ಸರ್ಗ
ಅಶ್ವಾಪಹರಣ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಭೇದನ
ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಹಿಮವಂತ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಯಜ್ಞ, ಇಂದ್ರನಿಂದ ಯಜ್ಞಾಶ್ವದ ಅಪಹರಣ, ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದುದು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದುದು
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಮನು ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾಗಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ತಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜನಾದ ಸಗರನು ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹೇಗೆ ನೆರವೇರಿಸಿದನು?’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಕೇವಲ ಕೇಳುವವನಲ್ಲ, ಜಿಜ್ಞಾಸು; ತನ್ನ ವಂಶದ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಯ ಮುಗುಳ್ನಗು ಸ್ನೇಹಸೂಚಕ — ಶಿಷ್ಯನ ಪ್ರಶ್ನೆ ತಾವು ಹೇಳಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಗರನ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಗಂಗಾವತರಣದ ಮೂಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಥೆ ಕೇವಲ ವಂಶವೃತ್ತಾಂತವಲ್ಲ, ಭಗೀರಥನ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆಯೂ ಹೌದು.
ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಮ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಗರನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳು. ಶಂಕರನ ಮಾವ ಹಿಮವಂತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು; ಅವನು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದವರೆಗೂ ಚಾಚಿ, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಆ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯಿತು.’ ಹಿಮವಂತ ಪಾರ್ವತಿಯ ತಂದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶಂಕರನ ಮಾವ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ವಿಂಧ್ಯ — ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ದೇಶವೇ ಆರ್ಯಾವರ್ತ; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೌತಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಶಸ್ತ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಪರಸ್ಪರಂ ನಿರೀಕ್ಷೇತೇ’ (ಪರಸ್ಪರ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಮಧ್ಯದೇಶದ ವಿಶಾಲತೆ ಮತ್ತು ತೆರೆದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ಬೇರಾವ ಪರ್ವತವೂ ಇಲ್ಲ.
‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಆ ದೇಶ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದುದು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಆ ಕುದುರೆಯ ಸಂಚಾರವನ್ನು ದೃಢಧನ್ವನೂ ಮಹಾರಥನೂ ಆದ ಅಂಶುಮಂತನು ಸಗರನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ನಡೆಸಿದನು.’ ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಶೂರರು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅದೇ ‘ಅಶ್ವಚರ್ಯಾ’. ಅಂಶುಮಂತನು ಅಸಮಂಜನ ಮಗ, ಸಗರನ ಮೊಮ್ಮಗ. ಆಮೇಲೆ ಪರ್ವದ ದಿನ, ಯಜಮಾನನಾದ ಸಗರನ ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ವಾಸವನಾದ ಇಂದ್ರನು ರಾಕ್ಷಸದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರನು ತಾನೇ ಯಜ್ಞಭಾಗವನ್ನು ಉಣ್ಣುವವನು, ಆದರೂ ಅವನೇ ವಿಘ್ನ ತರುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾಯಜ್ಞದ ಫಲದಿಂದ ತನ್ನ ಪದವಿ ಕಳೆದುಹೋದೀತೆಂಬ ಭಯವೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ. ರಾಕ್ಷಸರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಕಪಟದ ಸೂಚಕ; ದೇವರಾಜನೂ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಅಸುರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮಹಾತ್ಮನ ಆ ಕುದುರೆ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರಲು ಎಲ್ಲ ಉಪಾಧ್ಯಾಯಗಣಗಳೂ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಈ ಪರ್ವದ ದಿನ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಅಪಹಾರಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ತರಿಸು. ಇದು ಯಜ್ಞದ ಛಿದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅಮಂಗಳ. ರಾಜನೇ, ಈ ಯಜ್ಞ ಛಿದ್ರರಹಿತವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡು.’ ‘ಛಿದ್ರ’ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ಕೊರತೆ; ಕೊರತೆಯಿರುವಲ್ಲೇ ಅನಿಷ್ಟ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಶ್ರೌತಮರ್ಯಾದೆ. ಋತ್ವಿಜರು ಶಾಪ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಾವೇ ಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಯಜಮಾನನನ್ನೇ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ರಕ್ಷಣೆ ಯಜಮಾನನದೇ ಹೊಣೆ. ‘ಸರ್ವೇಷಾಮ್ ಅಶಿವಾಯ’ (ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಮಂಗಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞಭಂಗ ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಹಾನಿಯಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಅನಿಷ್ಟ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜಾ ಸಗರನು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಕ್ಕಳೇ, ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಮಂತ್ರಪೂತರಾದ ಮಹಾಭಾಗರಿಂದ ಈ ಮಹಾಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೋಗಿ, ಹುಡುಕಿರಿ; ಮಕ್ಕಳೇ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಸಮುದ್ರವೇ ಮಾಲೆಯಾಗಿರುವ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸಿರಿ; ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಒಂದೊಂದು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಆವರಿಸಿರಿ.’ ‘ಸಮುದ್ರಮಾಲಿನೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪೌರಾಣಿಕ ಭೂಸ್ವರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಭೂಮಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮಾಲೆಯಂತೆ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಯೋಜನ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ದೂರದ ಅಳತೆ (ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಕ್ರೋಶ); ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಪುತ್ರನೂ ಒಂದೊಂದು ಯೋಜನವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಅಗೆಯುವನು ಎಂಬುದು ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರಿಂದ ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ವಿಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಿಕ್ಯದ, ಬಲದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯ ಸೂಚಕ.
‘ಕುದುರೆ ಕಾಣಿಸುವವರೆಗೂ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆ ಕುದುರೆಯ ಅಪಹಾರಕನನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯಿರಿ. ನಾನಾದರೋ ದೀಕ್ಷಿತನು, ಮೊಮ್ಮಗನೊಡನೆ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ಸಮೂಹದೊಡನೆ ಇದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕುದುರೆ ಕಾಣಿಸುವವರೆಗೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತೇನೆ; ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ.’ ದೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಯಜ್ಞವೇದಿಯನ್ನು ಬಿಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ — ಇದು ದೀಕ್ಷೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಗರನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಥೆಯ ಬೀಜವಿದೆ — ತಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ಪುತ್ರರು ಹೊರಟಿದ್ದಾರೆ, ಅಂಶುಮಂತನು ಅಜ್ಜನೊಡನೆ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಮುಂದೆ ಕುಲದ ಉಳಿಕೆಯೂ ರಕ್ಷಕನೂ ಆಗುವನು. ವೇದಿಯ ಬಳಿ ನಿಲ್ಲುವವನು ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ದೂರ ಓಡುವವರು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು.
ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದು, ಭೂತಲಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದರೂ ಆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದ-ಅಗಲದ ಭೂತಲವನ್ನು ವಜ್ರಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದರು. ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ನೇಗಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವಸುಮತಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದಳು. ‘ವಚನಯಂತ್ರಿತಾಃ’ (ಮಾತಿಗೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದವರು) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯೇ ಅವರ ಬಂಧನ, ಅದೇ ಅವರನ್ನು ಅನರ್ಥದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆಯುಧಗಳೂ ಕೃಷಿಯ ಸಲಕರಣೆಗಳು — ನೇಗಿಲಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಲದಂತೆ ಉಳುಮೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಫಲ ಬೆಳೆಯಲ್ಲ, ಹಿಂಸೆ. ‘ನನಾದ’ (ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದಳು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಚೇತನಳಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವಳು ತಾಯಿ, ಅವರು ಮಕ್ಕಳು — ಆದರೂ ಅವಳೇ ಅವರಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ.
ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನಾಗರ, ಅಸುರರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ಇತರ ಜೀವಿಗಳ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಆರ್ತನಾದ ಎದ್ದಿತು. ಅವರು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿದರು, ಅನುತ್ತಮವಾದ ರಸಾತಳದವರೆಗೂ. ಹೀಗೆ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದ ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಾ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಸುತ್ತಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಲೋಕರಚನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಕೆಳಗೆ ಅತಲ, ವಿತಲ ಮೊದಲಾದ ಏಳು ಪಾತಾಳಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗರು, ಅಸುರರು, ದಾನವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೆಳಗಿನ ಭೂಮಿ ಶೂನ್ಯವಲ್ಲ, ಸಜೀವವಾದುದು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಂಬೂದ್ವೀಪ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದುದು. ಮನುಷ್ಯರು ‘ಕೇವಲ ಮಣ್ಣು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ಇತರರ ಮನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕುದುರೆಯ ಹುಡುಕಾಟವೇ ಭೂತಹಿಂಸೆಯಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ದಿಗ್ಗಜಗಳು ಹೊತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಸಮ್ಮತ; ಅವುಗಳ ದರ್ಶನ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವುದು. ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೆಂದು ಆರಂಭವಾದುದು ಲೋಕೋಪದ್ರವದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು.
ಆಗ ಗಂಧರ್ವರು, ಅಸುರರು, ಪನ್ನಗರ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಅವರು ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ವಿಷಣ್ಣ ಮುಖಗಳಿಂದ, ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡು ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಗಳಾದ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ನಾಗರು, ಗಂಧರ್ವರು ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದರು; ಲೋಕದ ಆಧಾರವೇ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ವೈರ ಗೌಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ಪಿತಾಮಹ’ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮುತ್ತಜ್ಜ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಸಾದ್ಯ’ (ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು, ಆಮೇಲೆ ನಿವೇದನೆ; ಆರ್ತರಾದವರೂ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
‘ಪೂಜ್ಯನೇ, ಸಗರನ ಮಕ್ಕಳು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅನೇಕ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಜಲಚರಗಳೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಇವನು ನಮ್ಮ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನು, ಇವನಿಂದ ಕುದುರೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆ ಸಗರಪುತ್ರರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ದೇವತೆಗಳ ನಿವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ನಿರಪರಾಧಿಗಳ ವಧೆ, ಮತ್ತು ಸುಳ್ಳು ಸಂದೇಹದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ಆರೋಪ. ಪುತ್ರರು ಯಾರನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವರನ್ನೇ ಕಳ್ಳನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಬಲದ ರೀತಿ. ಸರ್ಗ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಕಪಿಲರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳಲಿದ್ದೇವೆ. ತಂದೆ ತಾನೇ ವೇದಿಯ ಬಳಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ಪುತ್ರರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ಹೀಗೆ ಸಗರವಂಶದ ಮಹಾ ಆಪತ್ತು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥