॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 28ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಸ್ತ್ರಸಂಹಾರದ ಉಪದೇಶ

ಸಂಹಾರಮಂತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ, ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಪಯಣ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ

ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಶುಚಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಈ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ನಾನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಈ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಹಾರಗಳನ್ನೂ (ಹಿಂತೆಗೆಯುವ ವಿಧಾನಗಳನ್ನೂ) ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿವೇಕ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಹಿಂತೆಗೆಯಲಾಗದ ಅಸ್ತ್ರ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದ ಮೇಲೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಆಗ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ಲೋಕವೇ ಸುಟ್ಟುಹೋದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯೋಗವಿದ್ಯೆ ಅರ್ಧ ವಿದ್ಯೆ ಮಾತ್ರ; ಸಂಹಾರವಿದ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಗಚ್ಛನ್ನೇವ’ (ನಡೆಯುತ್ತಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಾರಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಾಗಿತು; ಪ್ರಯಾಣ ವಿದ್ಯೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸಂಹಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಧೃತಿಮಂತ (ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ), ಸುವ್ರತ, ಶುಚಿ. ಸಂಹಾರಮಂತ್ರಗಳು ಪ್ರಯೋಗಮಂತ್ರಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಗುಹ್ಯವಾದವು; ಅವನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ ಆಚಾರ್ಯನ ಧೈರ್ಯ, ವ್ರತನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಶೌಚ ಅಪೇಕ್ಷಿತ. ಮುನಿ ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶಿಷ್ಯನು ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರನೆಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಾನದ ಯೋಗ್ಯತೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣ, ಶಿಷ್ಯನ ಒತ್ತಾಯವಲ್ಲ. ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು, ಇಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರಗಳನ್ನು; ಮೊದಲು ಶಕ್ತಿ, ಆಮೇಲೆ ಅದರ ನಿಯಂತ್ರಣ. ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕೊಡದವನು ಆಚಾರ್ಯನಲ್ಲ.

ಆಮೇಲೆ ಮುನಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೇ ಆ ಸಂಹಾರಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸತ್ಯವಾನ್, ಸತ್ಯಕೀರ್ತಿ, ಧೃಷ್ಟ, ರಭಸ, ಪ್ರತಿಹಾರತರ, ಪರಾಙ್ಮುಖ, ಅವಾಙ್ಮುಖ, ಲಕ್ಷ್ಯ, ಅಲಕ್ಷ್ಯ, ದೃಢನಾಭ, ಸುನಾಭಕ, ದಶಾಕ್ಷ, ಶತವಕ್ತ್ರ, ದಶಶೀರ್ಷ, ಶತೋದರ, ಪದ್ಮನಾಭ, ಮಹಾನಾಭ, ದುಂದುನಾಭ, ಸ್ವನಾಭಕ, ಜ್ಯೋತಿಷ, ಶಕುನ, ನೈರಾಸ್ಯ, ವಿಮಲ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳು ರೂಪವನ್ನೋ ಧ್ವನಿಯನ್ನೋ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ನಾಭಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಮುಖಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ತಲೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ. ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅಸ್ತ್ರ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಮಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಿದ್ಧಾಂತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳೇ ವಿದ್ಯೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಪ್ರಯೋಗೋಪದೇಶವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಜೋಡಿಯಾಗಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಯ-ಅಲಕ್ಷ್ಯ, ದೃಢನಾಭ-ಸುನಾಭಕ, ದಶಾಕ್ಷ-ಶತವಕ್ತ್ರ; ಜೋಡಿ ರಚನೆಯಿಂದ ನೆನಪಿಡುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಛಂದಸ್ಸೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಯೌಗಂಧರ, ವಿನಿದ್ರ, ದೈತ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಥನ, ಶುಚಿಬಾಹು, ಮಹಾಬಾಹು, ನಿಷ್ಕಲಿ, ವಿರುಚ, ಸಾರ್ಚಿಮಾಲೀ, ಧೃತಿಮಾಲೀ, ವೃತ್ತಿಮಾನ್, ರುಚಿರ, ಪಿತ್ರ್ಯ, ಸೌಮನಸ, ವಿಧೂತ, ಮಕರ, ಪರವೀರ, ರತಿ, ಧನ, ಧಾನ್ಯ, ಕಾಮರೂಪ, ಕಾಮರುಚಿ, ಮೋಹ, ಆವರಣ, ಜೃಂಭಕ, ಸರ್ಪನಾಥ, ಪಂಥಾನ ಮತ್ತು ವರುಣ ಎಂಬವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಹೆಸರುಗಳು ಬಹಳವಿರುವುದರಿಂದ ಒಂದು ಅರ್ಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೇಳುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಭಾವ ಮೂಡುತ್ತದೆ — ಎಷ್ಟು ಪ್ರಹರಣಗಳೋ ಅಷ್ಟೇ ನಿವರ್ತನಗಳು; ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಖಂಡಿತ ಇದೆ.

‘ರಾಮ, ಇವರು ಕೃಶಾಶ್ವನ ಪುತ್ರರು, ಪ್ರಕಾಶಮಾನರು, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ತಾಳಬಲ್ಲವರು; ಇವರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನೀನು ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರನು’ ಎಂದು ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಪಾತ್ರಭೂತಃ’ (ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೊಡಬಾರದು, ಯೋಗ್ಯನಿಗೆ ಮಾತ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ದೇವತಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಜಡಸಾಧನಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಜನಕ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕೃಶಾಶ್ವನೆಂದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಹೀಗೆ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಚೇತನವೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಕವಿ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಚೇತನವಾದುದನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ಎಸೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಃ’ (ಬೇಕಾದ ರೂಪ ತಾಳುವವರು) ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವು ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರೂಪ ತಾಳುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಅವುಗಳ ರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಂಗದಿಂದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆಗ ದಿವ್ಯವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ದೇಹಗಳುಳ್ಳ, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ, ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅವು ಪ್ರಕಟವಾದವು. ಕೆಲವು ಕೆಂಡದಂತಿದ್ದವು, ಕೆಲವು ಹೊಗೆಯಂತಿದ್ದವು, ಕೆಲವು ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತಿದ್ದವು; ಎಲ್ಲವೂ ಬಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದವು. ಈ ಬಣ್ಣಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕೆಲವು ಸುಡುವಂತಹವು, ಕೆಲವು ಮೋಹಗೊಳಿಸುವಂತಹವು, ಕೆಲವು ಬೆಳಗುವಂತಹವು. ಆದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ವಿನಯದಿಂದ ನಮಿಸುತ್ತವೆ; ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಲವೇ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಢಮ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ವೀಕಾರ — ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ, ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲ, ಗರ್ವವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಸುಖಪ್ರದಾಃ’ (ಸುಖ ಕೊಡುವವು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಸಂಹಾರಸಾಧನಗಳು; ಆದರೆ ರಕ್ಷಿಸುವವೇ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತವೆ — ಹಿಂಸೆಯ ಸಾಧನವೂ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಮಧುರಭಾಷಿಗಳು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದವು — ‘ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನಾವು ಇಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ; ಆಜ್ಞಾಪಿಸು, ನಿನಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಲಿ?’ ರಘುನಂದನನು ಅವುಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಮ್ಮ ಇಷ್ಟದಂತೆ ಹೋಗಿ; ಕಾರ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ನನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂಯಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಪಡೆದ ಬಲವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಹೊರಬೇಕಿಲ್ಲ; ಪ್ರಯೋಜನವಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು. ‘ಮಾನಸಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ನೆಲೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬತ್ತಳಿಕೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಅವು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ, ಸ್ಮರಣೆಮಾತ್ರದಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ರಾಮನು ಅವುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯಥೇಷ್ಟಂ ಗಮ್ಯತಾಮ್’ (ಇಷ್ಟದಂತೆ ಹೋಗಿ) ಎಂದು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವವನ ವಶದಲ್ಲಿಯೇ ಅವು ಇರುತ್ತವೆ — ಇದು ಸಂಯಮದ ಮಹಿಮೆ.

ಆಮೇಲೆ ಅವು ರಾಮನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹೊರಟುಹೋದವು. ಅವುಗಳನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡು ರಾಘವನು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಮಧುರವಾದ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುವ ಈ ಮರಗಳ ಗುಂಪು ಯಾವುದು? ನನಗೆ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲವಾಗಿದೆ. ಇದು ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ, ಇಂಪಾಗಿ ಕೂಗುವ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ.’ ತಾಟಕಾವನದ ಘೋರತೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದರ ರಮ್ಯತೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಕುತೂಹಲ. ದೃಶ್ಯವೈಪರೀತ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಸ್ತ್ರಗಳ ನಿರ್ಗಮನದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾಗತಮ್’ (ಬಂದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೋದದ್ದೂ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿಯೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವಂತಹವು.

‘ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಸುಖಕರತೆಯಿಂದ ನಾವು ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಆ ಕಾಡಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ — ಈ ಆಶ್ರಮಪ್ರದೇಶ ಯಾರದು? ಪಾಪಿಗಳೂ ಬ್ರಹ್ಮಘಾತಕರೂ ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಗಳೂ ದುರಾತ್ಮರೂ ಆದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ತರಲು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ? ಪೂಜ್ಯರೇ, ನಾನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ತಮ್ಮ ಯಾಜ್ಞಿಕ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುವ, ನಾನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಯಾವುದು? ಪ್ರಭುವೇ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉತ್ತರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಕೇವಲ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ ತಾನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ‘ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ಕ್ರಿಯೆ, ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದ ರಾಕ್ಷಸರು’.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ