ಸರ್ಗ
ಭಗೀರಥನ ವರಪ್ರಾಪ್ತಿ
ಅಂಶುಮಂತ ಮತ್ತು ದಿಲೀಪರ ರಾಜ್ಯಭಾರ, ಗೋಕರ್ಣದಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥನ ತಪಸ್ಸು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರದಾನ, ಗಂಗೆಯನ್ನು ಧರಿಸಲು ಹರನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವಂತೆ ಉಪದೇಶ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಗರನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರದೆ ಮೂವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಜ್ಯವಾಳಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಸಗರನು ಕಾಲಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸುಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಅಂಶುಮಂತನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಬಯಸಿದರು. ಆ ಅಂಶುಮಂತನು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು; ಅವನಿಗೆ ದಿಲೀಪನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾನ್ ಪುತ್ರನಾದನು. ಅಂಶುಮಂತನು ಆ ದಿಲೀಪನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಹಿಮವಂತನ ರಮ್ಯವಾದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಭೋಗಸಾಧನವಲ್ಲ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನು ಆ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಮಗನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ತಪೋವನಕ್ಕೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪ್ರಕೃತೀಜನಾಃ ರೋಚಯಾಮಾಸುಃ’ (ಪ್ರಜೆಗಳು ಬಯಸಿದರು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಪ್ರಜೆಗಳ ಅಭಿರುಚಿಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ಜನ್ಮದಿಂದಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಗರನ ಮೊಮ್ಮಗನಾದ ಅಂಶುಮಂತನೇ ಕುದುರೆಯನ್ನು ತಂದಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನೆಂದು ಪ್ರಜೆಗಳು ಭಾವಿಸಿದರು.
ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಅಂಶುಮಂತನು ಮೂವತ್ತೆರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ತಪೋಧನನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದಿಲೀಪನು ತನ್ನ ಪಿತಾಮಹರ (ಹಿರಿಯರ) ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಯಾವ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೂ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕಾದುದು — ಒಂದೇ ಆಪತ್ತು ಮೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಂಶುಮಂತನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ದಿಲೀಪನು ಚಿಂತೆಯಿಂದ, ಭಗೀರಥನು ಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ದುಃಖೋಪಹತಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ (ದುಃಖದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಘಾಸಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂಶುಮಂತನ ತಪಸ್ಸೂ ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಸಾಲದಾಯಿತು ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ಗಂಗಾವತರಣ ಹೇಗಾದೀತು, ಅವರಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಹೇಗೆ ನೆರವೇರೀತು, ಇವರನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಉದ್ಧರಿಸಲಿ’ — ಎಂದು ದಿಲೀಪನು ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದನು. ಹೀಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಭಗೀರಥನೆಂಬ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ತಂದೆಯ ಅಪೂರ್ಣ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಪುತ್ರನ ಜನನದೊಂದಿಗೆ ಫಲದ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮೇಣ ವಿದಿತಾತ್ಮನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ದಿಲೀಪನ ಚಿಂತೆ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯದೇ ರೂಪ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದಿಲೀಪನು ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಮೂವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು. ಆದರೆ ಆ ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರದ ಬಗ್ಗೆ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರದೆಯೇ ಆ ನರಶಾರ್ದೂಲನು ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ ಕಾಲಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಮಗ ಭಗೀರಥನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತಾನೇ ಗಳಿಸಿದ ಕರ್ಮದಿಂದ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ‘ಸ್ವಾರ್ಜಿತೇನ ಏವ ಕರ್ಮಣಾ’ (ತಾನೇ ಗಳಿಸಿದ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಸ್ವರ್ಗ ಸ್ವಕೃತ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಲಭಿಸಿದುದು, ಪಿತೃಗಳ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರವಾದರೋ ಉಳಿದುಹೋಯಿತು — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಪೂರ್ವಜರ ಋಣ ಯಜ್ಞಮಾತ್ರದಿಂದ ತೀರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಭಗೀರಥನಾದರೋ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜರ್ಷಿ; ಆ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಸಂತಾನವಿರಲಿಲ್ಲ, ಸಂತಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಗಂಗಾವತರಣದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು, ಗೋಕರ್ಣದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಯಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ — ತನ್ನ ಸಂತಾನ, ಪಿತೃಗಳ ಗತಿ; ಎರಡಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಸಾಧನ, ತಪಸ್ಸು. ‘ಮಂತ್ರಿಷು ಆಧಾಯ’ (ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ಸೂ ರಾಜಧರ್ಮದ ಅಂಗ, ರಾಜ್ಯದ ನಿರ್ದಯ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಜ್ಯ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಪಂಚಾಗ್ನಿಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು, ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಅವನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಹಾಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ಆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರಭುವೂ ಈಶ್ವರನೂ ಆದ ಪೂಜ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಹಳ ಪ್ರೀತನಾದನು. ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಸೇವನೆ, ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಭೋಜನ, ಇಂದ್ರಿಯಜಯ — ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಾಯಿಕ, ಆಹಾರಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಎಂಬ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು’ ಎಂಬ ಕಾಲಮಾನದಿಂದ ಅವನ ಧೈರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಪ್ರೀತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಗಳಿಸಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಪಿತಾಮಹನು ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ಬಂದು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭಗೀರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗೀರಥ ಮಹಾರಾಜ, ಜನಾಧಿಪನೇ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಸುವ್ರತನೇ, ವರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೋ.’ ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ಬಂದುದರಿಂದ ಈ ತಪಸ್ಸು ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಹಿತದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುವ್ರತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನ ವ್ರತನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವರಂ ವರಯ’ (ವರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೋ) ಎಂದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಏನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಿಂದಲೇ ಭಗೀರಥನ ಆಶಯ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ಭಗೀರಥನು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದರೆ, ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಫಲವಿದ್ದರೆ, ಸಗರನ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳೂ ನನ್ನಿಂದ ಜಲತರ್ಪಣವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ. ಗಂಗೆಯ ಜಲದಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಭಸ್ಮ ತೋಯ್ದಾಗ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ತಃ’ (ನನ್ನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅವನು ಅವರ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕುಲಧರ್ಮದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಹೊರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವ, ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಾನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ; ನಮ್ಮ ಕುಲ ಅಳಿಯದಿರಲಿ. ದೇವ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಇದು ನನ್ನ ಇನ್ನೊಂದು ವರವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭಗೀರಥನು ಮೊದಲು ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕುಲಕ್ಕಾಗಿ; ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಧಾರ್ಮಿಕನ ಯಾಚನೆಯ ಕ್ರಮ. ‘ನಾವಸೀದೇತ್ ಕುಲಂ ಚ ನಃ’ (ನಮ್ಮ ಕುಲ ಅಳಿಯದಿರಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸಂತಾನಹೀನತೆಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಂಶದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಮಾತು ಮುಗಿಸಿದ ರಾಜನಿಗೆ ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹನು ಮಧುರವಾದ, ಮಧುರಾಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ, ಶುಭವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಮಹಾರಥನಾದ ಭಗೀರಥ, ನಿನ್ನ ಈ ಮನೋರಥ ಮಹತ್ತಾದುದು; ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ; ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವವನೇ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ.’ ‘ಮನೋರಥ ಮಹತ್ತಾದುದು’ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯ ಸುಲಭವಲ್ಲ, ಲೋಕೋತ್ತರವಾದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವರ್ಧನ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಎರಡನೆಯ ವರವನ್ನೂ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಕೊಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವಳು ಹಿಮವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳಾದ ಹೈಮವತಿ ಗಂಗೆ; ಅವಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಅಲ್ಲಿ ಹರನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು. ಗಂಗೆಯ ಪತನವನ್ನು ಭೂಮಿ ಸಹಿಸಲಾರದು; ಅವಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಶೂಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆ.’ ಇದರಿಂದ ಗಂಗಾವತರಣ ಕಥೆಯ ಎರಡನೆಯ ಅಂಕ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ವರ ದೊರೆಯಿತು, ಆದರೆ ಅದರ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸು ಬೇಕು. ಕಥೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಯಿಂದ ಶಿವನ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥನು ಶಂಕರನನ್ನೇ ಆರಾಧಿಸುವನು.
ಆ ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಗಂಗೆಗೂ ಮಾತು ತಿಳಿಸಿ, ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ, ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ‘ಗಂಗಾಂ ಚಾಭಾಷ್ಯ’ (ಗಂಗೆಗೂ ಮಾತು ತಿಳಿಸಿ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಪದದಿಂದ ಕವಿ ಗಂಗೆಗೂ ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿ ದೊರೆತಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಅವತರಣಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲ, ಅವಳ ವೇಗವನ್ನು ಧರಿಸುವುದೊಂದೇ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಮೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳೊಡನೆ ಗಂಗಾವತರಣದ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥