ಸರ್ಗ
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೋಪ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತು
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ರೋಷವಚನ, ಭೂಕಂಪ, ವಸಿಷ್ಠನ ಅನುನಯ ಮತ್ತು ಕೃಶಾಶ್ವಪುತ್ರರಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ
ದಶರಥನ ಮಾತು ಮಮತೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡಿತ್ತು; ಅದರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಕ್ಷರವೂ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪಗೊಂಡ ಕೌಶಿಕನು ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಮೊದಲು ಕೊಡುವೆನೆಂದು ಒಪ್ಪಿ ಈಗ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ಇದು ರಾಘವರಿಗೆ ಅಯೋಗ್ಯ; ಈ ಕುಲಕ್ಕೆ ಇದು ವಿಪರ್ಯಾಸ.’ ‘ವಿಪರ್ಯಯಃ’ (ವಿಪರ್ಯಾಸ) ಎಂಬ ಪದ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ವಂಶವು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೇ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದರ್ಥ. ಆಮೇಲೆ ಮುನಿ ಉಪಹಾಸದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದು ನಿನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗಿ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸುಖವಾಗಿರು, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ಆಶೀರ್ವಾದದ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ತಿರಸ್ಕಾರವಿದೆ. ಮುನಿ ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯೇ ಶಾಪಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು.
ರೋಷದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಧೀಮಂತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೋಪಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಹಾಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕೋಪಗೊಂಡನು; ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಭೂಮಿ ನಡುಗುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲವೇ ಇದು. ಆಮೇಲೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಭಯಗ್ರಸ್ತವಾದುದನ್ನು ಅರಿತು ಸುವ್ರತನೂ ಧೀರನೂ ಆದ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಜನಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ವರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ಋಷಿ ಕೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಋಷಿ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನಾದರೋ ಮೌನವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಕುಲಗುರು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಮಾತಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಾತೇ ಉಚಿತ.
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಧರ್ಮನಂತಿರುವವನು. ಧೈರ್ಯವಂತನೂ ಸುವ್ರತನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಘವನು (ದಶರಥನು) ಧರ್ಮಾತ್ಮನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತ; ನಿನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸು, ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊರಬಾರದು.’ ವಸಿಷ್ಠನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗದರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನು ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಭಂಗವು ಹೊರಗಿನ ದಂಡನೆಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ತನ್ನ ಹೆಸರಿಗೆ ಹಾನಿ. ‘ವೋಢುಮ್’ (ಹೊರಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಭಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೊರುವವನೇ ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತಾನೆ.
‘“ಮಾಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ನಡೆಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕಳುಹಿಸು.’ ಇಷ್ಟ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞ-ಹೋಮಾದಿ ಶ್ರೌತಕರ್ಮ, ಪೂರ್ತ ಎಂದರೆ ಬಾವಿ, ಕೆರೆ, ಕೊಳ, ತೋಟ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ; ಎರಡರ ಪುಣ್ಯವೂ ಮಾತು ತಪ್ಪುವುದರಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ವಸಿಷ್ಠನ ಮೊದಲ ಯುಕ್ತಿ — ಧರ್ಮಭಯ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ರಾಜನ ಪುತ್ರಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಕಲಿತಿರಲಿ ಕಲಿಯದಿರಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರು ಇವನನ್ನು ಏನೂ ಮಾಡಲಾರರು; ಕುಶಿಕಪುತ್ರನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಇವನು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಅಮೃತದಂತೆ.’ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಅಮೃತವು ಸ್ವತಃ ಅಮರಣಧರ್ಮಿ, ಆದರೂ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ರಾಮನೂ ಹಾಗೆಯೇ.
‘ಇವನು ಮೂರ್ತಿವತ್ತಾದ ಧರ್ಮ, ವೀರ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕನು, ತಪಸ್ಸಿನ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ. ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಗೆಯ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇವನು ಬಲ್ಲನು. ಬೇರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಅರಿಯನು, ಮುಂದೆಯೂ ಯಾರೂ ಅರಿಯರು.’ ಈ ಮಾತು ಮಹತ್ತಾದುದು — ಹಿಂದೆಯೂ ಮುಂದೆಯೂ ಸಮಾನನಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ, ಋಷಿಗಳಾಗಲಿ, ಅಮರರಾಗಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ, ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಲಿ, ಕಿನ್ನರ-ಮಹೋರಗರಾಗಲಿ’ — ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿಲ್ಲ. ವಸಿಷ್ಠನು ದಶರಥನ ಭಯವನ್ನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನದ ಗೌರವದಿಂದ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಕೃಶಾಶ್ವನ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕರಾದ ಪುತ್ರರೇ; ಹಿಂದೆ ಕೌಶಿಕನು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅವನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪುರುಷರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ವೈದಿಕ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ ದೇವತೆಯೇ, ಕೇವಲ ಲೋಹವಲ್ಲ; ಮಂತ್ರದಿಂದ ಆಹ್ವಾನ, ಮಂತ್ರದಿಂದಲೇ ಉಪಸಂಹಾರ. ‘ಕೃಶಾಶ್ವನ ಆ ಪುತ್ರರೂ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರಿಯರ ಮಕ್ಕಳು, ಅನೇಕ ರೂಪದವರು, ಮಹಾವೀರ್ಯರು, ಪ್ರಕಾಶಮಾನರು, ಜಯವನ್ನು ತರುವವರು.’ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವಕ್ಕೆ ಮೊದಲೂ ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
‘ಜಯೆ ಮತ್ತು ಸುಪ್ರಭೆ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಸುಂದರಿಯರು ದಕ್ಷನ ಕನ್ಯೆಯರು. ಅವರು ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ನೂರು ಅಸ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತರು. ಅವರಲ್ಲಿ ವರ ಪಡೆದ ಜಯೆ ಐವತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆದಳು, ಅವರು ಅಪ್ರಮೇಯರು, ರೂಪವಿಲ್ಲದವರು, ಅಸುರಸೈನ್ಯಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ ಆವಿರ್ಭವಿಸಿದವರು.’ ‘ಅರೂಪಿಣಃ’ (ರೂಪವಿಲ್ಲದವರು) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ನಿಯತ ರೂಪವಿಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇದನ್ನು ‘ರೂಪರಹಿತ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಪ್ರಭೆಯೂ ಮತ್ತೆ ಐವತ್ತು ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಸಂಹಾರಗಳೆಂಬ ಹೆಸರಿನವರು, ದುರ್ಧರ್ಷರು, ದುರಾಕ್ರಮರು, ಬಲಿಷ್ಠರು.’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಯೋಗ-ಸಂಹಾರಗಳ ಭೇದದಿಂದ ನೂರು ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ; ಒಬ್ಬ ತಾಯಿ ಸೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಉಪಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ.
‘ಆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಬಲ್ಲನು; ಹೊಸ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲೂ ಅವನು ಸಮರ್ಥ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಹೌದು.’ ಕೇವಲ ಅರಿತವನಲ್ಲ, ಸೃಷ್ಟಿಸುವವನೂ ಆದವನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಬೇಕು? ‘ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವನೇ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಈ ಮುನಿಮುಖ್ಯನಿಗೆ ಭೂತವಾಗಲಿ ಭವಿಷ್ಯತ್ತಾಗಲಿ ತಿಳಿಯದುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞನೆನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುಕ್ತಿ ರಾಜನ ಶೋಕವನ್ನು ಬೇರಿನಿಂದಲೇ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ರಾಮನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಬಲ್ಲನೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಬೇಡಿಕೆ ಕುರುಡಾದುದಲ್ಲ.
‘ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಇಂಥ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳವನು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಸಂಶಯಪಡಬಾರದು.’ ಆಮೇಲೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಕೊನೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜನು ಸ್ವತಃ ಸಮರ್ಥನು; ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಮಗನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಮಾತೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ಮುನಿಯ ಬೇಡಿಕೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನದೇ ಉತ್ಕರ್ಷಕ್ಕಾಗಿ. ಸ್ವತಃ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಬೇಡುವವನ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗೂಢ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವವನು ಬಾಲಕನೇ, ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲ.
ಮುನಿಯ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜೋತ್ತಮನು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು; ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜನೊಡನೆ ರಾಘವನು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡನು. ‘ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ (ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಗಹನ — ರಾಜನು ಮಮತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ವಿವೇಕದಿಂದ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಮತಿ ಸ್ಥಿರ. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ಕೋಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥