ಸರ್ಗ
ತಾಟಕಾವನ ಪ್ರವೇಶ
ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು, ತುಮುಲ ಧ್ವನಿಯ ಕಾರಣ, ಮಲದ ಮತ್ತು ಕರೂಷ ಜನಪದಗಳ ವೃತ್ತಾಂತ, ತಾಟಕೆಯ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ವಧೆಯ ಆಜ್ಞೆ
ನಿರ್ಮಲವಾದ ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಆಹ್ನಿಕ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ‘ಆಹ್ನಿಕ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ, ಜಪ ಮೊದಲಾದ ನಿತ್ಯಕರ್ಮ; ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತವೆ — ಅವರು ಕಾಮಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದರಲ್ಲ, ಅದರ ಮುಂದುವರಿಕೆಯೇ ಇದು. ಆಮೇಲೆ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳಾದ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ರತರಾದ ಆ ಮುನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಒಂದು ಶುಭವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಾವು ದೋಣಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿರಿ; ಯಾವ ಅನಿಷ್ಟವೂ ವಿಘ್ನವೂ ಇಲ್ಲದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿರಿ; ಕಾಲದ ಪರ್ಯಯವಾಗದಿರಲಿ.’ ‘ಕಾಲಸ್ಯ ಪರ್ಯಯಃ’ ಎಂದರೆ ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮ, ಅಂದರೆ ತಡವಾಗುವುದು. ಮುನಿಗಳು ತಾವೇ ದೋಣಿಯನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ; ಅತಿಥಿಸೇವೆ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಅಂಗವೇ ಆಗಿದೆ. ‘ರಾಜಪುತ್ರಪುರಸ್ಕೃತಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರ ಮರ್ಯಾದೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಶಿಷ್ಯರು ಮುಂದೆ, ಗುರು ಹಿಂದೆ.
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ, ಆ ಇಬ್ಬರೊಂದಿಗೆ ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು. ‘ಸಾಗರಂಗಮಾ’ ಎಂಬುದು ಗಂಗೆಯ ವಿಶೇಷಣ — ಸಾಗರವನ್ನು ಸೇರುವವಳು; ಇದರಿಂದ ನದಿಯ ಮಹತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ರಾಮನು ನೀರಿನ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಒಂದು ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ‘ತೋಯಸಂರಂಭ’ ಎಂದರೆ ಎರಡು ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಳಿಸುವುದು; ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದು ಆ ಶಬ್ದ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಆ ಶಬ್ದದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿ, ನದಿಯ ನಡುವೆಯೇ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ‘ನಿಶ್ಚಯ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣದ ಖಚಿತವಾದ ಜ್ಞಾನ, ಸಂಕಲ್ಪವಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಸಂಗ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಏನಾದರೂ ಕೇಳದ್ದು ಅಥವಾ ಕಾಣದ್ದು ಎದುರಾದರೆ ಕೂಡಲೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೇ ಆಚಾರ್ಯರ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಬಾಗಿಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಬಾಲಕನಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಂದೆಯಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
‘ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಈ ತುಮುಲ ಧ್ವನಿ ಎಲ್ಲಿಂದ?’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಆ ಶಬ್ದದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು — ‘ರಾಮ, ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸರೋವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು; ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ‘ಮಾನಸ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಸರೋವರದಿಂದ ಒಂದು ನದಿ ಹರಿದು ಬಂದಿತು; ಅದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ.’ ‘ಉಪಗೂಹತೇ’ ಎಂದರೆ ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದರ್ಥ; ನಗರದ ಮೇಲೆ ನದಿಗಿರುವ ಪ್ರೀತಿಯಂತೆ ಇದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಥೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಶಬ್ದದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಲು ಕವಿ ಮೊದಲು ನದಿಯ ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸರಯೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸರೋವರದಿಂದ ಹೊರಟವಳು ಎಂಬ ಕುಲಗೌರವವನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ನೆನಪಿಸಿದಂತಾಯಿತು. ನೀರಿನ ಧ್ವನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಇದ್ದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
ಸರೋವರದಿಂದ ಹೊರಟ, ಬ್ರಹ್ಮಸರಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಳಿದ ಆ ಪುಣ್ಯನದಿ ‘ಸರಯೂ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ಈ ಅಸದೃಶವಾದ ಶಬ್ದ ಅವಳದೇ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಜಾಹ್ನವಿಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಶಬ್ದ ನೀರಿನ ಕ್ಷೋಭೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮ, ನಿಯತನಾಗಿ ಈ ಸಂಗಮಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು. ‘ನಿಯತ’ ಎಂದರೆ ಸಂಯಮಿತ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನು, ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನು. ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಆ ಎರಡು ನದಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಚುರುಕು ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಮುಂದೆ ನಡೆದರು. ‘ಲಘುವಿಕ್ರಮೌ’ ಎಂದರೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುವವರು, ದಣಿವಿಲ್ಲದ ನಡಿಗೆಯವರು. ಆಮೇಲೆ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಗನು ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಒಂದು ವನವನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ತಿರುವು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ಪುಣ್ಯಸಂಗಮಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಘೋರವಾದ ವನ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥದ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯದ ಭೀಕರತೆ — ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆ ವನ ಅವಿಪ್ರಹತವಾಗಿತ್ತು — ಅಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಓಡಾಟವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ, ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ವನ ಜೀರುಂಡೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಭಯಂಕರವಾದ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದೆ, ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಕೂಗುವ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಭೀಕರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಕಾಡುಹಂದಿ, ಆನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ; ಧವ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಕಕುಭ, ಬಿಲ್ವ, ತಿಂದುಕ, ಪಾಟಲ ಮತ್ತು ಬದರಿ ಮರಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿದೆ — ಈ ದಾರುಣ ವನ ಯಾವುದು?’ ಇಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಧವ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಕಕುಭ (ಅರ್ಜುನ), ಬಿಲ್ವ, ತಿಂದುಕ, ಪಾಟಲ ಮತ್ತು ಬದರಿ. ಕವಿ ವನದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಒರಟಾದ ಮುಳ್ಳಿನ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶೋಭಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸವಿದೆ — ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳಿಂದ ಶೋಭೆ ಹೇಗೆ? ಇದು ಅರಣ್ಯದ ಶೋಭೆಯೇ, ಜನಪದದ್ದಲ್ಲ. ಕಿವಿಗೂ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಎರಡಕ್ಕೂ ವನ ಭಯಂಕರ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕೌಶಲವಿದೆ. ‘ಝಿಲ್ಲಿಕಾ’ ಎಂಬುದು ಸದಾ ಗುಂಯ್ಗುಡುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕೀಟಜಾತಿ; ಅವುಗಳ ಗುಂಪೇ ಇಲ್ಲಿ ವನದ ನಿಶ್ಶಬ್ದತೆಯನ್ನು ಭಂಗಿಸಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಚತುರವಾದುದು — ಅವನು ವನದ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಇದು ಯಾರದು’ ಎಂದು ಅದರ ಒಡೆಯನನ್ನೇ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.
ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ವತ್ಸ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಈ ದಾರುಣ ವನ ಯಾರದೆಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ನರೋತ್ತಮನೇ, ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳಿದ್ದವು — ಮಲದ ಮತ್ತು ಕರೂಷ; ಅವು ದೇವತೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದವು. ಹಿಂದೆ ವೃತ್ರವಧೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ಮಲದಿಂದ ಆವೃತನಾದನು, ಹಸಿವಿನಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತನಾದನು; ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯೂ ಅವನನ್ನು ಆವರಿಸಿತು.’ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಎಂದರೆ ವೃತ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪಾಪ; ವೃತ್ರನು ತ್ವಷ್ಟೃವಿನ ಮಗನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ — ದೇಶದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಅದರ ಇತಿಹಾಸ ಅಡಗಿದೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಭೂಗೋಳವನ್ನಲ್ಲ, ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಶ್ನೆ ‘ಈ ವನ ಯಾವುದು?’ ಎಂದಿತ್ತು; ಉತ್ತರವಾದರೋ ‘ಇದು ಹಿಂದೆ ವನವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು. ಇಂದು ಯಾವುದು ಶೂನ್ಯವೋ ಅದು ಒಮ್ಮೆ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭೂತ ವೇದನೆ.
ದೇವತೆಗಳೂ ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಮಲಿನನಾದ ಆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕಲಶಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ, ಅವನ ಮಲವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದರು. ಮಹೇಂದ್ರನ ದೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಲವನ್ನೂ ಕಾರೂಷವನ್ನೂ ಇದೇ ಭೂಮಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಅವರು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಇಂದ್ರನು ನಿರ್ಮಲನೂ ನಿಷ್ಕರೂಷನೂ ಶುದ್ಧನೂ ಆದಾಗ, ಬಹಳ ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಈ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನುತ್ತಮವಾದ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು — ‘ಈ ಎರಡು ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುವು.’ ‘ಕರೂಷ’ ಎಂದರೆ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೋಷ; ಅದು ತೊಲಗಿದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ‘ನಿಷ್ಕರೂಷ’ನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದೇವತೆಗಳ ಮಲವನ್ನೂ ಭೂಮಿ ಹೊರುತ್ತದೆ; ಭೂಮಿಯ ಕ್ಷಮೆಯೇ ಅದರ ಮಹತ್ವ. ಮಲವನ್ನು ಇಳಿಸಿಟ್ಟದ್ದು ಶಾಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಂದ್ರನು ಅದನ್ನೇ ವರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವುದು ಕಳಂಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತೋ ಅದನ್ನೇ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕೊಡುವ ನೀತಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.
‘ಮಲದ ಮತ್ತು ಕರೂಷ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈ ಎರಡು ಜನಪದಗಳು ನನ್ನ ಅಂಗಮಲವನ್ನು ಧರಿಸುವವಾಗುವುವು’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರನ ಮಾತು; ಅಂಗಮಲವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವುದೇ ಅವುಗಳ ಹೆಸರಿಗೆ ಕಾರಣ. ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಶಕ್ರನು ಮಾಡಿದ ಆ ದೇಶಪೂಜೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳು ಪಾಕಶಾಸನನಿಗೆ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದರು. ‘ಪಾಕಶಾಸನ’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರನ ರೂಢನಾಮ — ಪಾಕ ಎಂಬ ಅಸುರನನ್ನು ದಂಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ. ಅರಿಂದಮನೇ, ಈ ಎರಡು ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳು ಬಹುಕಾಲ ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂತೋಷದಿಂದಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಒಬ್ಬ ಯಕ್ಷಿಣಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಳು; ಅವಳು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಳು. ‘ಕಸ್ಯಚಿತ್ತ್ವಥ ಕಾಲಸ್ಯ’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ನಂತರ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸುಖದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಥಟ್ಟನೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಒಬ್ಬಳೇ ದುಷ್ಟಳಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಯಾವನಾದರೂ ವೀರನು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುವವರೆಗೆ ದೇವತೆಗಳ ವರವೂ ದುಷ್ಟರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ — ಅವಳ ಹೆಸರು ತಾಟಕೆ; ಅವಳು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಸುಂದನ ಹೆಂಡತಿ. ಅವಳ ಮಗ ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸ; ಅವನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ದುಂಡಾದ ತೋಳುಗಳು, ದೊಡ್ಡ ತಲೆ, ಅಗಲವಾದ ಬಾಯಿ ಮತ್ತು ದೇಹವುಳ್ಳ ಮಹಾಕಾಯ. ಭೀಕರ ಆಕಾರದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಸದಾ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಮಾತಿನ ನಡುವೆಯೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಭಯಂಕರವಾದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಗುರು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಾಟಕೆಯ ವಂಶವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀವಧೆ ಹೇಗೆ ಯುಕ್ತ ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟಲಿದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ರಾಘವ, ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ತಾಟಕೆ ಮಲದ ಮತ್ತು ಕರೂಷ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ಜನಪದಗಳನ್ನು ಸದಾ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ಮಾರೀಚನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬಂದಿದೆ; ಮುಂದೆ ಅವನೇ ರಾಮನಿಂದ ಸೋಲುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಸೀತಾಪಹರಣದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಹೆಸರು, ದೂರಗಾಮಿಯಾದ ಪರಿಣಾಮ.
‘ಅವಳೇ ದಾರಿಯನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಾಟಕೆಯ ವನ ಎಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ನಾವು ಹೋಗಬೇಕು. ನಿನ್ನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಈ ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲು. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಈ ದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದುದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇಶಕ್ಕೆ ಯಾರೂ ಬರಲಾರರು.’ ‘ಅತ್ಯರ್ಧಯೋಜನ’ ಎಂದರೆ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಯೋಜನ, ಸುಮಾರು ಆರು ಕ್ರೋಶಗಳು. ‘ಮನ್ನಿಯೋಗಾತ್’ (ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ; ಅದರಿಂದ ವಧೆ ದಂಡರೂಪವೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಬಾಹುಬಲಮಾಶ್ರಿತ್ಯ’ (ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) ಎಂಬುದೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಅಸ್ತ್ರಬಲವಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಬಲವಲ್ಲ, ಬಾಹುಬಲವೇ ಇಲ್ಲಿ ಅಪೇಕ್ಷಿತ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಪರೀಕ್ಷೆ ಶುದ್ಧ ಶೌರ್ಯದ ರೂಪದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಷ್ಕಂಟಕಂ ಕುರು’ (ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡು) ಎಂಬುದು ರಾಜಧರ್ಮದ್ದೇ ಆದೇಶ — ಕಂಟಕಗಳನ್ನು ತೊಲಗಿಸುವುದು ರಾಜನ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ.
‘ಘೋರಳೂ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯಳೂ ಆದ ಯಕ್ಷಿಣಿಯಿಂದ ಈ ದೇಶ ಹಾಳಾಗಿದೆ. ಈ ವನ ಹೇಗೆ ದಾರುಣವಾಯಿತೆಂಬುದನ್ನೆಲ್ಲ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಯಕ್ಷಿಣಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಾಳುಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ; ಇಂದಿಗೂ ಅವಳು ಆ ಕ್ರೂರಕರ್ಮದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ‘ಇಂದಿಗೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಧೆಗೆ ಕಾರಣ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥