ಸರ್ಗ
ಸಗರಪುತ್ರರ ಉದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಗಂಗಾವತರಣದ ಫಲಶ್ರುತಿ
ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ, ಸಗರಪುತ್ರರ ಸದ್ಗತಿ, ಗಂಗೆಯ ತ್ರಿಪಥಗಾತ್ವ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ, ಭಗೀರಥನ ಸ್ವನಗರ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಆಖ್ಯಾನದ ಫಲಶ್ರುತಿ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆ ಭಗೀರಥನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಿಂದ ಶಿವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದಳು, ಜಹ್ನುವಿನಿಂದ ಕುಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅವನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗರದವರೆಗೂ ಹರಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಗಂಗೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಜನು ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಭೂಮಿಯ ತಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಪೂರ್ವಜರು ಕಪಿಲರ ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗಿದ್ದರು. ಗಂಗೆಯ ಜಲದಿಂದ ಆ ಭಸ್ಮ ತೋಯ್ದಾಗ ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಗರನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರನ್ನು ನೀನು ಉದ್ಧರಿಸಿದೆ; ಅವರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕಾದುದು — ಮಂತ್ರವಿಲ್ಲ, ಹೋಮವಿಲ್ಲ, ಯಾವ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಗಂಗಾಜಲದ ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಅವರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೂಂಕಾರಮಾತ್ರದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾದವರು ಇಲ್ಲಿ ಜಲಮಾತ್ರದಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು — ದಂಡ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ ಎರಡೂ ಅಲ್ಪಸಾಧನದಿಂದಲೇ ಸಾಧಿತವಾದವು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಸಂಗತಿ.
ಬ್ರಹ್ಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಗರದ ಜಲ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಗರನ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳೂ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇರುವರು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಗರ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವೇ ಕಥೆಯ ಬೀಜ — ಸಗರಪುತ್ರರು ಅಗೆದ ಆ ಕಂದಕ ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ‘ಸಾಗರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮುದ್ರ ಇರುವವರೆಗೂ ಅವರ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಸ್ವರ್ಗವಾಸವೂ ಅಕ್ಷಯ. ಈ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ಕಥೆ ಮುಗಿಯಿತು — ಅವರ ಅಗೆತ ವ್ಯರ್ಥವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಸಮುದ್ರ ಉಂಟಾಯಿತು, ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಸ್ವರ್ಗವಾಸದ ಅವಧಿಯೂ ನಿಯತವಾಯಿತು.
‘ಈ ಗಂಗೆ ನಿನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳಾಗುವಳು; ನೀನು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮದಿಂದ ಪಡೆದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅವಳು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿ ಉಳಿಯುವಳು’ — ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ. ಆಮೇಲೆ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಗಂಗಾ, ತ್ರಿಪಥಗಾ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಳಾದ ಭಾಗೀರಥೀ. ಮೂರು ದಾರಿಗಳನ್ನು, ಅಂದರೆ ಸ್ವರ್ಗ, ಅಂತರಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳಗಳನ್ನು, ಅವಳು ಪಾವನಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ‘ತ್ರಿಪಥಗಾ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ನದಿ ಕೇವಲ ಜಲಪ್ರವಾಹವಲ್ಲ, ಭಗೀರಥನ ತಪಸ್ಸಿನ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಮಾರಕ; ಕುಲದ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ನದಿಯ ಹೆಸರು ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ವಿಶೇಷ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ದುಹಿತಾ’ (ಮಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನದಿಯನ್ನು ಕುಲದ ಅಂಗವನ್ನಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಭಾಗೀರಥಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತಾಳೆ.
‘ಮನುಜಾಧಿಪನೇ, ಇಲ್ಲಿಯೇ ನೀನು ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪಿತಾಮಹರಿಗಾಗಿ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡು; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೀರಿಸು’ — ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಂದುದು ಅರ್ಧ ಕಾರ್ಯ ಮಾತ್ರ; ತರ್ಪಣದಿಂದಲೇ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಅಪವರ್ಜಯ’ (ತೀರಿಸು) ಎಂಬ ಪದ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪಿತೃಗಳ ಋಣ ಮಗನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿದೆ, ಅದು ಜಲದಾನದಿಂದಲೇ ತೀರುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೂವರು ಪೂರ್ವಜರ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜನಾದ, ಅತಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸಗರನಿಗೆ ಈ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಮಗೂ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಅಂಶುಮಂತನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೂ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ತೀರಲಿಲ್ಲ — ಗುಣವಂತನೂ ರಾಜರ್ಷಿಯೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ನನಗೆ ಸಮಾನ ತಪಸ್ವಿಯೂ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನೂ ಆಗಿದ್ದರೂ. ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಅನಘನೇ, ಅತಿ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ದಿಲೀಪನೂ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೂ ಅವಳನ್ನು ತರಲು ಶಕ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು — ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಕೇವಲ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲ್ಲ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ನಿಯತ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ದೈವಾನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ; ಮೂವರ ಶ್ರಮವೂ ಭಗೀರಥನ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾದಂತಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನನ್ನೇ ಉಪಮಾನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅಂಶುಮಂತನನ್ನು ‘ಮತ್ತುಲ್ಯತಪಸಾ’ (ನನಗೆ ಸಮಾನ ತಪಸ್ವಿ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅಷ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಭಗೀರಥನ ಮಹತ್ವ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ದಾಟಿ ನೆರವೇರಿಸಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮ, ಎಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮತವಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ನೀನು ಪಡೆದೆ. ಅರಿಂದಮನೇ, ಆ ಗಂಗಾವತರಣವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಿದೆ; ಇದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ನೀನು ಧರ್ಮದ ಮಹತ್ತಾದ ಆಯತನವನ್ನು ಪಡೆದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಯತನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಅಭಿಪ್ರೇತ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಅದು ಯುಕ್ತವೂ ಹೌದು, ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ಕರ್ಮ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಗತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಸಮತಿಕ್ರಾಂತಾ’ (ದಾಟಲ್ಪಟ್ಟಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕೇವಲ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಮೂವರು ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ದಾಟಲಾಗದಿದ್ದುದನ್ನು ಇವನು ದಾಟಿದನು.
‘ನರೋತ್ತಮನೇ, ಸದಾ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಈ ಜಲದಲ್ಲಿ ನೀನು ಮುಳುಗು; ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಶುಚಿಯಾಗಿ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಪಡೆ. ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪಿತಾಮಹರಿಗೂ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡು. ನಿನಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ; ನಾನು ನನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ರಾಜನೇ, ನೀನೂ ನಿನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು.’ ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿ ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸದೋಚಿತೇ ಸಲಿಲೇ’ (ಸದಾ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಜಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಗಂಗಾಜಲದ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬೇರೆಡೆ ಕಾಲನಿಯಮವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವೇಶನೂ ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಂದಂತೆಯೇ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಬಂದಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಮಾತನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಟ್ಟು ಮರಳಿದನು — ಇದೇ ಈ ಕಥಾಭಾಗದ ರೀತಿ. ‘ಯಥಾಗತಂ ತಥಾಗಚ್ಛತ್’ (ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೋದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಲೀಸಾದ ಬರುವಿಕೆ-ಹೋಗುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಯಾವುದು ಲೀಲಾಮಾತ್ರವೋ ಅದು ಮರ್ತ್ಯರಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತಹುದು.
ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನಾದರೋ ಸಾಗರರಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಜಲತರ್ಪಣವನ್ನು ಮಾಡಿ, ತರ್ಪಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಶುಚಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಿದನು. ‘ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಯಥಾನ್ಯಾಯಮ್’ (ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ, ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಗಾಗಿಯೂ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಾಯಿತು. ‘ಸಾಗರಾಣಾಮ್’ (ಸಾಗರರಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಗರಪುತ್ರರನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದೆ ಸಮುದ್ರದ ಹೆಸರಿಗೆ ಕಾರಣರಾದವರು ಈಗ ಅದರದೇ ಜಲದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದರು.
ರಾಘವ, ಆ ರಾಜನನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಲೋಕ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿತು; ಶೋಕವಿಲ್ಲದೆ, ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿ, ತಾಪವಿಲ್ಲದುದಾಯಿತು. ರಾಜನು ಬಹುಕಾಲ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳು ಚಿಂತಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಅವನು ಮರಳಿದಾಗ ಅವರು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾದರು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ತಪಸ್ಸೂ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ರಾಜನಿಗಾಗಿ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ; ರಾಜನ ಸಿದ್ಧಿಯೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂಬುದು ಭಾವ.
ಆಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಮ, ಗಂಗೆಯ ಈ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಸ್ವಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಮೀರುತ್ತಿದೆ.’ ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಗಂಗೆಯ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುನಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಥಾಶ್ರವಣದ ನಡುವೆಯೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ; ಈ ರಾತ್ರಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲಾ ನಗರಿಗೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆಯಾಗುವುದು.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಆಖ್ಯಾನ ಧನ್ಯವಾದುದು, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಪುತ್ರರನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವುದು. ಯಾರು ಇದನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೂ ಇತರರಿಗೂ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಪಿತೃಗಳು ಪ್ರೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ದೇವತೆಗಳೂ ಪ್ರೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಗಂಗಾವತರಣದ ಆಖ್ಯಾನ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು, ಶುಭವಾದುದು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಯಾರು ಇದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುವನು; ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಆಯುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಪಠಣಗಳ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ಫಲಶ್ರುತಿ ಪುರಾಣಕಥೆಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದುದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥