॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 20ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ನಿರಾಕರಣೆ

ದಶರಥನ ವಿಷಾದ, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪ, ರಾವಣನ ವೃತ್ತಾಂತ, ರಾಮನನ್ನು ಕೊಡಲು ನಿರಾಕರಣೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೋಪ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶರಥನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಂತಾದನು; ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಕಮಲಲೋಚನ ರಾಮನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಹದಿನಾರು ವರ್ಷ ತುಂಬಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ನಾನು ಇವನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ‘ಊನ’ (ಕಡಿಮೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಹದಿನಾರನೆಯ ವರ್ಷವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದರ್ಥ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯಿಂದ ‘ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗು’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೇ ನಿರಾಕರಣೆಯಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಮರಳಿದುದು ಆ ಮಾತು ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಜನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಗೋ ಈ ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೈನ್ಯವಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ನಾನೇ ಒಡೆಯನೂ ಪ್ರಭುವೂ; ಇದರೊಡನೆ ಹೋಗಿ ನಾನೇ ಆ ನಿಶಾಚರರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಈ ಸೇವಕರು ಶೂರರು, ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಅಸ್ತ್ರವಿಶಾರದರು, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯರು; ರಾಮನನ್ನಾದರೋ ನೀನು ಒಯ್ಯಬಾರದು. ನಾನೇ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಣಾಂಗಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕನಾಗುವೆನು; ಪ್ರಾಣವಿರುವವರೆಗೂ ನಿಶಾಚರರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವೆನು. ಹೀಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ವ್ರತಚರ್ಯೆ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗುವುದು; ನಾನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ, ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಒಯ್ಯಬಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ವಿನಿಮಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ; ಕೋಶ, ಸೈನ್ಯ, ತನ್ನ ಶರೀರ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಮಗನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು. ‘ನ ರಾಮಂ ನೇತುಮರ್ಹಸಿ’ (ರಾಮನನ್ನು ಒಯ್ಯಬಾರದು) ಎಂಬ ಪದಸಮೂಹ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಐದು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಈ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯೇ ತಂದೆಯ ಭಯದ ಅಳತೆ. ಅಲ್ಲದೆ ರಾಜನು ತಾನೇ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಸೈನ್ಯದ ಒಡೆಯನೂ ಪ್ರಭುವೂ ಆದವನು ರಕ್ಷಕನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ರಾಜನ ಪಿತೃತ್ವವನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮನು ಬಾಲಕ, ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿಲ್ಲ; ಬಲಾಬಲವನ್ನು ಅರಿಯನು; ಅಸ್ತ್ರಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನೂ ಅಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರು ಕಪಟಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅವರಿಗೆ ಸಮನಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿ ನಾನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಬದುಕಲಾರೆ; ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಒಯ್ಯಬಾರದು. ಅಥವಾ, ಓ ಸುವ್ರತನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ರಾಘವನನ್ನು ಒಯ್ಯಲೇಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ—’ ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ರಾಮನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಎರಡನೆಯದು ತಾನು ವಿರಹವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದುದು. ಎರಡನೆಯದೇ ನಿಜವಾದುದು; ಮೊದಲನೆಯದು ಅದರ ಹೊದಿಕೆ. ಮಗನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಎಂದವನೇ ಮುಂದೆ ಅವನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಅಸಂಗತಿಯೇ ಮಮತೆಯ ಲಕ್ಷಣ.

‘—ಹಾಗಾದರೆ ಚತುರಂಗಬಲವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನನ್ನೊಡನೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಒಯ್ಯು. ಓ ಕೌಶಿಕನೇ, ನಾನು ಹುಟ್ಟಿ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ; ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಈ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಒಯ್ಯಬಾರದು. ನಾಲ್ವರು ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆಯೂ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಅಪಾರ—’ ‘ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ’ (ಕಷ್ಟದಿಂದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಅಶ್ವಮೇಧವೂ ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿಯೂ ಅಡಕವಾಗಿವೆ; ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾದುದು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿನ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಕಾಯುವಿಕೆ — ಇವೇ ರಾಜನ ಬಲವಾದ ಕಾರಣಗಳು.

‘—ಹಿರಿಯನೂ ಧರ್ಮಪ್ರಧಾನನೂ ಆದವನ ಮೇಲೆ ಅದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಒಯ್ಯಬಾರದು. ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಂಥ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳವರು? ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು? ಯಾರು ಅವರು? ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವರು? ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವರನ್ನು ಯಾರು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ? ರಾಮನಿಂದಾಗಲಿ ನನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದಾಗಲಿ ನನ್ನಿಂದಾಗಲಿ ಆ ಕಪಟಯೋಧರನ್ನು ಹೇಗೆ ಎದುರಿಸಬೇಕು? ಭಗವಂತನೇ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ಭಯದ ಚಿಹ್ನೆ; ಶತ್ರುವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಲ್ಲ — ಮಗನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವ ತಂದೆ ಎದುರಾಳಿಯ ಅಳತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅರ್ಹನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ನಿರಾಕರಣೆಯಿಂದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕಡೆಗೆ. ‘ಸರ್ವಂ ಮೇ ಶಂಸ’ (ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಜನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಗುರುವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೊದಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದವನೇ ಈಗ ಶಿಷ್ಯನಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘—ದುಷ್ಟಭಾವದ ಅವರ ಎದುರು ನಾನು ಹೇಗೆ ನಿಲ್ಲಬೇಕು? ರಾಕ್ಷಸರು ವೀರ್ಯದಿಂದ ಮದಿಸಿದವರು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿದ್ದಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆದ ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಅತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಬಲನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ಆಗಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾವಣನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಎಂದು, ಮಹಾರಾಜನೇ, ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.’ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಎದುರು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ; ಒಬ್ಬನೇ ಶತ್ರು ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಕಂಟಕ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ದತ್ತವರಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ವರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ರಾವಣನ ಬಲವೂ ಹೌದು, ಅವನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಾಗಿಲೂ ಹೌದು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾವಣನ ಹೆಸರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.

‘ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವೈಶ್ರವಣನ (ಕುಬೇರನ) ತಮ್ಮ, ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಮುನಿಯ ಮಗ. ಆ ಮಹಾಬಲನು ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ, ಅವನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮಾರೀಚ-ಸುಬಾಹು ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.’ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಬರುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೂ ಅವನ ದರ್ಪದ ಚಿಹ್ನೆ; ಯಜ್ಞಭಂಗ ಅವನಿಗೆ ತುಚ್ಛವಾದ ಕೆಲಸವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮುನಿ ಕೇಳಿದುದೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಉತ್ತರವೇ ರಾಜನ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಅಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬೇಕಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅದು ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ಮುನಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು ಆಗ ಮುನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ದುರಾತ್ಮನ ಎದುರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಓ ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನನ್ನ ಪುಟ್ಟ ಮಗನ ಮೇಲೂ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯನಾದ ನನ್ನ ಮೇಲೂ ಕೃಪೆ ತೋರು; ನೀನೇ ನನಗೆ ದೈವ, ಗುರು. ದೇವ, ದಾನವ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ಪಕ್ಷಿ, ಸರ್ಪಗಳೂ ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಲಾರರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಡೇನು?’ ಇಲ್ಲಿ ನಿರಾಕರಣೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ರಾಜನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೃಪೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಗುರುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಗೂ ಇದೇ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಸ್ಯ’ (ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಸಾರ್ವಭೌಮನೂ ಮಗನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಆ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯವಂತರ ವೀರ್ಯವನ್ನೇ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೊಡನೆಯಾಗಲಿ ಅವನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆಯಾಗಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ನಾನು ಶಕ್ತನಲ್ಲ — ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಇದ್ದರೂ, ಓ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಇದ್ದರೂ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುವವನಾದರೂ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನರಿಯದ ಬಾಲಕನಾದ ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ವೀರ್ಯಮ್ ಆದತ್ತೇ’ (ವೀರ್ಯವನ್ನೇ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಯದ ಗೂಢ ಕಾರಣ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ವೀರ್ಯವೇ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುವಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಖ್ಯೆ ಏನನ್ನೂ ಸಾಧಿಸದು. ‘ನೈವ ದಾಸ್ಯಾಮಿ’ (ಕೊಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಭಗ್ನವಾಯಿತು; ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ.

‘ಇನ್ನು ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾಲನಂತಿರುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸುಂದ-ಉಪಸುಂದರ ಮಕ್ಕಳು; ಅವರಿಗಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಪುಟ್ಟ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮಾರೀಚ-ಸುಬಾಹುಗಳು ವೀರ್ಯವಂತರು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿತರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುನಯಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ತಂದೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧ, ನಮಸ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧ — ಒಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಎರಡು ಧರ್ಮಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದಾನೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ರಾಜನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ತಂದೆಯ ಮಮತೆ; ಇದೇ ಬಂಧನ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಮಗನನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತ ಸತ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಮಾತು ಅವನನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಸೀಳುತ್ತದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲಿ, ಒಮ್ಮೆ ಅಲ್ಲಿ.

ರಾಜನ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ದ್ವಿಜೇಂದ್ರನಾದ ಕುಶಿಕಸುತನನ್ನು (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು) ಮಹಾಕೋಪ ಆವರಿಸಿತು; ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಹುತಿ ಪಡೆದು ತುಪ್ಪದಿಂದ ಸಿಂಚಿತವಾದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯೆಂಬ ಅಗ್ನಿ ಧಗಧಗಿಸಿತು. ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ. ಬೇಡಿಕೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಪ — ಇದೇ ಸಂಧಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ, ಅಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಮಧ್ಯಸ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ