- सन्धिः
- प्रतिगृह्य + ततः — सन्धिकार्यं नास्ति; ततः + अस्त्राणि — विसर्गस्य उकारः, गुणः, पूर्वरूपं च, तेन ‘ततोऽस्त्राणि’
- समासः
- समासः नास्ति — प्रति + ग्रह् धातोः ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
ಬಾಲಕಾಂಡ — 28ನೇ ಸರ್ಗ
ಅಸ್ತ್ರಸಂಹಾರದ ಉಪದೇಶ
ಸಂಹಾರಮಂತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ, ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಪಯಣ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ
अस्मिन् सर्गे रामः विश्वामित्रात् अस्त्राणां संहारविधिं लभते। अस्त्राणि प्रतिगृह्य प्रहृष्टवदनः रामः गच्छन् एव मुनिं वदति — ‘एतैः अस्त्रैः अहं सुरैः अपि दुराधर्षः; किन्तु संहारान् अपि ज्ञातुम् इच्छामि’ इति। ततः धृतिमान् सुव्रतः शुचिः विश्वामित्रः संहारमन्त्रान् नामतः एव उपदिशति — सत्यवान्, सत्यकीर्तिः, धृष्टः, रभसः, प्रतिहारतरः, पराङ्मुखः, अवाङ्मुखः, लक्ष्यालक्ष्यौ, दृढनाभसुनाभकौ, दशाक्षशतवक्त्रौ, दशशीर्षशतोदरौ, पद्मनाभमहानाभौ, दुन्दुनाभस्वनाभकौ, ज्योतिषः, शकुनः, नैरास्यविमलौ, यौगंधरविनिद्रौ, दैत्यप्रमथनौ, शुचिबाहुः, महाबाहुः, निष्कलिः, विरुचः, सार्चिमाली, धृतिर्माली, वृत्तिमान्, रुचिरः, पित्र्यः, सौमनसः, विधूतमकरौ, परवीरः, रतिः, धनधान्यौ, कामरूपः, कामरुचिः, मोहः, आवरणः, जृम्भकः, सर्पनाथः, पन्थानवरुणौ च। एते सर्वे कृशाश्वतनयाः भास्वराः कामरूपिणः; ‘पात्रभूतः असि, प्रतीच्छ’ इति मुनिः आज्ञापयति। ‘बाढम्’ इति उक्त्वा रामः तान् गृह्णाति; ते च मूर्तिमन्तः दिव्यभास्वरदेहाः प्रादुर्भवन्ति — केचित् अङ्गारसदृशाः, केचित् धूमोपमाः, केचित् चन्द्रार्कसदृशाः — प्राञ्जलयः च ‘किं ते करवाम’ इति पृच्छन्ति। रामः तान् ‘यथेष्टं गच्छत, कार्यकाले तु मानसाः भूत्वा साहाय्यं कुरुत’ इति आदिशति; ते प्रदक्षिणं कृत्वा यथागतं गच्छन्ति। ततः राघवः गच्छन् एव पर्वतस्य अविदूरतः मेघसंकाशं मृगाकीर्णं वल्गुभाषैः शकुनैः अलंकृतं वृक्षखण्डं दृष्ट्वा मुनिं पृच्छति — ‘किम् इदम्? देशस्य सुखवत्तया अवगच्छामि यत् रोमहर्षणात् कान्तारात् निःसृताः स्मः। कस्य इदम् आश्रमपदम्? कुत्र ते ब्रह्मघ्नाः दुष्टचारिणः तव यज्ञविघ्नाय सम्प्राप्ताः? कुत्र च तव याज्ञिकी क्रिया, या मया रक्षितव्या?’ इति। एवं प्रश्नेन एव सर्गः समाप्यते।
१अस्त्रग्रहणानन्तरं संहारजिज्ञासा
१प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनः शुचिः।
गच्छन्नेव च काकुत्स्थो विश्वामित्रमथाब्रवीत्॥Then, with the weapons received, his face bright and himself purified, Kākutstha spoke to Viśvāmitra as they walked on.
२गृहीतास्त्रोऽस्मि भगवन्दुराधर्षः सुरैरपि।
अस्त्राणां त्वहमिच्छामि संहारान्मुनिपुंगव॥“Lord, now that I hold these weapons I cannot be overcome even by the gods. But, best of sages, I want to know how they are withdrawn.”
ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಶುಚಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಈ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ನಾನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಈ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಹಾರಗಳನ್ನೂ (ಹಿಂತೆಗೆಯುವ ವಿಧಾನಗಳನ್ನೂ) ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿವೇಕ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಹಿಂತೆಗೆಯಲಾಗದ ಅಸ್ತ್ರ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದ ಮೇಲೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಆಗ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ಲೋಕವೇ ಸುಟ್ಟುಹೋದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯೋಗವಿದ್ಯೆ ಅರ್ಧ ವಿದ್ಯೆ ಮಾತ್ರ; ಸಂಹಾರವಿದ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಗಚ್ಛನ್ನೇವ’ (ನಡೆಯುತ್ತಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಾರಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಾಗಿತು; ಪ್ರಯಾಣ ವಿದ್ಯೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Having received the weapons, his face bright and his person purified, Kākutstha spoke to Viśvāmitra as they walked on: "Lord, now that I hold these weapons, not even the gods can overcome me. But, best of sages, I also want to know how they are withdrawn." Here Rāma's good judgement shines out. A weapon that cannot be called back once it is loosed does not stop when its work is done, and then the very world it was meant to protect might burn. The art of releasing a weapon is only half an art; with the art of withdrawing it, it becomes whole. And the words "as they walked on" show that the teaching went on along the road; the journey did not interrupt the learning.
२धृतिमतः मुनेः उपदेशारम्भः
३एवं ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रो महातपाः।
संहारान्व्याजहाराथ धृतिमान्सुव्रतः शुचिः॥When Kākutstha had spoken so, Viśvāmitra of great austerity — steady, firm in his vows, pure — then declared the formulas of withdrawal.
ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸಂಹಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಧೃತಿಮಂತ (ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ), ಸುವ್ರತ, ಶುಚಿ. ಸಂಹಾರಮಂತ್ರಗಳು ಪ್ರಯೋಗಮಂತ್ರಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಗುಹ್ಯವಾದವು; ಅವನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ ಆಚಾರ್ಯನ ಧೈರ್ಯ, ವ್ರತನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಶೌಚ ಅಪೇಕ್ಷಿತ. ಮುನಿ ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶಿಷ್ಯನು ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರನೆಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಾನದ ಯೋಗ್ಯತೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣ, ಶಿಷ್ಯನ ಒತ್ತಾಯವಲ್ಲ. ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು, ಇಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರಗಳನ್ನು; ಮೊದಲು ಶಕ್ತಿ, ಆಮೇಲೆ ಅದರ ನಿಯಂತ್ರಣ. ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕೊಡದವನು ಆಚಾರ್ಯನಲ್ಲ.
When Kākutstha had said this, Viśvāmitra of great austerity, steady, firm in his vows and pure, taught him the formulas of withdrawal. Those three qualities matter, for the mantras of withdrawal are even more secret than those of release, and to hand them on a teacher needs steadiness, devotion to his vows and purity. Nor did the sage hold anything back: he gave everything the moment it was asked, because he knew his pupil was worthy. The pupil's fitness, not his insistence, decided the gift. The order matters too: in the previous sarga the weapons were given, here the means of withdrawing them; first power, then its control. One who gives power without giving control is no teacher.
३संहारमन्त्राणां नामानि — प्रथमः गणः
४सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।
प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्॥“Satyavat and Satyakīrti, Dhṛṣṭa and Rabhasa; the one called Pratihāratara, and Parāṅmukha and Avāṅmukha;
५लक्ष्यालक्ष्याविमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।
दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ॥Lakṣya and Alakṣya, these two, and Dṛḍhanābha and Sunābhaka; Daśākṣa and Śatavaktra, and Daśaśīrṣa and Śatodara;
६पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभस्वनाभकौ।
ज्योतिषं शकुनं चैव नैरास्यविमलावुभौ॥Padmanābha and Mahānābha, Dundunābha and Svanābhaka; Jyotiṣa and Śakuna, and the pair Nairāsya and Vimala;
ಆಮೇಲೆ ಮುನಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೇ ಆ ಸಂಹಾರಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸತ್ಯವಾನ್, ಸತ್ಯಕೀರ್ತಿ, ಧೃಷ್ಟ, ರಭಸ, ಪ್ರತಿಹಾರತರ, ಪರಾಙ್ಮುಖ, ಅವಾಙ್ಮುಖ, ಲಕ್ಷ್ಯ, ಅಲಕ್ಷ್ಯ, ದೃಢನಾಭ, ಸುನಾಭಕ, ದಶಾಕ್ಷ, ಶತವಕ್ತ್ರ, ದಶಶೀರ್ಷ, ಶತೋದರ, ಪದ್ಮನಾಭ, ಮಹಾನಾಭ, ದುಂದುನಾಭ, ಸ್ವನಾಭಕ, ಜ್ಯೋತಿಷ, ಶಕುನ, ನೈರಾಸ್ಯ, ವಿಮಲ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳು ರೂಪವನ್ನೋ ಧ್ವನಿಯನ್ನೋ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ನಾಭಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಮುಖಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ತಲೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ. ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅಸ್ತ್ರ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಮಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಿದ್ಧಾಂತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳೇ ವಿದ್ಯೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಪ್ರಯೋಗೋಪದೇಶವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಜೋಡಿಯಾಗಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಯ-ಅಲಕ್ಷ್ಯ, ದೃಢನಾಭ-ಸುನಾಭಕ, ದಶಾಕ್ಷ-ಶತವಕ್ತ್ರ; ಜೋಡಿ ರಚನೆಯಿಂದ ನೆನಪಿಡುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಛಂದಸ್ಸೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
The sage taught the withdrawals by their names alone: "Satyavat and Satyakīrti, Dhṛṣṭa and Rabhasa, the one called Pratihāratara, Parāṅmukha and Avāṅmukha; Lakṣya and Alakṣya, Dṛḍhanābha and Sunābhaka, Daśākṣa and Śatavaktra, Daśaśīrṣa and Śatodara; Padmanābha and Mahānābha, Dundunābha and Svanābhaka, Jyotiṣa and Śakuna, and Nairāsya and Vimala." Many of these names suggest a shape or a sound: so many navels, so many mouths, so many heads. It is a principle of the lore of mantras that simply speaking the name turns the weapon back, so here the names are themselves the knowledge, with no separate instruction on their use. Many are set in pairs, the Seen and the Unseen, Firm-navel and Fair-navel, Ten-eyed and Hundred-mouthed, and pairing makes them easy to remember and keeps the metre.
४संहारमन्त्राणां नामानि — द्वितीयः गणः
७यौगंधरविनिद्रौ च दैत्यप्रमथनौ तथा।
शुचिबाहुर्महाबाहुर्निष्कलिर्विरुचस्तथा।
सार्चिमाली धृतिर्माली वृत्तिमान्रुचिरस्तथा॥Yaugandhara and Vinidra, and likewise the two that crush the daityas; Śucibāhu, Mahābāhu, Niṣkali and Viruca; Sārcimālī and Dhṛtirmālī, Vṛttimān and Rucira;
८पित्र्यः सौमनसश्चैव विधूतमकरावुभौ।
परवीरं रतिं चैव धनधान्यौ च राघव॥Pitrya and Saumanasa, and the two Vidhūta and Makara; Paravīra and Rati, and Dhana and Dhānya, Rāghava;
९कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।
जृम्भकं सर्पनाथं च पन्थानवरुणौ तथा॥Kāmarūpa, Kāmaruci, Moha and Āvaraṇa; Jṛmbhaka and Sarpanātha, and Panthāna and Varuṇa —
ಅನಂತರ ಯೌಗಂಧರ, ವಿನಿದ್ರ, ದೈತ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಥನ, ಶುಚಿಬಾಹು, ಮಹಾಬಾಹು, ನಿಷ್ಕಲಿ, ವಿರುಚ, ಸಾರ್ಚಿಮಾಲೀ, ಧೃತಿಮಾಲೀ, ವೃತ್ತಿಮಾನ್, ರುಚಿರ, ಪಿತ್ರ್ಯ, ಸೌಮನಸ, ವಿಧೂತ, ಮಕರ, ಪರವೀರ, ರತಿ, ಧನ, ಧಾನ್ಯ, ಕಾಮರೂಪ, ಕಾಮರುಚಿ, ಮೋಹ, ಆವರಣ, ಜೃಂಭಕ, ಸರ್ಪನಾಥ, ಪಂಥಾನ ಮತ್ತು ವರುಣ ಎಂಬವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಹೆಸರುಗಳು ಬಹಳವಿರುವುದರಿಂದ ಒಂದು ಅರ್ಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೇಳುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಭಾವ ಮೂಡುತ್ತದೆ — ಎಷ್ಟು ಪ್ರಹರಣಗಳೋ ಅಷ್ಟೇ ನಿವರ್ತನಗಳು; ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಖಂಡಿತ ಇದೆ.
Then came Yaugandhara and Vinidra, the two that crush the daityas, Śucibāhu, Mahābāhu, Niṣkali and Viruca, Sārcimālī and Dhṛtirmālī, Vṛttimān and Rucira, Pitrya and Saumanasa, Vidhūta and Makara, Paravīra and Rati, Dhana and Dhānya, Kāmarūpa, Kāmaruci, Moha and Āvaraṇa, Jṛmbhaka and Sarpanātha, Panthāna and Varuṇa. The names crowd so thick that one verse has to run half again as long as the others. Hearing this list, one thought rises in the mind: for every stroke there is a turning back; for every blow, some answer surely exists.
५कृशाश्वतनयानां प्रतिग्रहणाज्ञा
१०कृशाश्वतनयान्राम भास्वरान्कामरूपिणः।
प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव॥receive these sons of Kṛśāśva, Rāma, radiant and able to take whatever form they wish. Blessings on you: you are fit to hold them, Rāghava.”
‘ರಾಮ, ಇವರು ಕೃಶಾಶ್ವನ ಪುತ್ರರು, ಪ್ರಕಾಶಮಾನರು, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ತಾಳಬಲ್ಲವರು; ಇವರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನೀನು ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರನು’ ಎಂದು ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಪಾತ್ರಭೂತಃ’ (ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೊಡಬಾರದು, ಯೋಗ್ಯನಿಗೆ ಮಾತ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ದೇವತಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಜಡಸಾಧನಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಜನಕ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕೃಶಾಶ್ವನೆಂದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಹೀಗೆ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಚೇತನವೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಕವಿ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಚೇತನವಾದುದನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ಎಸೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಃ’ (ಬೇಕಾದ ರೂಪ ತಾಳುವವರು) ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವು ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರೂಪ ತಾಳುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಅವುಗಳ ರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.
"Receive these sons of Kṛśāśva, Rāma, radiant and able to take whatever form they wish," said the sage. "Bless you; you are a worthy vessel for them." "Worthy vessel" is worth thinking about: knowledge is not to be given to everyone, only to the worthy. The weapons are treated here as deities, not as lifeless tools, and the old tradition names Prajāpati Kṛśāśva as their father. By treating a weapon as a conscious being the poet also points to the responsibility of using it: what is conscious is invoked, not merely hurled. And since they take any form at will, it is the will of the one who wields them that decides their shape.
६मूर्तिमतामस्त्राणां प्रादुर्भावः
११बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रहृष्टेनान्तरात्मना।
दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तः सुखप्रदाः॥Kākutstha said only “So be it,” his heart delighted — and there they were, with shining divine bodies, embodied and bringing joy.
१२केचिदङ्गारसदृशाः केचिद्धूमोपमास्तथा।
चन्द्रार्कसदृशाः केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा॥Some of them were like burning coals, some like smoke, and some had the look of the moon and the sun; and they stood with their palms joined.
‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಂಗದಿಂದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆಗ ದಿವ್ಯವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ದೇಹಗಳುಳ್ಳ, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ, ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅವು ಪ್ರಕಟವಾದವು. ಕೆಲವು ಕೆಂಡದಂತಿದ್ದವು, ಕೆಲವು ಹೊಗೆಯಂತಿದ್ದವು, ಕೆಲವು ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತಿದ್ದವು; ಎಲ್ಲವೂ ಬಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದವು. ಈ ಬಣ್ಣಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕೆಲವು ಸುಡುವಂತಹವು, ಕೆಲವು ಮೋಹಗೊಳಿಸುವಂತಹವು, ಕೆಲವು ಬೆಳಗುವಂತಹವು. ಆದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ವಿನಯದಿಂದ ನಮಿಸುತ್ತವೆ; ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಲವೇ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಢಮ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ವೀಕಾರ — ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ, ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲ, ಗರ್ವವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಸುಖಪ್ರದಾಃ’ (ಸುಖ ಕೊಡುವವು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಸಂಹಾರಸಾಧನಗಳು; ಆದರೆ ರಕ್ಷಿಸುವವೇ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತವೆ — ಹಿಂಸೆಯ ಸಾಧನವೂ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
Kākutstha said only "So be it," his heart full of delight, and at once they appeared, embodied, with shining divine forms, bringing joy. Some were like glowing coals, some like smoke, some bright as the moon and the sun, and all stood bowed with folded hands. Their different colours show their different natures: some burn, some bewilder, some illuminate. Yet all of them bow in humility, and only power joined to humility brings joy. Rāma accepts in a single word, with no doubt, no delay and no pride. To call these instruments of destruction "bringers of joy" looks like a paradox, but what protects brings joy, and even an instrument of harm becomes a cause of happiness when it guards dharma.
७अस्त्राणां किंकरभावः रामस्य नियोगश्च
१३रामं प्राञ्जलयो भूत्वाब्रुवन्मधुरभाषिणः।
इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते॥With folded hands they spoke to Rāma in sweet voices: “Here we are, tiger among men. Command us: what shall we do for you?”
१४गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दनः।
मानसाः कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिष्यथ॥The delight of the Raghus said to them: “Go where you please. But when there is work to be done, live in my mind and help me.”
ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಮಧುರಭಾಷಿಗಳು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದವು — ‘ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನಾವು ಇಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ; ಆಜ್ಞಾಪಿಸು, ನಿನಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಲಿ?’ ರಘುನಂದನನು ಅವುಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಮ್ಮ ಇಷ್ಟದಂತೆ ಹೋಗಿ; ಕಾರ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ನನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂಯಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಪಡೆದ ಬಲವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಹೊರಬೇಕಿಲ್ಲ; ಪ್ರಯೋಜನವಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು. ‘ಮಾನಸಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ನೆಲೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬತ್ತಳಿಕೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಅವು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ, ಸ್ಮರಣೆಮಾತ್ರದಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ರಾಮನು ಅವುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯಥೇಷ್ಟಂ ಗಮ್ಯತಾಮ್’ (ಇಷ್ಟದಂತೆ ಹೋಗಿ) ಎಂದು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವವನ ವಶದಲ್ಲಿಯೇ ಅವು ಇರುತ್ತವೆ — ಇದು ಸಂಯಮದ ಮಹಿಮೆ.
With folded hands they said to Rāma in sweet voices, "Here we are, tiger among men. Command us: what shall we do for you?" The delight of the Raghus answered, "Go where you please. But when there is work to be done, come into my mind and help me." Rāma's restraint is plain here. Power once gained need not always be displayed; it is to be called to mind when needed. "Into my mind" names where the weapons live: not in a quiver but in the mind, and they come at a mere thought. Rāma does not bind them but lets them go as they please, and the one who could hold them yet lets them go is the one they obey. That is the greatness of self-restraint.
८अस्त्राणां प्रस्थानं वनदर्शनं च
१५अथ ते राममामन्त्र्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।
एवमस्त्विति काकुत्स्थमुक्त्वा जग्मुर्यथागतम्॥Then they took their leave of Rāma, walked round him in reverence, said “So be it” to Kākutstha, and went back the way they had come.
१६स च तान्राघवो ज्ञात्वा विश्वामित्रं महामुनिम्।
गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्॥And Rāghava, now that he knew them, spoke as he walked, gently and sweetly, to the great sage Viśvāmitra.
१७किमेतन्मेघसंकाशं पर्वतस्याविदूरतः।
वृक्षखण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे॥“What is that, like a bank of cloud, not far from the mountain? A stand of trees shows there, and I am very curious about it.
१८दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोहरमतीव च।
नानाप्रकारैः शकुनैर्वल्गुभाषैरलंकृतम्॥It is good to look at, full of deer, altogether charming, and adorned with birds of many kinds that call sweetly.
ಆಮೇಲೆ ಅವು ರಾಮನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹೊರಟುಹೋದವು. ಅವುಗಳನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡು ರಾಘವನು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಮಧುರವಾದ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುವ ಈ ಮರಗಳ ಗುಂಪು ಯಾವುದು? ನನಗೆ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲವಾಗಿದೆ. ಇದು ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ, ಇಂಪಾಗಿ ಕೂಗುವ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ.’ ತಾಟಕಾವನದ ಘೋರತೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದರ ರಮ್ಯತೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಕುತೂಹಲ. ದೃಶ್ಯವೈಪರೀತ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಸ್ತ್ರಗಳ ನಿರ್ಗಮನದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾಗತಮ್’ (ಬಂದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೋದದ್ದೂ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿಯೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವಂತಹವು.
Then they took leave of Rāma, walked round him in reverence, said "So be it," and went back the way they had come, their going as unseen as their coming, since they live in the mind. Now that he knew them, Rāghava, still walking, spoke gently and sweetly to Viśvāmitra: "What is that stand of trees showing like a bank of cloud not far from the mountain? I am very curious. It is lovely to look at, full of deer, altogether charming, and adorned with birds of every kind singing sweetly." After the horror of Tāṭakā's forest its beauty stood out all the more, and that is what made Rāma curious. By this contrast of scenes the poet hints at the greatness of the Siddhāśrama.
९रामस्य प्रश्नः — आश्रमः यज्ञस्थानं च
१९निःसृताः स्मो मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद्रोमहर्षणात्।
अनया त्ववगच्छामि देशस्य सुखवत्तया॥From the ease of this country, best of sages, I gather that we have come out of that forest where the hair stood on end.
२०सर्वं मे शंस भगवन्कस्याश्रमपदं त्विदम्।
सम्प्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मघ्ना दुष्टचारिणः॥Tell me everything, Lord: whose āśrama is this? And where have they come, those sinful, brahmin-killing, evil-doing ones,
२१तव यज्ञस्य विघ्नाय दुरात्मानो महामुने।
भगवंस्तस्य को देशः सा यत्र तव याज्ञिकी॥those malignant creatures who would wreck your sacrifice, great sage? Lord, what is the place where your sacrificial rite is performed —
२२रक्षितव्या क्रिया ब्रह्मन्मया वध्याश्च राक्षसाः।
एतत्सर्वं मुनिश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो॥the rite I am to guard, brahmin, and where I am to kill the rākṣasas? I want to hear all of it, best of sages, my lord.”
‘ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಸುಖಕರತೆಯಿಂದ ನಾವು ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಆ ಕಾಡಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ — ಈ ಆಶ್ರಮಪ್ರದೇಶ ಯಾರದು? ಪಾಪಿಗಳೂ ಬ್ರಹ್ಮಘಾತಕರೂ ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಗಳೂ ದುರಾತ್ಮರೂ ಆದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ತರಲು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ? ಪೂಜ್ಯರೇ, ನಾನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ತಮ್ಮ ಯಾಜ್ಞಿಕ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುವ, ನಾನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಯಾವುದು? ಪ್ರಭುವೇ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉತ್ತರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಕೇವಲ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ ತಾನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ‘ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ಕ್ರಿಯೆ, ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದ ರಾಕ್ಷಸರು’.
"From the ease of this country, best of sages, I can tell that we have left behind that forest where the hair stood on end. Tell me everything: whose hermitage is this? And where have they come, those sinful, evil-doing wretches, killers of brahmins, who try to wreck your sacrifice? Lord, where is the place where your sacrifice is performed, the rite I must guard and where I must kill the rākṣasas? I want to hear all of it, my lord." The sarga ends with this question; the answer comes in the twenty-ninth. Notice that Rāma does not only ask about the place but states his own duty himself: the rite is to be guarded and the rākṣasas are to be killed.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥
ಪದವಿವರಣೆ
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
- सन्धिः
- प्रहृष्टवदनः + शुचिः — विसर्गस्य स्थितिः
- समासः
- प्रहृष्टं वदनं यस्य सः — बहुव्रीहिः (प्र + हृष् धातोः क्तप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘काकुत्स्थः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भगवन् + दुराधर्षः — नकारस्य स्थितिः; दुर् + आधर्षः — रेफस्य स्थितिः
- समासः
- दुःखेन आधर्षितुं शक्यः — उपपदसमासः (दुर् + आ + धृष् धातोः खल्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अस्मि’ इत्यनेन सम्बद्धं विधेयम्)
- सन्धिः
- संहारान् + मुनिपुंगव — नकारस्य स्थितिः; सम् + हार — अनुस्वारः (मुद्रणे ‘संहार’)
- समासः
- समासः नास्ति — सम् + हृ धातोः घञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘इच्छामि’ इत्यस्य कर्म — संहारान्)
- सन्धिः
- धृतिमान् + सुव्रतः — नकारस्य स्थितिः
- समासः
- शोभनं व्रतं यस्य सः — बहुव्रीहिः (प्रादिसमासगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘विश्वामित्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; व्याजहार + अथ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘व्याजहाराथ’
- समासः
- समासः नास्ति — वि + आ + हृ धातोः लिटि रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- पराङ्मुखम् + अवाङ्मुखम् — मकारस्य अनुनासिकः, तेन ‘पराङ्मुखमवाङ्मुखम्’; पराच् + मुख — चकारस्य ङकारः
- समासः
- पराक् मुखं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (संहारनाम, ‘व्याजहार’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- प्रतिहारतरं + नाम — अनुस्वारस्य स्थितिः
- समासः
- प्रतिहारे तरति इति, अथवा अतिशयेन प्रतिहारः — तरप्प्रत्ययान्तः (प्रति + हृ धातोः घञ्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (संहारनाम)
- सन्धिः
- दृढनाभ + सुनाभकौ — सन्धिकार्यं नास्ति (समासे)
- समासः
- दृढा नाभिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘दृढनाभसुनाभकौ’ इति द्वन्द्वैकदेशः)
- सन्धिः
- दशाक्ष + शतवक्त्रौ — सन्धिकार्यं नास्ति; दश + अक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दश अक्षीणि यस्य सः — बहुव्रीहिः (अक्षिशब्दस्य बहुव्रीहौ अक्षादेशः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘दशाक्षशतवक्त्रौ’ इति द्वन्द्वैकदेशः)
- सन्धिः
- नैरास्य + विमलौ — सन्धिकार्यं नास्ति; विमलौ + उभौ — सन्धिः, तेन ‘विमलावुभौ’
- समासः
- निराशायाः भावः — तद्धितः (निराशा + ष्यञ्, आदिवृद्धिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘नैरास्यविमलौ’ इति समाहारः, ‘उभौ’ इत्यनेन समानाधिकरणम्)
- सन्धिः
- महाबाहुः + निष्कलिः — विसर्गस्य रेफः, तेन ‘महाबाहुर्निष्कलिः’; निष्कलिः + विरुचः — पुनः रेफः, तेन ‘निष्कलिर्विरुचः’। अत्र रेफद्वयस्य सङ्घातात् पाठः दुर्ग्रहः, अतः सन्धिस्थले सूचितम्।
- समासः
- निर्गतः कलिः यस्मात् सः — बहुव्रीहिः (निस् + कलि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (संहारनाम)
- सन्धिः
- स + अर्चिमाली — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘सार्चिमाली’
- समासः
- अर्चिषां माला यस्य सः — बहुव्रीहिः (अर्चिस् + माला + इनिप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (संहारनाम)
- सन्धिः
- धृतिः + माली — विसर्गस्य रेफः, तेन ‘धृतिर्माली’
- समासः
- धृतेः माला यस्य सः — बहुव्रीहिः (मालाशब्दात् इनिप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (संहारनाम)
- सन्धिः
- पित्र्यः + सौमनसः — विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारः, तेन ‘पित्र्यः सौमनसश्चैव’
- समासः
- पितृभ्यः हितः, पितृसम्बन्धी — तद्धितः (पितृ + यत्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (संहारनाम)
- सन्धिः
- जृम्भकं + सर्पनाथं — अनुस्वारस्य स्थितिः
- समासः
- समासः नास्ति — जृम्भ् धातोः ण्वुल्प्रत्ययः (जृम्भयति इति जृम्भकः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (संहारनाम)
- सन्धिः
- कृशाश्वतनयान् + राम — नकारस्य स्थितिः; कृश + अश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कृशाश्वस्य तनयाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘प्रतीच्छ’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- प्रति + इच्छ — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई), तेन ‘प्रतीच्छ’
- समासः
- समासः नास्ति — प्रति + इष् धातोः लोटि मध्यमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- पात्रभूतः + असि — विसर्गस्य उकारः, गुणः, पूर्वरूपं च, तेन ‘पात्रभूतोऽसि’
- समासः
- पात्रं भूतः — सुप्सुपासमासः (‘भू’ धातोः क्तप्रत्ययान्तेन)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘असि’ इत्यनेन सम्बद्धं विधेयम्)
- सन्धिः
- बाढम् + इति — मकारस्य अनुनासिकः, तेन ‘बाढमित्येव’
- समासः
- समासः नास्ति — स्वीकारार्थकम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (स्वीकारवचनम्)
- सन्धिः
- केचित् + प्रह्वाञ्जलिपुटाः — तकारस्य स्थितिः; प्रह्व + अञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- प्रह्वाः अञ्जलिपुटाः येषां ते — बहुव्रीहिः (अञ्जल्योः पुटम् — षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘केचित्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रामम् + आमन्त्र्य — मकारस्य अनुनासिकः, तेन ‘राममामन्त्र्य’। अत्र सन्धौ पदादिः आकारः लीनः, अतः सन्धिस्थलं सूचितम्।
- समासः
- समासः नास्ति — आ + मन्त्र् धातोः ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- वल्गुभाषैः + अलंकृतम् — विसर्गस्य रेफः, तेन ‘वल्गुभाषैरलंकृतम्’
- समासः
- वल्गु भाषन्ते इति वल्गुभाषाः — उपपदतत्पुरुषः (भाष् धातोः अच्)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘शकुनैः’ इत्यस्य विशेषणम् — वल्गुभाषैः)
- सन्धिः
- कान्तारात् + रोमहर्षणात् — तकारस्य दकारः, तेन ‘कान्ताराद्रोमहर्षणात्’
- समासः
- रोम्णां हर्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तद्युक्तत्वात् विशेषणम्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘कान्तारात्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुखवतः भावः सुखवत्ता — तद्धितः (सुखवत् + तल्, स्त्रियां टाप्); अत्र तृतीयान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ — ‘अवगच्छामि’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- पापाः + ब्रह्मघ्नाः — विसर्गस्य लोपः, तेन ‘पापा ब्रह्मघ्ना’
- समासः
- ब्रह्म (ब्राह्मणं ब्रह्मकर्म वा) हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (हन् धातोः टक्, ‘घ्न’ इति आदेशः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यज्ञे भवा, यज्ञसम्बन्धिनी — तद्धितः (यज्ञ + ठक्, आदिवृद्धिः, स्त्रियां ङीप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘क्रिया’ इत्यस्य विशेषणम्, अनुवृत्तम्)