॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 16ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಪಾಯಸದ ಹಂಚಿಕೆ

ಮನುಷ್ಯಾವತಾರಕ್ಕೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಮ್ಮತಿ, ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಪಾಯಸವನ್ನು ಹಿಡಿದ ದಿವ್ಯಪುರುಷನ ಆವಿರ್ಭಾವ, ರಾಣಿಯರಿಗೆ ರಾಜನಿಂದ ಪಾಯಸದ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಧಾರಣೆ

ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ ನಾರಾಯಣ ವಿಷ್ಣುವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಯವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳೇ, ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ವಧೆಗೆ ಉಪಾಯವೇನು? ಯಾವುದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ಆ ಋಷಿಕಂಟಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಅವ್ಯಯನಾದ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು. ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ತೀವ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು, ಅದರಿಂದ ಲೋಕಕರ್ತನೂ ಲೋಕಗಳಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದವನೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಷ್ಣುವು ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಾನನ್ನಪಿ’ (ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲ್ಲ, ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇಡಿಕೆ ಬೇಡುವವರ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಹೊರಡಲಿ; ಆಗಲೇ ಸಂಕಲ್ಪ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ದೇವತೆಗಳು ಕೇವಲ ವಧೆಯನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ರೂಪವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಮಾನುಷಂ ರೂಪಮ್’ (ಮನುಷ್ಯರೂಪ) ಎಂದು. ಅವತಾರದ ಆಕಾರ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ ವರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಉಪಾಯವನ್ನು ಬೇರೆಡೆ ಹುಡುಕಬೇಕು ಎಂಬುದು ದೇವತೆಗಳ ಬುದ್ಧಿ.

ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಪ್ರಭು ಬ್ರಹ್ಮನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ನಾನಾವಿಧ ಭೂತಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಯವಿರಬಾರದು ಎಂಬ ವರವನ್ನಿತ್ತನು, ಮನುಷ್ಯನಿಂದಾದರೋ ಭಯವಿದೆ. ವರ ಪಡೆಯುವಾಗ ಅವನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ಪಡೆದ ವರದಿಂದ ಗರ್ವಿತನಾದ ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಓ ಪರಂತಪನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆ ಮನುಷ್ಯರಿಂದಲೇ ಎಂದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.’ ದೇವತೆಗಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆತ್ಮವಂತನಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಆಗ ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ತಂದೆಯಾಗಿ ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲನೆಯದು — ತಿರಸ್ಕಾರವೇ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಾಗಿಲು; ರಾವಣನು ತುಚ್ಛವೆಂದು ಎಣಿಸದಿದ್ದುದೇ ಅವನ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು. ಎರಡನೆಯದು — ‘ರೋಚಯಾಮಾಸ’ (ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪದ; ಯಾರೂ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನೇ ತಂದೆಯನ್ನು ವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನ ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ಅಶ್ವಮೇಧ, ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿ — ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ಅವನು ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ವರವು ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನು ಅರಿಯದಲ್ಲಿ, ಮಿತಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ವರದ ರಂಧ್ರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಿಯಾದ ಆ ರಾಜನು ಅಪುತ್ರನಾಗಿ, ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸಿ ಪುತ್ರೀಯ ಇಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ವಿಷ್ಣುವು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ, ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಆಮೇಲೆ ಯಜಮಾನನಾದ ದಶರಥನ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಅತುಲ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ, ಮಹಾವೀರ್ಯವುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಒಂದು ಮಹಾಭೂತ ಆವಿರ್ಭವಿಸಿತು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ, ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ; ಎರಡರ ಸಂಧಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯೇ ದೇವತೆಗಳ ಮುಖ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅದೃಶ್ಯವಾದ ಸಂಕಲ್ಪ ದೃಶ್ಯರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ‘ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಾಲೇ’ (ಅದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎರಡು ಕಾಲಗಳ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸು ಅರ್ಪಿತವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪಾವಕಾತ್ ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಮ್’ (ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವಿರ್ಭವಿಸಿತು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ‘ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿತು’ ಎಂದಲ್ಲ — ಹವಿಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಪ್ರತಿದಾನವೂ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಯಜ್ಞದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ.

ಆ ಭೂತ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿತ್ತು, ಕೆಂಪು ಮುಖವುಳ್ಳದ್ದು, ದುಂದುಭಿಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳದ್ದು; ಅದರ ಗಡ್ಡವೂ ಕೂದಲೂ ಸಿಂಹದ ಮರಿಯ ಕೇಸರದಂತೆ ನುಣುಪಾಗಿದ್ದವು. ಅದು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು, ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು, ದರ್ಪಿತ ಹುಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಸೂರ್ಯನ ಆಕಾರವುಳ್ಳದ್ದು, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಿತ್ತು. ಅದರ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಿದ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮುಚ್ಚಳವುಳ್ಳ, ವಿಶಾಲವಾದ ಪಾತ್ರೆ ಇತ್ತು, ಅದು ದಿವ್ಯವಾದ ಪಾಯಸದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ಅದು ಆ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿತ್ತು; ಆ ಪಾತ್ರೆಯೂ ಸ್ವತಃ ಮಾಯಾಮಯಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಬಣ್ಣ, ಆಮೇಲೆ ವಸ್ತ್ರ, ಆಮೇಲೆ ಧ್ವನಿ, ಆಮೇಲೆ ಕೂದಲು, ಆಮೇಲೆ ಆಭರಣಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗಾತ್ರ; ಕವಿ ದೂರದಿಂದ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆಯೂ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಡುವ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಪ್ರಿಯತಮೆಯಂತೆ ಅಪ್ಪಿಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಆಶೆಯೂ ಅದರಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಮಾಯಾಮಯೀಮ್ ಇವ’ (ಮಾಯಾಮಯಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಪಾತ್ರೆ ಲೌಕಿಕವಲ್ಲ, ಸಂಕಲ್ಪಮಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಭೂತವು ದಶರಥನನ್ನು ನೋಡಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿತು — ‘ರಾಜನೇ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪುರುಷನೆಂದು ತಿಳಿ.’ ಆಗ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಭಗವಂತನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಲಿ?’ ಮತ್ತೆ ಆ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ಪುರುಷನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವ ನೀನು ಇಂದು ಇದನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ.’ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲ್ಲ, ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ದೇವಾರ್ಚನೆಯಿಂದಲೇ ಇದು ದೊರೆಯಿತು ಎಂಬ ಮಾತು ಯಜ್ಞದ ಫಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಬಂದವನನ್ನು ಮೊದಲು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಗೃಹಸ್ಥನ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಕಿಮಹಂ ಕರವಾಣಿ ತೇ’ (ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಲಿ) ಎಂಬುದು ರಾಜನ ಔದಾರ್ಯ — ಕೊಡಲು ಬಂದವನನ್ನೂ ಅವನು ಸೇವಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಂ ನರಮ್’ ಎಂಬುದೂ ವಿಶೇಷ — ದೇವನಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವನಲ್ಲ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪುರುಷ; ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ದೂತನಿಂದಲೇ ಸಾಧಿತವಾಗುವುದು ಔಚಿತ್ಯ.

‘ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇವತೆಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ಪಾಯಸ ಸಂತಾನವನ್ನು ಕೊಡುವಂಥದು, ಧನ್ಯವಾದುದು, ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂಥದು; ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ನಿನಗೆ ಅನುರೂಪರಾದ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ “ತಿನ್ನಿರಿ” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಡು. ಅವರಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಆ ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಇಷ್ಟಿಯ ಫಲ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಯಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ದೈವವು ಕೊಟ್ಟುದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಅನುಭವಿಸಲೇಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವರವು ಫಲವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅನುರೂಪಾಭ್ಯಃ’ (ಅನುರೂಪರಾದವರಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿಯೇ ದೈವ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಲಪ್ಸ್ಯಸೇ’ (ಪಡೆಯುವೆ) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲವೂ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸಂಭಾವನೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ.

‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪ್ರೀತನಾದ ರಾಜನು ದೇವಾನ್ನದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಆ ಸುವರ್ಣಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಆ ಅದ್ಭುತವೂ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನವೂ ಆದ ಭೂತಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು. ದೇವನಿರ್ಮಿತವಾದ ಪಾಯಸವನ್ನು ಪಡೆದು ದಶರಥನು, ಬಡವನು ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಧನವನ್ನು ಪಡೆದು ಸಂತೋಷಪಡುವಂತೆ ಪರಮಪ್ರೀತನಾದನು. ಆಮೇಲೆ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಆ ಭೂತವು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನವಾಯಿತು. ‘ಶಿರಸಾ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಯ’ (ತಲೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ವಿನಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ದೈವಪ್ರಸಾದವನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಡವನು ಧನವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರ; ರಾಜ್ಯ ಸಮೃದ್ಧ, ಕೋಶ ತುಂಬಿದೆ, ಆದರೂ ಪುತ್ರನಿಲ್ಲದುದರಿಂದ ಅವನು ಬಡವನೇ ಆಗಿದ್ದನು. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಮಾಯವಾಗುವುದು ದಿವ್ಯದೂತರ ರೀತಿ — ಅವರು ಪ್ರತಿಫಲವನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ತುತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಶರತ್ಕಾಲದ ಮನೋಹರ ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಅವನ ಅಂತಃಪುರ ಹರ್ಷದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗಿತು. ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೊಡನೆಯೇ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನಗೆ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಡುವ ಈ ಪಾಯಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಆಮೇಲೆ ರಾಜನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಪಾಯಸದ ಅರ್ಧವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಅರ್ಧದ ಅರ್ಧವನ್ನು ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಹರ್ಷವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮನೆಯ ಕಾಂತಿ ನಿಜವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರ ಮನಸ್ಸಿನ ಕಾಂತಿಯೇ. ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನು ನಿರ್ಮಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಹರ್ಷವೂ ಮುಸುಕಿಲ್ಲದ್ದು. ‘ಪ್ರವಿಶ್ಯೈವ’ (ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೊಡನೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಉತ್ಸುಕತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ತಡವನ್ನು ಸಹಿಸನು. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹಿರಿಯವಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಮೊದಲು; ಅರ್ಧವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ — ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರಿ. ದೈವದಿಂದ ದೊರೆತುದನ್ನು ಒಬ್ಬನೇ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಗೃಹಸ್ಥನ ಧರ್ಮ.

ಆಮೇಲೆ ಉಳಿದುದರ ಅರ್ಧವನ್ನು ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಪಾಯಸದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಅರ್ಧವನ್ನು ಮಹಾಮತಿಯಾದ ರಾಜನು ಆಲೋಚಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಸುಮಿತ್ರೆಗೇ ಕೊಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಆ ರಾಜನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪಾಯಸವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ‘ಅನುಚಿಂತ್ಯ’ (ಆಲೋಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಹಂಚಿಕೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ. ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕೊಡಲಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವಳಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು; ಕವಿ ಹಂಚಿಕೆಯಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿ ಕಿರಿಯವಳು, ಆದರೂ ಮರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ‘ಪುತ್ರಾರ್ಥಕಾರಣಾತ್’ (ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಕಹಿಯಾಗಲಿರುವ ಕಥೆಯ ಬೀಜ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಧುರ್ಯದಿಂದಲೇ ಬಿತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ರಾಜನ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತ್ನಿಯರು ಹೀಗೆ ಪಾಯಸವನ್ನು ಪಡೆದು ಅದನ್ನು ಮಹಾ ಸನ್ಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು; ಅವರ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದವು. ಆಮೇಲೆ ಆ ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಜನ ಆ ಉತ್ತಮ ಪಾಯಸವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸೇವಿಸಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಗರ್ಭಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಗರ್ಭಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜನು ತನ್ನ ಮನೋರಥ ಈಡೇರಿದವನಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರ, ಸಿದ್ಧ, ಋಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ಹರಿಯಂತೆ ಹರ್ಷಿತನಾದನು. ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆಯೇ ಚಕ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತನಾದವನೇ ಈಗ ಗರ್ಭರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಪೂಜ್ಯನೂ ಪೂಜಕನೂ ಒಬ್ಬನೇ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಆ ಬೇಡಿಕೆ ಗರ್ಭರೂಪದಲ್ಲಿ ಫಲಿಸಿದೆ. ‘ಅಚಿರೇಣ’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೈವದ ಶೀಘ್ರತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯದುದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ