ಸರ್ಗ
ಬಲಾ-ಅತಿಬಲಾ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಪ್ರದಾನ
ದಶರಥನ ಅನುಮತಿ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಬಲಾ-ಅತಿಬಲಾ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಉಪದೇಶ
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಪ್ರಸನ್ನಮುಖನಾದನು; ಅವನೇ ಸ್ವತಃ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ತಂದೆ ದಶರಥ, ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠ — ಇವರು ಮಂಗಳಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು; ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಂತ್ರಪೂತನಾದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ರಾಜನು ಮಗನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಸುಪ್ರೀತವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕುಶಿಕಪುತ್ರನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ‘ಸ್ವಯಮ್’ (ಸ್ವತಃ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡಲು ಒಪ್ಪದವನೇ ಈಗ ಸ್ವತಃ ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ. ಗುರುವಿನ ಮಾತೇ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾರವನ್ನು ಇಳಿಸಿತು. ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು ಮಮತೆಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ಕೊನೆಯ ಬಾರಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಳುತ್ತ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಪ್ರೀತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ದಾನದ ಶುದ್ಧಿ.
ಆಗ ಧೂಳಿಲ್ಲದ, ಸುಖಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಮಲಲೋಚನ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳು ಮಹಾ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಗರೆದರು; ದೇವದುಂದುಭಿಗಳ ನಿನಾದವೂ ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷವೂ ಮೊಳಗಿತು. ಈ ಶಕುನಗಳಿಂದ ಕವಿ ಈ ಪ್ರಯಾಣ ಕೇವಲ ಮುನಿಯ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಭೀಷ್ಟವಾದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆ ಶೋಕದಿಂದ ಕೊಡುವುದನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ನೀರಜಸ್ಕಃ’ (ಧೂಳಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಧೂಳಿಲ್ಲದ ಗಾಳಿ ಶುದ್ಧಿಯ ಸೂಚಕ; ದಾರಿಯೂ ನಿರ್ವಿಘ್ನ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮುಂದೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಡೆದನು, ಅವನನ್ನು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಮನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು, ಅವನನ್ನು ಸುಮಿತ್ರಾಪುತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು. ಇಬ್ಬರೂ ಕಾಕಪಕ್ಷವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು, ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದರು, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದರು; ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತ ಅವರು ಮೂರು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಮಹಾತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಉದಾರರಾದ, ಶ್ರೀಯಿಂದ ಬೆಳಗುವ, ನಿಂದಾರಹಿತರಾದ ಅವರು ಪಿತಾಮಹನನ್ನು (ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು) ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ‘ಕಾಕಪಕ್ಷಧರಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಬಾಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇನ್ನೂ ಅವನು ಕುಮಾರನೇ, ಆದರೂ ಧನುರ್ಧಾರಿ. ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆಯೂ ಮನೋಹರ — ಒಂದು ಹೆಗಲಿನಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸು, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಬತ್ತಳಿಕೆ, ನಡುವೆ ತಲೆ; ಈ ಮೂರೂ ಮೂರು ಹೆಡೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅಶ್ವಿನಿಗಳ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಜೊತೆಗಾರಿಕೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
ಆಗ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ, ಗೋಧಾಂಗುಲಿತ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ, ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳಾದ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕುಶಿಕಪುತ್ರನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಸುಂದರ ದೇಹವುಳ್ಳ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಶ್ರೀಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ, ನಿಂದಾರಹಿತರಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಅಚಿಂತ್ಯನಾದ ಸ್ಥಾಣುದೇವನನ್ನು (ಶಿವನನ್ನು) ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರರಂತೆ, ಅಂದರೆ ಸ್ಕಂದ-ವಿಶಾಖರಂತೆ, ಅವರಿದ್ದರು. ಗೋಧಾಂಗುಲಿತ್ರಾಣ ಎಂದರೆ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಉಡದ ಚರ್ಮದ ಕವಚ; ಹೆದೆಯ ಉಜ್ಜುವಿಕೆಯಿಂದ ಬೆರಳುಗಳು ಅದರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ನಡೆಯುತ್ತ ಅವರು ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ ಹೋಗಿ ಸರಯೂ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಇಡೀ ಕಾವ್ಯದ ಆರಂಭ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ‘ರಾಮಾ’ ಎಂದು ಮಧುರವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು — ‘ವತ್ಸ, ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೋ (ಆಚಮನ ಮಾಡು), ಕಾಲ ಮೀರದಿರಲಿ. ಬಲಾ ಮತ್ತು ಅತಿಬಲಾ ಎಂಬ ಈ ಮಂತ್ರಸಮೂಹವನ್ನು ನೀನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿನಗೆ ಆಯಾಸವಾಗಲಿ, ಜ್ವರವಾಗಲಿ, ರೂಪದ ವಿಕಾರವಾಗಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮಂತ್ರಗ್ರಾಮ ಎಂದರೆ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಮೂಹ. ಮುನಿ ಮೊದಲು ಆಚಮನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಂತ್ರವನ್ನು ಶುಚಿಯಾದವನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ‘ಕಾಲಸ್ಯ ಪರ್ಯಯಃ ಮಾ ಭೂತ್’ (ಕಾಲ ಮೀರದಿರಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಂತ್ರೋಪದೇಶಕ್ಕೆ ನಿಯತ ಕಾಲವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮನ ಶಿಕ್ಷಣ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ನೀನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲಾಗಲಿ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿರುವಾಗಲಾಗಲಿ ನೈರ್ಋತರು ನಿನ್ನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲಾರರು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಭುಜಬಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಅಪ್ಪಾ ರಾಘವಾ, ಬಲಾ-ಅತಿಬಲೆಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವ ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾರೂ ಇರಲಾರನು.’ ನೈರ್ಋತರು ಎಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು, ನಿರ್ಋತಿ ದೇವತೆಯ ಸಂತಾನ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಈ ವಿದ್ಯೆಗಳು ಕೇವಲ ಬಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಿದ್ರಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ; ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಯತ್ನ ಎಲ್ಲಿ ನಡೆಯದೋ ಅಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರಭಾವ. ರಾಕ್ಷಸರು ಕಪಟಯೋಧರು ಎಂದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ರಕ್ಷಣೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿತ್ತು.
‘ಸೌಭಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯದಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಯ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಓ ಅನಘನೇ. ಈ ಎರಡು ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾರೂ ಇರಲಾರನು; ಬಲಾ ಮತ್ತು ಅತಿಬಲಾ ಸರ್ವಜ್ಞಾನದ ತಾಯಂದಿರು.’ ‘ಮಾತರೌ’ (ತಾಯಂದಿರು) ಎಂಬ ಪದ ಗಹನ — ಈ ವಿದ್ಯೆಗಳು ಜ್ಞಾನದ ಜನನಿಗಳು, ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಫಲ ಕೇವಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಲ್ಲ, ಸಭೆಯಲ್ಲಿಯೂ ವಾದದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ ಎಂದರೆ ಇತರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಮೃದುವ್ಯವಹಾರ; ಅದೂ ವಿದ್ಯೆಯ ಫಲವೆಂಬುದು ಮುನಿಯ ಮತ.
‘ನರೋತ್ತಮನೇ, ಬಲಾ-ಅತಿಬಲೆಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವ ನಿನಗೆ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಘುನಂದನನೇ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಇವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಈ ಎರಡು ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ನಿನಗೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುವುದು. ಇವು ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರಿಯರಾದ ತೇಜೋಮಯ ವಿದ್ಯೆಗಳು.’ ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಬಾಯಾರಿಕೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೊದಲ ವಿಘ್ನಗಳು; ಅವನ್ನೇ ಮೊದಲು ನಿವಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವಲೋಕಸ್ಯ ಗುಪ್ತಯೇ’ (ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಬಲ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರಿಯರು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುನಿ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿದ್ಯೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿತು.
‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಇವನ್ನು ಕೊಡಲು ನೀನೇ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರನು. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಇವೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೋಷಿತವಾದ ಇವು ಬಹುರೂಪವಾಗುವುವು.’ ಗುರು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಶಿಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ವಿದ್ಯಾಸಂಪ್ರದಾಯದ ರೀತಿ; ಮಂತ್ರವು ಕೇವಲ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೊಡುವವನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಹುರೂಪೇ’ (ಬಹುರೂಪವಾದವು) — ಒಂದೇ ವಿದ್ಯೆ ನಾನಾ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ನೀರನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಪ್ರಸನ್ನಮುಖನಾಗಿ ಶುಚಿಯಾದನು.
ಅವನು ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣನಾದ ಮಹರ್ಷಿಯಿಂದ ಆ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಮನು ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಶರತ್ಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ — ಮೋಡಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಅವನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಗುರುಸೇವೆಗಳನ್ನೂ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು, ಮತ್ತು ಮೂವರೂ ಅಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ತೀರದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದರು. ‘ಗುರುಕಾರ್ಯಾಣಿ ನಿಯುಜ್ಯ’ (ಗುರುಸೇವೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಶಿಷ್ಯತ್ವ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುಸೇವೆಯಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.
ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ತಮಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದ ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ, ಕುಶಿಕಸುತನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮುದ್ದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದಶರಥರಾಜನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರರಿಬ್ಬರಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಸುಖಮಯವಾಗಿಯೇ ತೋರಿತು. ರಾಜಪುತ್ರರು ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖಿತರಾಗಲಿಲ್ಲ — ಗುರುವಿನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವೇ ಅವರ ನಿಜವಾದ ಹಾಸಿಗೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥