ಸರ್ಗ
ಸಗರನಿಗೆ ಪುತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿ
ಸಗರನ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರು, ಭೃಗುವಿನ ವರ, ಕೇಶಿನಿಯ ಮಗ ಅಸಮಂಜ, ಸುಮತಿಯ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು, ಅಂಶುಮಂತ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದ ನಿಶ್ಚಯ
ಮಧುರವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಕುಮಾರಸಂಭವದ ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ, ಕೌಶಿಕರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮತ್ತೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಆಖ್ಯಾನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗಂಗಾವತರಣದವರೆಗೂ ಸಾಗುವುದು — ಸಗರಪುತ್ರರ ವೃತ್ತಾಂತವೇ ಅದರ ಮೂಲ; ಈ ತ್ರಿಪಥಗೆ ಭೂಮಿಗೆ ಹೇಗೆ ಇಳಿದುಬಂದಳು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಹಿಂದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಸಗರನೆಂಬ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನು ಸಂತಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಸಂತಾನವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂತಾನದ ಚಿಂತೆಯೇ ಅವನ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನು ಮುಸುಕಿತ್ತು.
ಅವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರಿದ್ದರು. ಹಿರಿಯಳು ವಿದರ್ಭರಾಜನ ಮಗಳು, ಹೆಸರು ಕೇಶಿನಿ; ಅವಳು ಧರ್ಮಿಷ್ಠಳೂ ಸತ್ಯವಾದಿನಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಳು. ಎರಡನೆಯವಳು ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಕಶ್ಯಪನ ಮಗಳು, ಸುಪರ್ಣನಾದ ಗರುಡನ ತಂಗಿ, ಸುಮತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಒಬ್ಬಳು ಮಾನವ ರಾಜಕನ್ಯೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ದಿವ್ಯವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವಳು; ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಇಬ್ಬರ ಸಂತಾನಗಳ ಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬಳ ವಂಶ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಮನವರೆಗೆ ಸಾಗುವುದು, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ಸಾವಿರಾರು ಪುತ್ರರು ಭಸ್ಮವಾಗುವರು. ಅಲ್ಲದೆ ವಂಶ ಪುತ್ರರ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಗುಣದಿಂದಲೇ — ಇದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು.
ಆ ಮಹಾರಾಜನು ಆ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಹಿಮವಂತನನ್ನು ತಲುಪಿ, ಭೃಗುಪ್ರಸ್ರವಣವೆಂಬ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆರಾಧಿತರಾದ, ಸತ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಭೃಗುಮುನಿ ಸಗರನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು — ‘ಅನಘನೇ, ನಿನಗೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸಂತಾನಲಾಭವಾಗುವುದು; ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದು — ವರ ಕೇವಲ ಸಂತಾನವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಆ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಕೀರ್ತಿ ಮುಂದೆ ‘ಸಾಗರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸಮುದ್ರದಿಂದಲೂ ಭಗೀರಥನ ಗಂಗಾವತರಣದಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸು — ಇದು ಸ್ವಲ್ಪವಲ್ಲ; ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಜನ ಧೈರ್ಯ ಇಷ್ಟು. ಅಲ್ಲದೆ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲವೂ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಿಗುವುದು. ಭೃಗುವಿನ ಮಾತು ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಭೃಗು ವಿಶೇಷವನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಗೂ, ಒಬ್ಬ ಪತ್ನಿ ನಿನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹೆರುವಳು, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರನ್ನು.’ ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಯನ್ನು ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರಿಯರು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಕೇಳಿದರು — ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ಯಾರಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಗನಾಗುವನು, ಯಾರು ಅನೇಕರನ್ನು ಹೆರುವಳು? ನಾವು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇವೆ; ತಮ್ಮ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿ ವರವನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅನಿವಾರ್ಯ. ರಾಜಕುಮಾರಿಯರು ವಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದೇ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ — ವಿನಯವೇ ಅವರ ಬಲ.
ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕರಾದ ಭೃಗು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಿರಿ. ವಂಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಒಬ್ಬನಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಕೀರ್ತಿವಂತರೂ ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಗಳೂ ಆದ ಅನೇಕರಾಗಲಿ; ಯಾರು ಯಾವ ವರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀರಿ?’ ಇದು ಮುನಿಯ ಔದಾರ್ಯ — ಅವರು ತಾವೇ ವಿಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪತ್ನಿಯರ ಇಚ್ಛೆಗೇ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥವೂ ವಿಧಿಕೃತವಲ್ಲ, ತಾವೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ ದೈವದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ.
ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೇಶಿನಿ ರಾಜನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಂಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಸುಪರ್ಣನ ತಂಗಿ ಸುಮತಿಯಾದರೋ ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಗಳೂ ಕೀರ್ತಿವಂತರೂ ಆದ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಆಮೇಲೆ ಋಷಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ರಾಜನು ತನ್ನ ನಗರವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ‘ನೃಪಸಂನಿಧೌ’ (ರಾಜನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಆಯ್ಕೆ ಗುಟ್ಟಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಪತಿಯ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ನಡೆಯಿತು. ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಕೇಶಿನಿ ಗುಣವನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಸುಮತಿ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು; ಒಬ್ಬಳು ವಂಶದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಬಲದ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು. ಕವಿ ‘ಇವಳು ಶ್ರೇಷ್ಠಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಫಲವೇ ಮುಂದೆ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದು.
ಆಮೇಲೆ ಕಾಲ ಕಳೆದಾಗ ಅವನ ಹಿರಿಯ ಪತ್ನಿ ಕೇಶಿನಿ ಅಸಮಂಜನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಸಗರನ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಸುಮತಿಯಾದರೋ ಗರ್ಭತುಂಬವನ್ನು — ಸೋರೆಕಾಯಿಯಂತಹ ಗರ್ಭಪಿಂಡವನ್ನು — ಹೆತ್ತಳು; ಆ ತುಂಬವನ್ನು ಒಡೆದಾಗ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಹೊರಬಂದರು. ಒಬ್ಬಳ ಗರ್ಭದಿಂದ ಒಬ್ಬ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ಗರ್ಭದಿಂದ ಸಾವಿರಾರು — ವರದ ಮಾತು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಫಲಿಸಿತು. ಆದರೆ ಹಿರಿಯನ ಹೆಸರೇ ‘ಅಸಮಂಜ’ ಎಂಬುದು ಅಸಾಮಂಜಸ್ಯವನ್ನು (ಅನುಚಿತತೆಯನ್ನು) ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ತುಂಬವನ್ನು ಒಡೆದು ಹುಟ್ಟಿದುದೂ ಅಮಾನುಷ — ಇದರಿಂದ ವರದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವೇ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತುಪ್ಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕುಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ದಾದಿಯರು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಹೀಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ನಂತರ ರೂಪಯೌವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಸಗರನಿಗಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅನೇಕರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಥೆಯ ಸಾರ ಅವರ ಜನನವಲ್ಲ, ಅವರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದುದು ಮತ್ತು ಕಪಿಲರ ಕೋಪದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾದುದು. ತುಪ್ಪ ತುಂಬಿದ ಕುಂಭಗಳು ಮತ್ತು ದಾದಿಯರು — ಅನೇಕರನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಉಪಾಯ ಬೇಕಾಯಿತು; ಇದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಬಾಹುಳ್ಯ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಗರನ ಸ್ವಂತ ಮಗನಾದ ಆ ಹಿರಿಯನು ನಗರದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸರಯೂ ನದಿಯ ನೀರಿಗೆ ಎಸೆದು, ಅವರು ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಿತ್ಯವೂ ನಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಪಾಪಾಚಾರಿಯೂ ಸಜ್ಜನರನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಘೋರ — ಶತ್ರುವಧೆಯಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ನಿರಪರಾಧಿ ಮಕ್ಕಳು ಮುಳುಗುವುದನ್ನು ಕಂಡು ನಗು. ರಾಜಕುಮಾರನ ಇಂತಹ ನಡತೆ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲವಾದ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ಘಾಸಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿತ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಇನ್ನೂ ಘೋರ — ಒಮ್ಮೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಮಾದವಲ್ಲ, ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿಬಿಟ್ಟ ಕ್ರೂರ ವಿನೋದ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ಗಡಿಪಾರು ಮಾಡಿದುದೂ ನ್ಯಾಯವೇ.
ಪೌರರ ಅಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ತಂದೆ ನಗರದಿಂದ ಗಡಿಪಾರು ಮಾಡಿದನು. ಆ ಅಸಮಂಜನ ಮಗ ಅಂಶುಮಂತನೆಂಬ ವೀರ್ಯವಂತನಿದ್ದನು — ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೂ ಸಮ್ಮತನಾದವನು, ಎಲ್ಲರೊಡನೆಯೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಮಗನನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜನರನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನು ಗಡಿಪಾರಾಗುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು ಎಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅಂಶುಮಂತನು ಮುಂದೆ ಅಜ್ಜನ ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರ ಗತಿಯನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುವನು. ‘ಪ್ರಿಯಂವದಃ’ (ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು) ಎಂಬ ಪದ ತಂದೆಯ ಕ್ರೂರವಾದ ನಗುವನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಗುಣ ಮತ್ತೆ ಮರಳುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಸಗರನಿಗೆ ‘ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ದೃಢವಾದ ಮನಸ್ಸು ಹುಟ್ಟಿತು. ವೇದಜ್ಞನಾದ ಆ ರಾಜನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ಸಮೂಹದೊಡನೆ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಜಿಸಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಈ ಅಶ್ವಮೇಧವೇ ಮುಂದಿನ ಇಡೀ ಕಥಾಜಾಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಕುದುರೆಯ ಅಪಹರಣ, ಪುತ್ರರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದುದು, ಕಪಿಲರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾದುದು, ಕೊನೆಗೆ ಭಗೀರಥನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ತಂದುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ ಗಂಗಾವತರಣ ಕಥೆಯ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಿಲು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥