ಸರ್ಗ
ಉಮೆಯ ಶಾಪ ಮತ್ತು ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ
ಗಂಗೆಯ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಶಿವ-ಉಮೆಯರ ಸಮಾಗಮ, ದೇವತೆಗಳ ಅಡ್ಡಿ, ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರಿಸಿದುದು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಭೂಮಿಗೂ ಶಾಪ
ಆ ಮುನಿ ಮಾತು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ವೀರರಾದ ರಾಘವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮೊದಲು ಅಭಿನಂದನೆ — ಇದು ಶಿಷ್ಯರ ರೀತಿ. ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ತಾವು ಪರಮ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದಿರಿ. ಪರ್ವತರಾಜನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳ ದಿವ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾನುಷ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ತಾವೇ. ಲೋಕಪಾವನಿಯಾದ ಅವಳು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೂರು ದಾರಿಗಳನ್ನು ತೋಯಿಸುತ್ತಾಳೆ? ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮಳಾದ ಗಂಗೆ ತ್ರಿಪಥಗೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು?’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಗಂಗೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋದುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೂಚಿಸಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ದಿವ್ಯಮಾನುಷಸಂಭವಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ವಿಷಯ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ. ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವವರು, ರಾಮನೊಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲ — ‘ವೀರೌ’ ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ಇದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ಧರ್ಮಜ್ಞರೇ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾಳೆ?’ — ಎಂದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕೇಳುತ್ತಿರಲು, ತಪೋಧನರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಆ ಕಥೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ‘ಋಷಿಮಧ್ಯೇ’ (ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ) ಎಂಬ ಪದ ಉಲ್ಲೇಖಾರ್ಹ — ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮನೊಬ್ಬನಿಗೇ ಅಲ್ಲ, ಇಡೀ ಮುನಿಮಂಡಲಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಖಿಲೇನ’ (ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ‘ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನೇರ ಉತ್ತರ. ‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ಶಿತಿಕಂಠನು (ನೀಲಕಂಠನು) ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದನು’ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರು ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಗಂಗೆಯ ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಶಿವ-ಉಮೆಯರ ವೃತ್ತಾಂತದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಪೂಜ್ಯನು ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಸಮಾಗಮಕ್ಕೆ ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಧೀಮಂತನಾದ ಮಹಾದೇವ ಶಿತಿಕಂಠ ದೇವನು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿರಲು ನೂರು ದಿವ್ಯವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ‘ದಿವ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ಎಣಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಸಂಕ್ರೀಡಮಾನಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ರೂಪದಿಂದ ಅಷ್ಟು ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರೀಡೆ ಮುಗಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪರಂತಪನಾದ ರಾಮ, ಇಷ್ಟು ಕಾಲವಾದರೂ ಅವಳಲ್ಲಿ ಮಗನು ಹುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಉದ್ಯುಕ್ತರಾದರು. ‘ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜೀವಿ ಹುಟ್ಟಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಯಾರು ಸಹಿಸಬಲ್ಲರು?’ — ಇದು ಅವರ ಭಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮಗನ ಜನನವಲ್ಲ, ಅವನ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ತೇಜಸ್ಸು; ನೂರು ದಿವ್ಯವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿರುವವನ ಸಂತಾನವನ್ನು ಯಾರು ಧರಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂದು. ‘ಪಿತಾಮಹಪುರೋಗಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಪ್ರಯತ್ನದ ನಾಯಕ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
‘ದೇವದೇವನೇ, ಮಹಾದೇವನೇ, ಈ ಲೋಕದ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನೇ, ದೇವತೆಗಳ ನಮಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಬೇಕು. ಲೋಕಗಳು ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಲಾರವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿ ದೇವಿಯೊಡನೆ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಧರಿಸು; ಈ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸು, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಬಾರದು.’ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿ, ಆಮೇಲೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಆಮೇಲೆ ಕಾರಣದ ಕಥನ, ಕೊನೆಗೆ ಬೇಡಿಕೆ. ‘ತೇಜಸಿ ತೇಜೋ ಧಾರಯ’ (ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಧರಿಸು) ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ನಿಷೇಧವಲ್ಲ, ಬೇರೆ ದಾರಿಯ ನಿರ್ದೇಶನ — ಸಮಾಗಮದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ. ‘ಅಲೋಕಂ ಕರ್ತುಮ್’ (ಲೋಕಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು) ಎಂಬುದು ಘೋರವಾದ ಮಾತು — ಧರಿಸಲ್ಪಡದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಅಳಿಸಿಹೋದೀತು. ದೇವತೆಗಳು ತೇಜಸ್ಸಿನ ನಾಶವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಸಂಯಮವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ.
ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಉಮೆಯೊಡನೆ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ; ದೇವತೆಗಳೂ ಭೂಮಿಯೂ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಈ ಅನುತ್ತಮವಾದ ತೇಜಸ್ಸು ಈಗಾಗಲೇ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿದೆ, ಅದನ್ನು ಯಾರು ಧರಿಸುವರು? ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಈಗಾಗಲೇ ಚಲಿಸಿರುವುದರ ಗತಿಯನ್ನು ಕೇಳಲಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಯಾವುದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನೇ ಮಹೇಶ್ವರನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಹೋಮಯಾ’ (ಉಮೆಯೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧರಿಸುವುದು ಒಬ್ಬನ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರದೂ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಪ್ರತಿಕೂಲವಲ್ಲ — ಭರವಸೆ ಕೊಟ್ಟವನೇ ಪರಿಹಾರವನ್ನೂ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವತೆಗಳು ವೃಷಭಧ್ವಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ಇಂದು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಆ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಭೂಮಿ ಧರಿಸುವಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ದೇವಾಧಿಪತಿ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ಆ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರ್ವತ-ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತ ಭೂಮಿ ವ್ಯಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಭೂಮಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ದೇವತೆಗಳೇ ಸೂಚಿಸಿದರು, ಅವಳು ತಾನಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವಳಿಗೂ ಶಾಪ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ‘ಸಗಿರಿಕಾನನಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ನೆಲವಲ್ಲ, ಪರ್ವತ-ವನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಭೂಮಿ. ‘ಪ್ರಮುಮೋಚ’ (ಬಿಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಿವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಿದನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಜಾರಿದುದಲ್ಲ.
ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ನೀನು ವಾಯುವಿನೊಡಗೂಡಿ ಆ ರೌದ್ರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು.’ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅದು ಶ್ವೇತಪರ್ವತವಾಯಿತು; ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯವಾದ ಶರವಣ (ಜೊಂಡಿನ ವನ) ಉಂಟಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ತೇಜಸ್ಸು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭೂಮಿ, ಅಗ್ನಿ, ಪರ್ವತ, ಶರವಣಗಳಿಗೆ ಸಂಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬರಿಂದ ಧರಿಸಲಾಗದುದನ್ನು ಅನೇಕರು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ವಾಯುಸಮನ್ವಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಾಯುವಿಲ್ಲದೆ ಅಗ್ನಿ ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪಾವಕಾದಿತ್ಯಸಂನಿಭಮ್’ ಎಂದು ಶರವಣದ ದೀಪ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಗ್ನಿಸಂಭವನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ಜನಿಸಿದನು. ಕಥೆಯ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ ಅಷ್ಟೆ; ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಣಗಳೂ ಬಹಳ ಸಂತೋಷದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಗ ಉಮೆಯನ್ನೂ ಶಿವನನ್ನೂ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ರಾಮ, ಪರ್ವತಪುತ್ರಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಪೂಜೆಯ ನಂತರವೇ ಶಾಪ — ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷ ದೇವಿಯ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಬಯಸಿದುದು ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಆದರೆ ಅವಳ ಅಭೀಷ್ಟಕ್ಕೆ ಭಂಗ ಬಂದಿತು. ‘ಸರ್ಷಿಗಣಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಋಷಿಗಳೂ ಸೇರಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟಳು — ‘ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸಿ ಪತಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ನೀವು ತಡೆದಿರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹರಲ್ಲ. ಇಂದಿನಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರು ಸಂತಾನರಹಿತರಾಗಲಿ.’ ಶಾಪದ ರೂಪ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದುದು — ದೇವತೆಗಳು ಯಾವುದನ್ನು ತಡೆದರೋ ಅದೇ ಅವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧವಾಯಿತು. ‘ಸ್ವೇಷು ದಾರೇಷು’ (ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಾಪದ ಸೀಮೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬೇರೆಡೆಯಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವರಿಗೆ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲ. ‘ಅದ್ಯಪ್ರಭೃತಿ’ (ಇಂದಿನಿಂದ) ಎಂದು ಶಾಪದ ಆರಂಭಕಾಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹೇಳಿ ಅವಳು ಭೂಮಿಗೂ ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟಳು — ‘ಅವನಿಯೇ, ನೀನು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳುಳ್ಳವಳೂ ಅನೇಕರ ಪತ್ನಿಯೂ ಆಗುವೆ. ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾದ ನೀನು ಪುತ್ರನಿಂದ ಸಿಗುವ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ.’ ಭೂಮಿ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸುವುದನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳೂ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಪಾಲುದಾರಳಾದಳು. ಎರಡು ಶಾಪಗಳೂ ಸಮಾನಾರ್ಥಕ — ದೇವತೆಗಳ ಪತ್ನಿಯರು ಸಂತಾನರಹಿತರು, ಭೂಮಿ ಪುತ್ರನಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತಳು. ‘ಅನಿಚ್ಛತೀ’ (ಬಯಸದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಾಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇಚ್ಛೆಯೇ (ಅದರ ಅಭಾವವೇ) ಇಲ್ಲಿ ದೋಷ.
ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಪೀಡಿತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆಗ ದೇವಾಧಿಪತಿ ವರುಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಅವನು ಹೋಗಿ ಆ ಪರ್ವತದ ಉತ್ತರ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ, ಹಿಮವಂತನಿಂದ ಹೊರಟ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯೊಡನೆ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ದೇವತೆಗಳು ಏನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದರೋ — ‘ದೇವಿಯೊಡನೆ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸು’ ಎಂದು — ಅದೇ ಕೊನೆಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಆದರೆ ಶಾಪದ ನಂತರ. ‘ರಾಮ, ಪರ್ವತಪುತ್ರಿಯ ಈ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನಿನಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಗಂಗೆಯ ಉದ್ಭವವನ್ನೂ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು’ — ಎಂದು ಮುನಿ ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಉಮೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ ಮುಗಿಯಿತು; ಗಂಗೆಯ ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರ ದೊರೆತಿಲ್ಲ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ವರುಣಪಾಲಿತಾಮ್’ ಎಂದರೆ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕು; ‘ಉತ್ತರೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ’ ಎಂದು ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥