ಸರ್ಗ
ಕಾಮಾಶ್ರಮದರ್ಶನ
ಸರಯೂ-ಗಂಗೆಯರ ಸಂಗಮ, ಕಾಮದಹನ, ಅಂಗದೇಶದ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿವಾಸ
ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು, ಬೆಳಗಾಯಿತು. ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಎಲೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮಾ, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಅವಳ ಮಗ. ಪೂರ್ವಸಂಧ್ಯೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತಿದೆ; ಏಳು, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೈವವಾದ ಆಹ್ನಿಕಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಸುಪ್ರಭಾತಸ್ತೋತ್ರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಇದೇ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಗುರು ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ನೀನು ಸತ್ಪುತ್ರ’ ಎಂಬ ನೆನಪೇ ಎದ್ದೇಳಲು ಬಲ. ಎಲೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ರಾಜಪುತ್ರನು ವನವಾಸದ ಮೊದಲ ಪಾಠವನ್ನು ಕಲಿಯುತ್ತಾನೆ.
ಋಷಿಯ ಆ ಪರಮೋದಾರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನರೋತ್ತಮರಿಬ್ಬರೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಪರಮ ಜಪವನ್ನು ಜಪಿಸಿದರು. ‘ಕೃತೋದಕೌ’ (ಜಲಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತಾತರ್ಪಣ ಸೂಚಿತ, ‘ಪರಮಂ ಜಪಮ್’ (ಪರಮ ಜಪ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಗಾಯತ್ರಿ. ಆಹ್ನಿಕವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ತಪೋಧನನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಕವಿ ದಿನಚರಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸ್ನಾನ, ಆಮೇಲೆ ತರ್ಪಣ, ಆಮೇಲೆ ಜಪ, ಆಮೇಲೆ ಗುರುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಯಾಣ. ವಿನಯವೇ ದಾರಿಯ ಆರಂಭ; ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಆಮೇಲೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯರಿಬ್ಬರೂ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಶುಭಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ ತ್ರಿಪಥಗಾ ನದಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ‘ತ್ರಿಪಥಗಾ’ ಎಂಬುದು ಗಂಗೆಯ ಹೆಸರು — ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ, ಪಾತಾಳ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಹರಿಯುವವಳು. ಸರಯೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನದಿ, ಗಂಗೆ ಸರ್ವಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಪಾವನಗೊಳಿಸುವವಳು; ಅವರ ಸಂಗಮವೇ ದಾರಿಯ ಮೊದಲ ತೀರ್ಥ. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪರಮ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ, ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣರಾದ ಋಷಿಗಳ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮವಿತ್ತು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅದರ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸ್ಥಳವು ಕಥೆಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಕಾವ್ಯದ ರೀತಿ.
ಆ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಪರಮಪ್ರೀತರಾದ ರಾಘವರಿಬ್ಬರೂ ಮಹಾತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು — ‘ಈ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮ ಯಾರದು? ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪುರುಷನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ? ಭಗವಂತನೇ, ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ; ನಮಗೆ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲವಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೇ ಶಿಷ್ಯನ ಲಕ್ಷಣ. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಸುನಕ್ಕು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೇಳು, ರಾಮಾ; ಹಿಂದೆ ಈ ಆಶ್ರಮ ಯಾರದಾಗಿತ್ತೋ ಅವನನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಪ್ರಹಸ್ಯ’ (ನಸುನಕ್ಕು) ಎಂಬ ಪದ ಮಧುರ — ಗುರು ಶಿಷ್ಯನ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಒಳಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯೊಳಗೆ ಕಥೆ ಎಂಬುದೇ ಈ ರಚನೆ.
‘ಕಂದರ್ಪನು ಹಿಂದೆ ಶರೀರಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಕಾಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಾಣುವು (ಶಿವನು) ನಿಯಮದಿಂದ ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ವಿವಾಹವಾಗಿ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದೇವೇಶನನ್ನು ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು; ಮಹಾತ್ಮನು ಹೂಂಕರಿಸಿದನು.’ ‘ಸ್ಥಾಣು’ ಎಂಬುದು ಶಿವನ ಹೆಸರು — ಕಂಬದಂತೆ ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿರುವವನು. ನಿಶ್ಚಲನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವವನೇ ಛಿದ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನ ಅಪರಾಧ ರಾಗವಲ್ಲ, ಸಮಾಧಿಯ ಭಂಗ; ‘ದುರ್ಮೇಧಾಃ’ (ದುರ್ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅದೇ ದೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ರಘುನಂದನನೇ, ರುದ್ರನ ಕಣ್ಣಿನ ನೋಟಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ಅವನು ಸುಟ್ಟುಹೋದನು; ಆ ದುರ್ಮತಿಯ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಉದುರಿಹೋದವು. ಅಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ದೇಹ ನಾಶವಾಯಿತು; ದೇವೇಶ್ವರನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಾಮನನ್ನು ಅಶರೀರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಅಂದಿನಿಂದ ಅವನು ಅನಂಗನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತನಾದನು, ರಾಘವನೇ; ಅವನು ಎಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನೋ ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಂಗದೇಶ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಅನಂಗ’ ಕಾಮನ ಹೆಸರು, ‘ಅಂಗ’ ದೇಶದ ಹೆಸರು; ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿವೆ. ಇದು ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ — ಭೂಮಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಉತ್ತರ ಕಥೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ನೋಟದಿಂದಲೂ ದಹನ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ಇದು ಅವನದೇ (ಶಿವನದೇ) ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮ; ಈ ಮುನಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಅವನ ಧರ್ಮಪರರಾದ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿದ್ದರು, ವೀರನೇ; ಅವರಲ್ಲಿ ಪಾಪವಿಲ್ಲ. ಶುಭದರ್ಶನನಾದ ರಾಮನೇ, ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಉಳಿಯೋಣ; ಎರಡು ಪುಣ್ಯನದಿಗಳ ನಡುವೆ ವಾಸಿಸಿ ನಾಳೆ ನಾವು ದಾಟೋಣ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಶುಚಿಗಳಾಗಿ ಈ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ; ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ವಾಸ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು, ಸುಖವಾಗಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯೋಣ.’ ಈ ಯೋಜನೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಯಾಣವು ಕೇವಲ ದೇಶಾಂತರಗಮನವಲ್ಲ, ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳಗಳ ಪರಂಪರೆ. ಎರಡು ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ವಾಸವೇ ಸ್ವತಃ ಮಂಗಳಕರ. ಕಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹೋದನೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಯಮಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸ್ಥಳದ ಸ್ಮೃತಿ ಅದರ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.
‘ನರೋತ್ತಮನೇ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಜಪ ಮುಗಿಸಿ, ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದವರಾಗೋಣ.’ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೂರ ಕಾಣುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅರಿತು ಮುನಿಗಳು ಪರಮಪ್ರೀತರಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ‘ತಪೋದೀರ್ಘೇಣ ಚಕ್ಷುಷಾ’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೂರ ಕಾಣುವ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೃಷ್ಟಿ ದೂರ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅತಿಥಿ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ, ಬರುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆತಿಥ್ಯ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದುದು. ಅವರು ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಗುರು ಮೊದಲು, ಶಿಷ್ಯರು ಆಮೇಲೆ — ಆತಿಥ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ರಾಜಪುತ್ರರೂ ಅಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಅನುಯಾಯಿಗಳೇ ಹೊರತು ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜ್ಯರಲ್ಲ.
ಅವರು ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ಕಥೆಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ರಂಜಿಸಿದರು; ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಋಷಿಗಳು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸಂಧ್ಯಾಜಪವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುವ್ರತರಾದ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಕರೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವರು ಕಾಮಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೌಶಿಕನು ಮನೋಹರರಾದ ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ಮನೋಹರವಾದ ಕಥೆಗಳಿಂದ ರಂಜಿಸಿದನು. ಸರ್ಗ ಕಥೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಕಥೆಯಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಸಾಧನ, ವಿದ್ಯೆಯ ವಾಹನ. ನಾಳೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಬೇಕು, ಆಮೇಲೆ ಘೋರಾರಣ್ಯ; ಇಂದಾದರೋ ಶಾಂತಿ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥