॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 41ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಂಶುಮಂತನ ರಸಾತಳಗಮನ

ಸಗರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅಂಶುಮಂತನ ಪ್ರಯಾಣ, ದಿಗ್ಗಜಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದು, ಭಸ್ಮರಾಶಿಯ ದರ್ಶನ, ಗರುಡನ ಉಪದೇಶ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ತಂದು ಯಜ್ಞಸಮಾಪ್ತಿ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಪಿಲರ ಹೂಂಕಾರದಿಂದ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಸಗರಪುತ್ರರು ಭಸ್ಮರಾಶಿಯಾದರು. ಇಲ್ಲಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಪುತ್ರರು ಹೋಗಿ ಬಹಳ ಕಾಲವಾಯಿತು, ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದು ರಾಜಾ ಸಗರನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಂಶುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗೂ, ನೀನು ಶೂರ, ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತವನು, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜರಿಗೆ ಸಮಾನನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಪಿತೃಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕು, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದವನನ್ನೂ ಹುಡುಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಗರನು ಶೋಕದಿಂದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದೇ ರಾಜಧರ್ಮ. ‘ನಪ್ತಾರಮ್’ (ಮೊಮ್ಮಗನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪುತ್ರರಿಲ್ಲದಾಗ ಮೊಮ್ಮಗನೇ ಕುಲದ ಆಧಾರ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಚಿರಗತಾನ್’ (ಹೋಗಿ ಬಹಳ ಕಾಲವಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ಮೌನವೇ ಅವರ ವಿನಾಶದ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ.

ಅಲ್ಲದೆ ಸಗರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಭೂಮಿಯ ಒಳಗೆ ವೀರ್ಯವಂತರೂ ಮಹಾಕಾಯರೂ ಆದ ಜೀವಿಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಖಡ್ಗಸಹಿತ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತೆಗೆದುಕೋ. ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕಾದವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು, ವಿಘ್ನ ತರುವವರನ್ನು ಕೊಂದು, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಮರಳು, ನನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ದಡ ಮುಟ್ಟಿಸು.’ ಇದೇ ಆರ್ಷ ಶಿಕ್ಷಣ — ಪೂಜ್ಯರಲ್ಲಿ ವಿನಯ, ವಿಘ್ನಕಾರರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ; ಎರಡೂ ಒಬ್ಬ ವೀರನಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಪುತ್ರರ ವಿನಾಶವಾದರೋ ಅವರು ಕಪಿಲಮುನಿಯ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದ ಅದೇ ಅವಿನಯದಿಂದ ಆಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಗರನು ಮೊಮ್ಮಗನಿಗೆ ಮೊದಲು ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನೇ ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಃ ಸಂನಿವರ್ತಸ್ವ’ (ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಮರಳು) ಎಂಬುದು ಆಶೀರ್ವಾದವೂ ಆದೇಶವೂ — ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ; ಅಜ್ಜನ ಸ್ನೇಹ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಗರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಶುಮಂತನು ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಚುರುಕು ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ರಾಜನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಅವನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತನ್ನ ಪಿತೃಗಳು ಅಗೆದಿದ್ದ ಭೂಮಿಯೊಳಗಿನ ಆ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಲಘುವಿಕ್ರಮಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ — ವೇಗದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳವನು, ಮತ್ತು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವವನು. ಪಿತೃಗಳು ಅಗೆದ ದಾರಿಯೇ ಮೊಮ್ಮಗನ ದಾರಿಯಾಯಿತು; ಯಾವುದರಿಂದ ವಿನಾಶ ಬಂದಿತೋ ಅದರಿಂದಲೇ ಉದ್ಧಾರದ ಆರಂಭ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಸೂಚನೆ. ‘ಸಮ್ಯಕ್ ಉಕ್ತಃ’ (ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸರಿಯಾಗಿ ಆದೇಶ ಪಡೆದವನೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಪಿಶಾಚರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಉರಗರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ದಿಗ್ಗಜವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ತನ್ನ ಪಿತೃಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕುದುರೆಯ ಅಪಹಾರಕನ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಶುಮಂತನ ವಿನಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವರು ಗುದ್ದಲಿ-ನೇಗಿಲುಗಳೊಡನೆ ದಿಗ್ಗಜಗಳನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ, ಇವನಾದರೋ ಮೊದಲು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕ್ರಮದಿಂದ ಅವನು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದಿಗ್ಗಜಗಳು ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವವು; ಅವುಗಳ ಸಮ್ಮಾನವೇ ಲೋಕವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತೋರುವ ಆದರ.

ಮಹಾಮತಿಯಾದ ದಿಗ್ಗಜ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಉತ್ತರಿಸಿತು — ‘ಅಸಮಂಜನ ಮಗನೇ, ನೀನು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ಕುದುರೆಯೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಮರಳುವೆ.’ ಅದರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ದಿಗ್ಗಜಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಕೇಳತೊಡಗಿದನು. ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣವಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಪಾಲಕರಿಂದ ಅವನು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, ‘ಕುದುರೆಯೊಡನೆಯೇ ಮರಳುವೆ’ ಎಂದು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯಿತು ಎಂಬುದರಿಂದ ಕವಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅದೂ ವಿನಯದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ವಾಕ್ಯಜ್ಞೈಃ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದೈಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅರ್ಥಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗನೈಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅವುಗಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಚುರುಕು ಹೆಜ್ಜೆಯ ಅವನು, ತನ್ನ ಪಿತೃಗಳಾದ ಸಾಗರರು ಭಸ್ಮರಾಶಿಯಾಗಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಆಗ ಅಸಮಂಜನ ಮಗನು ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ, ಅವರ ವಧೆಯಿಂದ ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಾಗಿ ಗೋಳಿಟ್ಟನು. ದುಃಖಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ ಎರಡಕ್ಕೂ ಕಾರಣಗಳು ಕಂಡವು — ಪಿತೃಗಳು ಬೂದಿ, ಕುದುರೆಯಾದರೋ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಲೌಕಿಕ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಮಿಶ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಿತರಃ’ (ಪಿತೃಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರನ್ನೂ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತಂದೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.

ಅವನು ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದನು; ಆದರೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ನೀರನ್ನು ಬಯಸಿದರೂ ಯಾವ ಜಲಾಶಯವನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹರಿಸಿ ಅವನು ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನಾದ ಸುಪರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವನು ಪಿತೃಗಳ ಸೋದರಮಾವನಾಗಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಸಗರನ ಎರಡನೆಯ ಪತ್ನಿ ಸುಮತಿ ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಕಶ್ಯಪನ ಮಗಳು, ಗರುಡನ ತಂಗಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ಸೋದರಮಾವ. ಹೀಗೆ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರೇ ಉಪದೇಶಕರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ನಿಪುಣಾಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ವಿಸಾರ್ಯ’ (ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವೇ ಮೊದಲ ಸಾಧನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವೈನತೇಯನು (ಗರುಡನು) ಅವನಿಗೆ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಶೋಕಿಸಬೇಡ; ಈ ವಧೆ ಲೋಕಸಮ್ಮತವಾದುದು. ಅಪ್ರಮೇಯರಾದ ಕಪಿಲರಿಂದಲೇ ಈ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಇವರಿಗೆ ಲೌಕಿಕ ಜಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕಸಮ್ಮತಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಧರ್ಮದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದುದು ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ‘ಲೌಕಿಕಂ ಸಲಿಲಮ್’ (ಲೌಕಿಕ ಜಲ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀರು ಸಾಲದು, ದಿವ್ಯ ಜಲವೇ ಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗರುಡನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನವಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರನಿರ್ಣಯ — ಕರ್ಮದ ಫಲಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದು.

ಗರುಡನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಿಮವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು ಗಂಗೆ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅವಳಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡು. ಲೋಕಪಾವನಿಯಾದ ಅವಳು ಭಸ್ಮರಾಶಿಯಾದ ಇವರನ್ನು ತೋಯಿಸಲಿ; ಲೋಕಪ್ರಿಯಳಾದ ಗಂಗೆಯಿಂದ ಈ ಭಸ್ಮ ತೋಯ್ದರೆ, ಅದರಿಂದ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಗಂಗಾವತರಣದ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥನಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಂಗಾವತರಣ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬೀಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ.

‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ವೀರನೇ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೊರಡು; ಅಜ್ಜನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೀನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಸುಪರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು. ಸುಪರ್ಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಆ ಅಂಶುಮಂತನು ಕುದುರೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಗರುಡನು ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಜ್ಜನ ಯಜ್ಞವೇ ಈಗ ಪ್ರಧಾನ, ತರ್ಪಣ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ‘ಅತಿವೀರ್ಯವಾನ್ ಮಹಾತಪಾಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು ಒಂದೆಡೆ ನೆಲೆಸಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಆಮೇಲೆ ದೀಕ್ಷಿತನಾದ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನು ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ನಿವೇದಿಸಿದನು, ಸುಪರ್ಣನ ಮಾತನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿಸಿದನು. ಅಂಶುಮಂತನ ಆ ಘೋರವಾಗಿ ಕೇಳಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ, ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರ ವಧೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಸಗರನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ರಾಜರ್ಷಿಯ ಧೈರ್ಯ. ಯಜ್ಞ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಲೋಕವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕದಿಂದ ಅವನು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಯಥಾವೃತ್ತಮ್’ (ನಡೆದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಂಶುಮಂತನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡಲಿಲ್ಲ.

ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭೂಪತಿ ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು; ಆದರೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜನು ಯಾವ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೂ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಬಹುಕಾಲವಾದರೂ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರದೆ ಆ ಮಹಾನುಭಾವನು ಮೂವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಜ್ಯವಾಳಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಅಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಗಂಗಾವತರಣ ಸಗರನಿಗೂ ಅಂಶುಮಂತನಿಗೂ ದಿಲೀಪನಿಗೂ ಎಟುಕದೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಭಗೀರಥನೇ ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವನು. ಇದೇ ವಂಶಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವ ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ಕಥೆ. ‘ಮಹಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೂ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಲವೇ ಕರ್ತೃಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ