ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು — ಮೊದಲನೆಯದು ಬಾಹ್ಯ, ಎರಡನೆಯದು ಆಂತರಿಕ; ಅವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಎರಡು ಮುಖಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪುರಂದರನು ಅವಳ ಶರೀರರಂಧ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಪರಮ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಅವನು, ರಾಮ, ಗರ್ಭವನ್ನು ಏಳು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಪರಮಾತ್ಮವಾನ್’ (ಪರಮ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಇದನ್ನು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದಲೇ ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವುದನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ವಿಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಪ್ತಧಾ’ (ಏಳು ಭಾಗ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ; ಈ ಏಳು ತುಂಡುಗಳೇ ಮರುದ್ಗಣಗಳಾಗಲಿವೆ.
ನೂರು ಗಂಟುಗಳುಳ್ಳ ವಜ್ರದಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಗರ್ಭವು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತಿತು; ರಾಮ, ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ದಿತಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಳು. ‘ಅಳಬೇಡ, ಅಳಬೇಡ’ (ಮಾ ರುದಃ) ಎಂದು ಶಕ್ರನು ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು; ಆದರೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಾಸವನು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನೂ ಸೀಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಕ್ರೌರ್ಯವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅವನು ಅಳುವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೀಳುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ‘ಮಾ ರುದಃ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಮರುತ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ನಿರ್ವಚನವಾಗಲಿದೆ.
‘ಕೊಲ್ಲಬೇಡ, ಕೊಲ್ಲಬೇಡ’ ಎಂದೇ ದಿತಿ ಹೇಳಿದಳು. ಆಗ ತಾಯಿಯ ಮಾತಿನ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ಶಕ್ರನು ಅವಳ ಉದರದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಜ್ರದಿಂದ ಗರ್ಭವನ್ನು ಸೀಳುವವನೇ ತಾಯಿಯ ಮಾತಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದುದು ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಗುರುಜನರ ಮಾತಿನ ಗೌರವದಿಂದಲೇ.
ಅನಂತರ ವಜ್ರಸಹಿತನಾದ ಶಕ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ದಿತಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವಿ, ನೀನು ಅಶುಚಿಯಾಗಿ, ಕಾಲುಗಳ ಕಡೆ ಕೂದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದೆ. ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪಡೆದು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಕ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಅವನನ್ನು ಏಳು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಸೀಳಿದೆ. ದೇವಿ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು.’ ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಜ್ರ, ಜೋಡಿಸಿದ ಕೈಗಳು — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಅಪರಾಧ ನಿವೇದನೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಿತಿ ಆ ಏಳು ತುಂಡುಗಳನ್ನು ಮರುದ್ಗಣಗಳಾಗಿ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ವಿಶಾಲಾ ನಗರಿಯ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥