ಸರ್ಗ
ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಕುಮಾರಸಂಭವ
ದೇವತೆಗಳ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು, ಅಗ್ನಿ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಇರಿಸಿದುದು, ಶ್ವೇತಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕುಮಾರನ ಜನನ, ಕೃತ್ತಿಕೆಯರಿಂದ ಸ್ತನ್ಯದಾನ, ಸ್ಕಂದ-ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ಹೆಸರುಗಳ ನಿರ್ವಚನ ಮತ್ತು ದೇವಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಮೆಯ ಶಾಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಈಗ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಕಥೆಯ ಗತಿ. ಮಹಾದೇವನು ಉಮೆಯೊಡನೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ, ಇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಅಸುರರಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ದೇವಸೇನೆ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದೆ ನಿಷ್ಫಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪೂಜ್ಯ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನನ್ನು ‘ಸುರಾರಾಮ’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆನಂದ ತರುವವನೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ — ತಾನೇ ದೇವತೆಗಳ ಆನಂದವಾಗಿರುವವನಿಗೇ ದೇವತೆಗಳ ಆರ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಪೂಜ್ಯನೇ, ಹಿಂದೆ ನಮಗೆ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಮಹೇಶ್ವರನೇ ಈಗ ಪರಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಉಮೆಯೊಡನೆ ತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿರುವಾಗ ತೇಜಸ್ಸು ಹೊರಬರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಕಾರ್ಯ ಸ್ತಬ್ಧವಾಗಿಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ವಿಧಾನಜ್ಞನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ನೀನೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸು; ನೀನೇ ನಮಗೆ ಪರಮ ಗತಿ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಧಾತನ ವಿಧಾನವನ್ನೇ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾರೆ.
ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕ ಪಿತಾಮಹನು ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಪರ್ವತಪುತ್ರಿ ಉಮೆ ಏನು ಹೇಳಿದಳೋ ಅದನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಸಂತಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಮಾತು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಸತ್ಯವೇ ಆಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕಾದುದು — ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಶಾಪವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಬೇರೊಂದು ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ವಿಧಾತನ ಪ್ರಜ್ಞೆ — ನಿಯಮವನ್ನು ಮುರಿಯದೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ.
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಈ ಆಕಾಶಗಂಗೆ ಇದ್ದಾಳೆ; ಅವಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ದೇವತೆಗಳ ಸೇನಾಪತಿಯಾದ, ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವನು. ಗಂಗೆ ಪರ್ವತರಾಜ ಹಿಮವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು, ಉಮೆಯ ಅಕ್ಕ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಆ ಮಗನನ್ನು ತನ್ನ ಮಗನಂತೆ ಮನ್ನಿಸುವಳು, ಅದು ಉಮೆಗೂ ಬಹಳ ಸಮ್ಮತವಾಗುವುದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶಾಪ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗದೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಗಂಗೆ ದೇವಪತ್ನಿಯಲ್ಲ, ಸಹೋದರಿ; ಮಗನು ಉಮೆಯ ಕುಲದಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿದವನೆಂದು ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪಾತ್ರವಾಗಲು ಅರ್ಹಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ತಾನೇ ಶುದ್ಧಳು, ಪ್ರವಾಹರೂಪಳು; ಸ್ಥಿರವಾದ ಪಾತ್ರ ಅಂತಹ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದು. ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೃತಾರ್ಥರಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ‘ಕೃತಾರ್ಥಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಉಪಾಯ ಕಾಣಿಸಿದುದರಿಂದಲೇ ದೇವತೆಗಳು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾದರು.
ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಖನಿಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದರು. ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ದೇವ ಹುತಾಶನನೇ, ಈ ದೇವಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ನೆರವೇರಿಸು; ಪರ್ವತಪುತ್ರಿಯಾದ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ರುದ್ರನ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಬಿಡು. ಅಗ್ನಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟು, ಗಂಗೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು — ದೇವಿ, ಈ ಗರ್ಭವನ್ನು ಧರಿಸು; ಇದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ದೂತನಂತೆಯೂ ವಾಹಕನಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಸಮರ್ಥ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ತಾನೇ ತೇಜೋಮಯ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನೇ ನಿಯೋಜಿಸಿದರು. ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶಿವನ ನಿವಾಸವೆಂದಲ್ಲ, ಖನಿಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರ್ವತ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಭೂಗರ್ಭದ ಖನಿಜಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲೇ ‘ಧಾತು’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಂಗೆ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದಳು; ಅವಳ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅಗ್ನಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಚದುರಿಹೋದನು. ಮೊದಲು ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೂ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಅವಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಚದುರಿಹೋದುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಾನೇ ತೇಜೋಮಯನಾದವನೂ ಅವಳ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಚದುರಿದನು; ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು, ಗಂಗೆಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರವಾಹಗಳೂ ತುಂಬಿಹೋದವು. ‘ಸರ್ವಸ್ರೋತಾಂಸಿ’ (ಎಲ್ಲ ಪ್ರವಾಹಗಳೂ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ನದಿಯ ಸಮಗ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂದೆಡೆಯಲ್ಲ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಆ ತೇಜಸ್ಸು ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ಗಂಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮುಂದಾಳಾದ ಆ ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ದೇವ, ನೀನು ಎತ್ತಿತಂದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಲು ನಾನು ಅಶಕ್ತಳು; ಆ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ದೇವತೆಗಳೇ ಸಹಿಸಲಾಗದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮಹಾನದಿಯಾದರೂ ಹೇಗೆ ಧರಿಸಬಲ್ಲಳು? ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಧರಿಸುವವಳ ವ್ಯಥೆಯಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಒಯ್ಯುವ ಅಗ್ನಿ ಗಂಗೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಹಿಮವಂತನ ಈ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ಈ ಗರ್ಭವನ್ನು ಇರಿಸು. ಅಗ್ನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿನಿ ಗಂಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಆ ಗರ್ಭವನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದಳು. ಅನಘನೇ, ಅವಳಿಂದ ಹೊರಬಂದುದು ಕಾಯಿಸಿದ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಾಂಚನವಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೇರಿತು; ಅಸದೃಶ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಹಿರಣ್ಯವಾಯಿತು. ಅದೇ ತೇಜಸ್ಸಿನ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯಿಂದ ತಾಮ್ರವೂ ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣವೂ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಇಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕಾಂಚನ ಮತ್ತು ಹಿರಣ್ಯ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಕಾಂತಿಯ ಫಲ, ತಾಮ್ರ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣ ಅದರ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯ ಫಲ; ಹೀಗೆ ಗುಣಗಳ ತಾರತಮ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅನಘ’ (ಪಾಪರಹಿತನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಕೇಳುವವನಾದ ರಾಮನ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದೇವಿ ಧರಿಸಲಾಗದುದನ್ನು ಭೂಮಿ ಧರಿಸಿತು; ಗರ್ಭದ ತೇಜಸ್ಸು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಖನಿಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು — ಇದು ಪುರಾಣಗಳ ಭೂಗರ್ಭವರ್ಣನೆಯ ಬಗೆ.
ಆ ಗರ್ಭದ ಮಲ ಏನಿತ್ತೋ ಅದು ಅಲ್ಲಿ ತವರ ಮತ್ತು ಸೀಸವಾಯಿತು; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ನಾನಾ ಖನಿಜರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವು. ಮಲದಿಂದಲೂ ಉಪಯುಕ್ತವಾದುದೇನೋ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಆ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಯಾವ ಭಾಗವೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಗರ್ಭವನ್ನು ಇರಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅದರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ರಂಜಿತವಾದ, ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಇಡೀ ವನ ಚಿನ್ನದ್ದಾಯಿತು. ರಾಘವ, ಅಂದಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಸುವರ್ಣ ‘ಜಾತರೂಪ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು — ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಕುಮಾರನ ರೂಪವನ್ನೇ ಧರಿಸಿದೆ. ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು, ಮರ, ಬಳ್ಳಿ, ಪೊದೆ ಎಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ವನ ಚಿನ್ನವಾಯಿತು ಎಂಬ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಸುವರ್ಣದ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕೇಳುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲವನ್ನು ಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಜನಿಸಿದ ಆ ಕುಮಾರನಿಗೆ ಹಾಲುಣಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಕೃತ್ತಿಕೆಯರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದರು. ಆ ಕೃತ್ತಿಕೆಯರು ಉತ್ತಮವಾದ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು — ‘ಇವನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮಗ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ — ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವನಿಗೆ ಹಾಲುಣಿಸಿದರು. ‘ಸಮಯ’ ಎಂದರೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿ; ಯಾರೊಬ್ಬಳೂ ಮಾತೃತ್ವವನ್ನು ತಾನೊಬ್ಬಳೇ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ಸಮನಾಗಿ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೃತ್ತಿಕೆಯರು ಆರು ಮಂದಿ ನಕ್ಷತ್ರದೇವತೆಯರು; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಗುವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಆಕಾಶ-ಭೂಮಿಗಳು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಲುಣಿಸುವುದು ಕೇವಲ ಆಹಾರದಾನವಲ್ಲ, ಮಾತೃತ್ವದ ಸ್ವೀಕಾರ. ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೇಳಿದರು — ಇವನು ಕೃತ್ತಿಕೆಯರ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕಾರ್ತಿಕೇಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ತಾಯಂದಿರಿಂದಲೇ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ.
ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೃತ್ತಿಕೆಯರು, ಗರ್ಭಸ್ರಾವದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಬಿದ್ದ, ಪರಮ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಅವನು ಗರ್ಭಸ್ರಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಕನ್ನನಾದುದರಿಂದ — ಗರ್ಭಸ್ರಾವದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಾರಿ ಬಿದ್ದುದರಿಂದ — ದೇವತೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಆ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನನ್ನು ‘ಸ್ಕಂದ’ ಎಂದು ಕರೆದರು. ‘ಸ್ಕಂದ್’ ಧಾತುವಿಗೆ ಚಲಿಸು, ಸ್ರವಿಸು, ಜಾರು ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳು; ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಹೆಸರು ಹುಟ್ಟಿತು. ಆಮೇಲೆ ಕೃತ್ತಿಕೆಯರಲ್ಲಿ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಹಾಲು ಉಕ್ಕಿತು; ಅವನು ಆರು ಮಂದಿಯ ಸ್ತನ್ಯವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಡಿಯಲು ಆರು ಮುಖಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಸ್ತನ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಷಣ್ಮುಖನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಆರು ಮುಖಗಳಿರುವುದೂ ವಿಕಾರವಲ್ಲ, ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ತೋರಿದ ಸಮಾದರ — ಯಾರೊಬ್ಬಳೂ ಉಪೇಕ್ಷಿತಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಕುಮಾರ, ಕಾರ್ತಿಕೇಯ, ಸ್ಕಂದ; ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ನಿರ್ವಚನವೂ ಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ.
ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಹಾಲನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಸುಕುಮಾರ ದೇಹವುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರಭು ತನ್ನದೇ ವೀರ್ಯದಿಂದ ದೈತ್ಯಸೈನ್ಯಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದನು. ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಅಮರರೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವನನ್ನು ದೇವಸೇನಾಗಣಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರೋ ಅದು ಸಿದ್ಧಿಸಿತು; ಶಾಪವೂ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗದೆ ಉಳಿಯಿತು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವನು ಗೆದ್ದನು; ಪದವಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಜನನ, ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ — ದೇವಕಾರ್ಯದ ತ್ವರೆ ಹೀಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಮ, ಗಂಗೆಯ ಈ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಧನ್ಯವೂ ಪುಣ್ಯವೂ ಆದ ಕುಮಾರಸಂಭವವನ್ನೂ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಆಯುಷ್ಮಂತನಾಗಿ, ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರರಿಂದ ಕೂಡಿ, ಸ್ಕಂದನ ಸಾಲೋಕ್ಯವನ್ನು (ಅವನ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸವನ್ನು) ಪಡೆಯುವನು. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಕಥೆ ಕೇವಲ ವೃತ್ತಾಂತವಲ್ಲ, ಕೇಳುವವನ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಾಧನವೂ ಹೌದು. ಇದರಿಂದ ಗಂಗೋಪಾಖ್ಯಾನ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುಂದೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸಗರನ ವಂಶವನ್ನು ಹೇಳುವರು. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಉಪಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಉಪಸಂಹಾರ ಎರಡೂ ರಾಮನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಂದಲೇ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥