ಸರ್ಗ
ಗಂಗಾವತರಣ
ಶಂಕರನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದುದು, ಏಳು ಪ್ರವಾಹಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆ, ಭಗೀರಥನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದುದು, ಜಹ್ನುವಿನಿಂದ ಗಂಗಾಪಾನ ಮತ್ತು ಜಾಹ್ನವಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಭಗೀರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು — ಗಂಗೆಯ ಪತನವನ್ನು ಭೂಮಿ ಸಹಿಸಲಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಹರನನ್ನೇ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ಆ ದೇವದೇವನು ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ಆ ಭಗೀರಥನು ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ತುದಿಯಿಂದಲೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒತ್ತಿ ನಿಂತು ಒಂದು ವರ್ಷ ಶಂಕರನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿದನು. ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಸರ್ವಲೋಕವಂದಿತನಾದ ಉಮಾಪತಿ ಪಶುಪತಿ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಪರ್ವತರಾಜನ ಮಗಳನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ಬಲದಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಸಾದದಿಂದ. ಒಂದೇ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಮೇಲೆ ವರ್ಷವಿಡೀ ನಿಂತ ರಾಜನ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಶಿವನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ವರ ಆ ನಿಶ್ಚಯದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಮಾತ್ರ. ಶಿವನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಲ್ಲ, ಪರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲ; ‘ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಮೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಚಿರಪ್ರಯತ್ನ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಸರ್ವಲೋಕವಂದಿತಳಾದ ಹಿಮವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ವೇಗವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಶಿವನ ಮಂಗಳಕರವಾದ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಳು. ಬೀಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗರ್ವ ಮೂಡಿತು; ಧರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಳಾದ ಆ ದೇವಿ ಏನೋ ಯೋಚಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹತ್ವ ತನ್ನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಾನೇ ನೆನೆದಾಗಲೇ ಪತನದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತದೆ. ಶಿವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ವರ ಅವಳಿಗೆ ದೊರೆತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಆ ವರವನ್ನು ಅವಳು ಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಾ ಅತಿಮಹದ್ರೂಪಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಅವಳು ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ) ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರೂಪವನ್ನು ಹಿಗ್ಗಿಸಲು ಅವಳೇ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ವೇಗವನ್ನೂ ಅವಳೇ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಿಗ್ಗಿಸಿದುದೇ ಅವಳನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಜಟೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾದುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಮೂಲಕಾರಣ.
ಅವಳು ಯೋಚಿಸಿದಳು — ‘ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಶಂಕರನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಾನು ಪಾತಾಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅವಳ ಆ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿದು ಪೂಜ್ಯನಾದ ಹರನು ಕುಪಿತನಾದನು; ಮುಕ್ಕಣ್ಣನು ಆಗ ಅವಳನ್ನು ಅದೃಶ್ಯಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಪುಣ್ಯವತಿಯಾದ ಅವಳು ರುದ್ರನ ಪುಣ್ಯ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು, ಹಿಮವಂತನಂತಹ ಜಟಾಮಂಡಲದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೂ ಅವಳು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು — ಧರಿಸುವವನೇ ನಿಯಾಮಕ; ಧರಿಸಲ್ಪಡುವವಳ ಗರ್ವ ಧರಿಸುವವನ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಪವಿಲ್ಲ, ಶಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು, ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಮಹಾನದಿ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಳು. ‘ಹಿಮವತ್ಪ್ರತಿಮೇ ಜಟಾಮಂಡಲಗಹ್ವರೇ’ (ಹಿಮವಂತನಂತಹ ಜಟಾಮಂಡಲದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಹಿಮವಂತನ ಮಗಳು ಹಿಮವಂತನಂತಹ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಬಂಧಿತಳಾದಳು; ತಂದೆಯ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟವಳು ತಂದೆಯಂತಹ ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲೇ ಸಿಲುಕಿದಳು.
ಅವಳಿಗೆ ಹೊರದಾರಿಯೇ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ; ಜಟಾಮಂಡಲದಿಂದ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದೇವಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದಳು. ಭಗೀರಥನು ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಪರಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು; ಆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಶಿವನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥನ ಲಕ್ಷಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ದೇವನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಒಮ್ಮೆ ಸಾಧಿಸಿದುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಬಂದಾಗ ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸೇ ಉಪಾಯ — ಇದು ಈ ಸರ್ಗದ ಶಿಕ್ಷಣ. ಹೀಗೆ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಯೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ದಾರಿ ತೆರೆಯಿತು. ‘ಸಂವತ್ಸರಗಣಾನ್ ಬಹೂನ್’ (ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರ ಒಂದೇ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಕಥೆ ಸಗರ, ಅಂಶುಮಂತ, ದಿಲೀಪ ಎಂಬ ಮೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದು ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಹರನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಬಿಂದುಸರೋವರದ ಕಡೆಗೆ ಬಿಟ್ಟನು; ಅವಳು ಬಿಡಲ್ಪಡುತ್ತಿರಲು ಏಳು ಪ್ರವಾಹಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು. ಹ್ಲಾದಿನೀ, ಪಾವನೀ ಮತ್ತು ನಲಿನೀ — ಮಂಗಳಕರ ಜಲವುಳ್ಳ ಈ ಮೂರು ಶುಭ ಗಂಗೆಯರು ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು. ಸುಚಕ್ಷುಸ್, ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಮಹಾನದಿಯಾದ ಸಿಂಧು — ಈ ಮೂರು ಶುಭ ನದಿಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದವು. ಈ ಏಳು ಪ್ರವಾಹಗಳ ವಿಭಾಗ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಬರೋಡಾದ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಈ ವಿಭಾಗ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಭೂಗೋಳದ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ನದಿ ಏಳಾಗಿ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಏಳನೆಯದಾದರೋ ಭಗೀರಥನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಿವಜಲಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಇವುಗಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಶಿವಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಬಂದುದು, ತಾನಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಿಂದುಸರೋವರವೇ ಶಿವನು ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ತೀರ್ಥ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಆ ಸರೋವರ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯದು ಆಗ ಭಗೀರಥನ ರಥವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನು ದಿವ್ಯರಥವನ್ನೇರಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು, ಗಂಗೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಶಂಕರನ ಶಿರಸ್ಸಿಗೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಳು ಅವಳು; ಅಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಜಲ ಹರಿಯಿತು. ಮೀನು-ಆಮೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದಲೂ ಶಿಂಶುಮಾರಗಳ (ಮೊಸಳೆಗಳ) ಗಣಗಳಿಂದಲೂ, ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಮತ್ತು ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಗಂಗೆಯೊಡನೆ ಅವಳ ಜಲಚರಗಳೂ ಬಂದವು; ಅವತರಣ ಕೇವಲ ಜಲದ್ದಲ್ಲ, ಇಡೀ ಜೀವಲೋಕದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭೂಮಿ ಅದರಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ತೋಯುವುದಿಲ್ಲ. ಗಂಗೆಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆಕಾಶ, ಶಂಕರನ ಶಿರಸ್ಸು ಮತ್ತು ಭೂಮಿ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ‘ತ್ರಿಪಥಗಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಬೀಜ, ಅದನ್ನು ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆಗ ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷ-ಸಿದ್ಧಗಣಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿದರು. ನಗರಗಳಂತಹ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ತೇಲುವ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆದ ಈ ಗಂಗಾವತರಣವನ್ನು ನೋಡಬಯಸಿ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ದೇವಗಣಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರು. ಒಟ್ಟುಗೂಡುತ್ತಿದ್ದ ದೇವಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಅವರ ಆಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಮೋಡವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶ ನೂರು ಸೂರ್ಯರಿರುವಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮಹೋತ್ಸವದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಲಾಭ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಉತ್ಸವವಾಗುತ್ತದೆ; ಭಗೀರಥನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಾಧಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಲು ದೇವತೆಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆರೆದರು. ‘ದಿದೃಕ್ಷವಃ’ (ನೋಡಬಯಸಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವರು ಪೂಜಿಸಲು ಅಲ್ಲ, ವರ ಕೊಡಲು ಅಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನೋಡಲು ಬಂದರು; ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಧಿಸಿದುದು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ವಿಷಯ.
ಶಿಂಶುಮಾರಗಳಿಂದಲೂ ಉರಗಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಚಂಚಲವಾದ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶ ಚದುರಿದ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದಂತಾಯಿತು. ಸಾವಿರಾರು ಹನಿಗಳಾಗಿ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ನೀರಿನ ತುಂತುರುಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಿಂದಲೂ ಹಂಸಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದಂತಿತ್ತು. ಎಲ್ಲೋ ಅವಳು ಬಹು ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಾಳೆ, ಎಲ್ಲೋ ವಕ್ರವಾಗಿ, ಎಲ್ಲೋ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ; ಎಲ್ಲೋ ಬಾಗಿ, ಎಲ್ಲೋ ಉಕ್ಕೇರಿ, ಎಲ್ಲೋ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಎಲ್ಲೋ ನೀರೇ ನೀರಿಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ಒಂದು ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ನದಿಯ ರೂಪ ಸ್ಥಿರವಲ್ಲ, ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಬದಲಾಗುವಂತಹುದು. ಅಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲ ಉಪಮೆಗಳನ್ನೂ ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮಿಂಚು, ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡ, ಹಂಸಪಂಕ್ತಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ನದಿ ಭೂಮಿಯ ಮಗಳಲ್ಲ, ದ್ಯುಲೋಕದ ಮಗಳು. ‘ಸಲಿಲೇನೈವ ಸಲಿಲಮ್ ಅಭ್ಯಾಹತಮ್’ (ನೀರೇ ನೀರಿಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬುದೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಯಾರ ವೇಗವನ್ನು ಶಂಕರನೇ ನಿಗ್ರಹಿಸಿದನೋ ಅವಳು ಈಗ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ.
ಆ ನೀರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿ ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಶಂಕರನ ಶಿರಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಾರಿ, ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಜಾರಿ, ಆ ನೀರು ಆಗ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಕಲ್ಮಷರಹಿತವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಋಷಿಗಣಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ‘ಶಿವನ ಅಂಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಇದು ಪವಿತ್ರ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಆ ನೀರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಗಂಗೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಹಿಮವಂತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶಿವನ ಅಂಗಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ; ದೇವನು ತಲೆಯಿಂದ ಧರಿಸಿದುದೇ ಲೋಕದ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ ಅಷ್ಟೆ — ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಗಂಗಾಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.
ಶಾಪದಿಂದ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂತಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದವರು ಅಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಕಲ್ಮಷರಹಿತರಾದರು. ಆ ಶುಭಜಲದಿಂದ ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡು, ಶುಭದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಅವರು ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಹೀಗೆ ಗಂಗಾವತರಣದ ಮೊದಲ ಫಲ ದಾರಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಸಗರಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಅನೇಕರನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪುಣ್ಯದ ಸ್ವಭಾವವೇ ಇದು — ಒಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಆರಂಭಿಸಿದುದು ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅನುಪಮ ಸಾಮ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಗಂಗೆ ತಾನೇ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಳು, ಇವರೂ ಶಾಪದಿಂದ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದವರು; ತಾನೇ ಬಿದ್ದವಳು ಬಿದ್ದವರನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವವಳಾದಳು.
ಆ ಹೊಳೆಯುವ ನೀರಿನಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಲೋಕ ಹರ್ಷಿಸಿತು; ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಜನರು ಕಲ್ಮಷರಹಿತರಾದರು. ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನು ದಿವ್ಯರಥವನ್ನೇರಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು, ಗಂಗೆ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು. ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಣಗಳು, ದೈತ್ಯ-ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷರು, ಕಿನ್ನರ-ಮಹೋರಗರ ಸಹಿತ ಸರ್ಪಗಳು, ಅಪ್ಸರೆಯರು — ಎಲ್ಲರೂ ಭಗೀರಥನ ರಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು; ಜಲಚರಗಳೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ರಾಜಾ ಭಗೀರಥನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಿನಿಯೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳೂ ಆದ ಗಂಗೆ ಹೋದಳು — ಇದೇ ‘ಭಾಗೀರಥಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸಾರ್ಥಕತೆ. ‘ಯತೋ ಭಗೀರಥೋ ರಾಜಾ ತತೋ ಗಂಗಾ’ (ರಾಜಾ ಭಗೀರಥನು ಎಲ್ಲಿಯೋ ಗಂಗೆ ಅಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಸಾಲೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ನದಿ ತಾನಾಗಿ ದಾರಿಯನ್ನು ಆರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದ ಪುರುಷನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಗ ಅದ್ಭುತಕರ್ಮಿಯಾದ ಜಹ್ನುವಿನ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ಗಂಗೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಆ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿದು ಜಹ್ನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗಂಗೆಯ ಎಲ್ಲ ನೀರನ್ನೂ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾಗಿ ಕುಡಿದುಬಿಟ್ಟನು. ‘ಅವಲೇಪಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ (ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿದು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಶಿವ, ಈಗ ಜಹ್ನು; ಒಂದೇ ದೋಷವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ನಿಗ್ರಹಿಸಲಾಯಿತು. ಗಂಗೆಯ ವೇಗ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಆದರೆ ತಪಸ್ವಿಯ ಸಂಕಲ್ಪ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಹತ್ತಾದುದು — ಎಂದು ಈ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಗಂಗೆಯ ಕೊನೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಸಾಗರದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಅವಳ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾದುದು ಪರ್ವತವಲ್ಲ, ಮಾನವನ ಯಜ್ಞಭೂಮಿ; ಧರ್ಮದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಗಂಧರ್ವರ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಜಹ್ನುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು, ಗಂಗೆಯನ್ನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಮಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಅದರಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಪ್ರಭು ಅವಳನ್ನು ತನ್ನ ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೇ ಹೊರಬಿಟ್ಟನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ‘ಜಹ್ನುಸುತೆ’ ಎಂದೂ ‘ಜಾಹ್ನವಿ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನದ ಸಂದರ್ಭ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ (ವಲ್ಗೇಟ್) ವಿಶೇಷ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಹೆಸರಿನ ಕಥೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸ — ಜನರು ‘ಜಾಹ್ನವಿ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಿದಾಗ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಕ್ಷಮೆಯ ಕಥೆಯೂ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಂಧಾನದ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ದೇವತೆಗಳು ಜಹ್ನುವನ್ನು ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗಂಗೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅವಳನ್ನು ಅವನ ಮಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ವಿರೋಧ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದಾಗಲೇ ಅದು ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ.
ಮತ್ತೆ ಗಂಗೆ ಭಗೀರಥನ ರಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗಿದಳು; ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಅವಳು ಸಾಗರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಆ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ರಸಾತಳವನ್ನು ಸೇರಿದಳು. ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನೂ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದು ಭಸ್ಮವಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಪಿತಾಮಹರನ್ನು ಕಂಡನು, ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಆಮೇಲೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಗಂಗಾಜಲ ಆ ಭಸ್ಮರಾಶಿಯನ್ನು ತೋಯಿಸಿತು; ಅವರು ಪಾಪದಿಂದ ಶುದ್ಧರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಹೀಗೆ ಸಗರನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಅಂಶುಮಂತ-ದಿಲೀಪರಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳದಿದ್ದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಭಗೀರಥನು ಸಾಧಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ‘ಗಂಗಾವತರಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸಾರ್ಥಕ. ‘ಗತಚೇತನಃ’ (ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದವನು ಸಿದ್ಧಿಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು; ಫಲವನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಶೋಕ ಬರುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದು ಬೂದಿ ಮಾತ್ರ, ಪುರುಷರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆಮೇಲೆ ಆ ಜಲವೇ ಆ ಬೂದಿಯನ್ನು ತೋಯಿಸುತ್ತದೆ, ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೂಂಕಾರದಿಂದ ಆರಂಭವಾದುದು ಇಲ್ಲಿ ಜಲದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಂದು ಭಗೀರಥನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಗಂಗೆಯ ತ್ರಿಪಥಗಾತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥