ಸರ್ಗ
ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ರಾವಣವಧೆಯ ಉಪಾಯ
ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ನಡೆಸಿದ ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿ, ದೇವತೆಗಳ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರಪ್ರತಿಜ್ಞೆ
ಮೇಧಾವಿಯಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಆ ವೇದಜ್ಞನು ದಶರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ನಿನಗೆ ಪುತ್ರೀಯ ಇಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಅಥರ್ವಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ತೇಜಸ್ವಿ ಇಷ್ಟಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು, ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡ ವಿಧಾನದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಶ್ವಮೇಧ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದರೂ ಪುತ್ರನು ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಇಷ್ಟಿ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಯಜ್ಞವು ರಾಜನ ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇಷ್ಟಿಯಾದರೋ ಬಯಸಿದ ಫಲವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಧ್ಯಾತ್ವಾ’ (ಧ್ಯಾನಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯು ಆತುರದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತ; ಮೊದಲು ಧ್ಯಾನ, ಆಮೇಲೆ ಮಾತು, ಆಮೇಲೆ ಕರ್ಮ — ಇದು ಋಷಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಲಬ್ಧಸಂಜ್ಞಃ’ (ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದರು. ಆ ದೇವತೆಗಳು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಲೋಕಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಒಂದು ಮಹಾಸಂಧಿ — ದಶರಥನ ಗೃಹದ ಬಯಕೆ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಕಾರ್ಯದೊಡನೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಮರ್ತ್ಯನ ಪುತ್ರೇಚ್ಛೆ ಅಮರ್ತ್ಯರ ಸಂಕಟದೊಡನೆ ಸೇರುವ ವೇದಿ ಒಂದೇ. ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಬೇಡುವವರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಈ ವಿಡಂಬನೆ ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶಿತ. ಕೊಡುವವರೇ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಅಧರ್ಮ ಎಷ್ಟು ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂಬುದರ ಅಳತೆ.
ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಭಗವಂತನೇ, ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಇಷ್ಟು ಬೆಳೆದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನನ್ನು ದಂಡಿಸಲು ನಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪ್ರೀತನಾದ ನೀನು ಆಗ ಅವನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆ; ಆ ವರವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತ ನಾವು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನೂ ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆ ದುರ್ಮತಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಉದ್ವೇಗಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಉನ್ನತಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವರನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೇವರಾಜನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದೇನ’ (ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕ — ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನೇ ಅದರ ಮಿತಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲನು; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಬಳಿಗೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಕ್ಷಮಾಮಹೇ’ (ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ದೈನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಹಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ವರದ ಗೌರವದಿಂದ ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ರಕ್ಷಕವಾಗಿದ್ದ ವರವೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ.
ವರದಾನದಿಂದ ಮದಾಂಧನಾದ ಆ ದುರ್ಧರ್ಷನು ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವರನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಅಸುರರನ್ನೂ ಅತಿಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನು ಅವನನ್ನು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗಾಳಿ ಅವನ ಬಳಿ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚಂಚಲವಾದ ಅಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಸಮುದ್ರವೂ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ನಮಗೆ ಮಹಾಭಯ; ಭಗವಂತನೇ, ಅವನ ವಧೆಗೆ ನೀನು ಉಪಾಯ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಅವರು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು, ಸಮುದ್ರಗಳು ಸ್ತಂಭಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಅವನ ಭಯದಿಂದ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನು ತಾಪವನ್ನು, ವಾಯು ಗತಿಯನ್ನು, ಸಮುದ್ರವು ಅಲೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಲೋಕದ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಧರ್ಮದ ಪೂರ್ಣತೆ, ಅವತಾರದ ಅಪೇಕ್ಷೆ. ‘ಅಸುರಾನ್’ (ಅಸುರರನ್ನು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ತನ್ನ ಜಾತಿಯವರನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅಧರ್ಮ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆಲೋಚಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆಹಾ, ಈ ದುರಾತ್ಮನ ವಧೆಯ ಉಪಾಯ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಅವನು ಗಂಧರ್ವರಿಂದಾಗಲಿ ಯಕ್ಷರಿಂದಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಾಗಲಿ “ನಾನು ಅವಧ್ಯನಾಗಬೇಕು” ಎಂದು ಕೇಳಿದನು; ನಾನೂ “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದೆನು. ಆದರೆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಆಗ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಿಂದಲೇ ವಧ್ಯನು; ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಮೃತ್ಯುವಿಲ್ಲ.’ ಇದೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಕಾರಣ. ರಾವಣನು ದೇವಾಸುರರಿಂದ ಅಭಯವನ್ನು ಬೇಡಿದನು, ಮನುಷ್ಯರನ್ನಾದರೋ ತುಚ್ಛರೆಂದು ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಯಾವುದನ್ನು ಅವನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಬೇಡಲಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಅವನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಾಗಿಲಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ವಿಷ್ಣುವು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಾಳಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಮನುಷ್ಯ, ಪ್ರಕಟವಾದ ದೇವನಲ್ಲ. ಗರ್ವವು ತಾನೇ ತನ್ನ ರಂಧ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾವುದನ್ನು ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಘಾತಕವಾಗುತ್ತದೆ.
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದ ಆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಜಗತ್ಪತಿ ವಿಷ್ಣುವು ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದೆಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ಪೀತಾಂಬರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡವನ್ನೇರುವಂತೆ ಅವನು ವೈನತೇಯನನ್ನು (ಗರುಡನನ್ನು) ಏರಿ ಬಂದನು; ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಕೇಯೂರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ವಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ತಲೆಬಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಹೇಳಿದರು. ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಕರೆಯಲಾಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಉಪಾಯ ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವವನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹಾಜರಾದನು; ಇದು ಕಾವ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಯೋಜನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಸಮಾಹಿತಃ ತಸ್ಥೌ’ (ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ನಿಂತನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಶಾಂತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ವ್ಯಗ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಸ್ಥಿರ. ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮೊದಲು ಕೇಳುವವನು, ಆಮೇಲೆ ಮಾಡುವವನು. ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾಪಾಣಿ, ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿ ಎಂಬ ವೇಷವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಗರುಡಾರೋಹಣ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಓದುಗನೂ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ.
ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ವಿಷ್ಣುವೇ, ಲೋಕಗಳ ಹಿತದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ನಾವು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾದ ದಶರಥನ — ಧರ್ಮಜ್ಞನ, ಉದಾರಿಯ, ಮಹರ್ಷಿಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವನ — ಹ್ರೀ, ಶ್ರೀ, ಕೀರ್ತಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲುವ ಮೂವರು ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನಿಸು. ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ, ಬೆಳೆದುನಿಂತ ಲೋಕಕಂಟಕನೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯನೂ ಆದ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲು.’ ‘ಚತುರ್ವಿಧಮ್’ (ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಸೂಚಿತರು — ಒಂದೇ ಆತ್ಮ ನಾಲ್ಕು ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ. ‘ಚತುರ್ವಿಧಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೇ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಭರತ, ಶತ್ರುಘ್ನರ ಭೇದ ಬಾಹ್ಯವೇ ಹೊರತು ಆಂತರಿಕವಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ದೈವತೈರವಧ್ಯಮ್’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಅವತಾರವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವ ಅದೇ ವಿರೋಧ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ದೇವನು ದೇವತ್ವದಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯತ್ವದಿಂದ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕುಲ, ನಗರ, ರಾಣಿಯರ ಗುಣಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಅವತಾರಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ದೇವತೆಗಳು ‘ನಿಯೋಕ್ಷ್ಯಾಮಹೇ’ (ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತೇವೆ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ‘ಯಾಚಾಮಹೇ’ (ಬೇಡುತ್ತೇವೆ) ಎನ್ನುವುದಿಲ್ಲ — ಲೋಕಹಿತವೇ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೂ ನಿಯೋಗದಂತಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಆ ಮೂರ್ಖ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ವೀರ್ಯದ ಉದ್ರೇಕದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವರನ್ನೂ ಸಿದ್ಧರನ್ನೂ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ರೌದ್ರನಿಂದ ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಋಷಿಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ನಾವು ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ; ಸಿದ್ಧ-ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷರೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಓ ಪರಂತಪನೇ, ನೀನೇ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಮಗತಿ. ದೇವಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಾಳಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು.’ ‘ನೃಣಾಂ ಲೋಕೇ ಮನಃ ಕುರು’ (ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನದೇ ಪ್ರಯೋಗ — ದೇವತೆಗಳು ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಅವತಾರ. ‘ಶರಣಂ ಗತಾಃ’ (ಶರಣು ಬಂದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶರಣಾಗತಿಯ ತತ್ತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಂದನವನದಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟುದು ಸ್ವರ್ಗವೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಕ್ರೀಡೆಯೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಎಲ್ಲಿಂದ? ‘ತ್ವಂ ಗತಿಃ ಪರಮಾ’ (ನೀನೇ ಪರಮಗತಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಪರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಸರ್ವಲೋಕವಂದಿತನೂ ಆದ ದೇವೇಶ ವಿಷ್ಣುವು ಪಿತಾಮಹನನ್ನು (ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು) ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸೇರಿದ್ದ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಯವನ್ನು ಬಿಡಿ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಿಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ, ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳು-ಜ್ಞಾತಿಗಳು-ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ, ಕ್ರೂರನೂ ದುರಾಧರ್ಷನೂ ದೇವರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನೂ ಆದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವಧೆಯಲ್ಲ, ದೀರ್ಘವಾದ ಧರ್ಮರಾಜ್ಯವೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಮಾಯಣ ಯುದ್ಧಕಥೆಯೂ ಹೌದು, ರಾಜ್ಯಕಥೆಯೂ ಹೌದು — ಇದು ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಪುತ್ರಪೌತ್ರಂ ಸಾಮಾತ್ಯಂ ಸಮಂತ್ರಿಜ್ಞಾತಿಬಾಂಧವಮ್’ ಎಂದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದುದು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನಲ್ಲ, ಇಡೀ ಅಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಭಯಂ ತ್ಯಜತ’ (ಭಯವನ್ನು ಬಿಡಿ) — ಇವು ಎರಡೇ ಪದಗಳು, ಆದರೂ ಇಡೀ ಅಭಯದಾನದ ಸಾರ ಅವುಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ದೇವತೆಗಳ ಚಿಂತೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು; ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಥೆ ದಶರಥನ ಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ವರವನ್ನಿತ್ತು ಆತ್ಮವಂತನಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಗ ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ತಂದೆಯಾಗಿ ಮೆಚ್ಚಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ರುದ್ರರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗುಂಪುಗಳು ದಿವ್ಯವಾದ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಮಧುಸೂದನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ‘ರೋಚಯಾಮಾಸ’ (ಮೆಚ್ಚಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪದ ಸುಂದರ — ಅವತಾರವು ಪರನಿಯತಿಯಲ್ಲ, ಸ್ವರುಚಿ; ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ತಂದೆಯನ್ನು ವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಜನ್ಮಭೂಮಿಯ ಚಿಂತನೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಕುಲ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸಿಯೇ ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬದಲಿಸಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಉದ್ಧತನೂ ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯೂ ದರ್ಪ ಬೆಳೆದವನೂ ದೇವೇಂದ್ರನ ದ್ವೇಷಿಯೂ ಲೋಕವನ್ನು ಗೋಳಿಡಿಸುವವನೂ ಸಾಧುಗಳಿಗೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಕಂಟಕನೂ ಭಯಂಕರನೂ ಆದ ರಾವಣನನ್ನು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗಾಗಿ ಕಿತ್ತೊಗೆ. ಅವನನ್ನೇ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೊಂದು, ಜ್ವರ ತೊಲಗಿದವನಾಗಿ, ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ದೋಷ-ಕಲ್ಮಷಗಳು ಇಲ್ಲವಾದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಿರುಗು.’ ಶ್ಲೋಕವೃತ್ತದಿಂದ ವಂಶಸ್ಥಕ್ಕೆ ಸಾಗುವಿಕೆ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಎರಡು ಧಾರೆಗಳು — ದಶರಥನ ಪುತ್ರಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ರಾವಣಭಯ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿವೆ; ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥