॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 14ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಶ್ವಮೇಧದ ಅನುಷ್ಠಾನ

ಕುದುರೆಯ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ, ವಪಾಹೋಮ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ

ಒಂದು ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಯಜ್ಞದ ಕುದುರೆ ಹಿಂದಿರುಗಿತು. ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ತಡೆದವನೊಡನೆ ಯಜಮಾನನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು. ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಕುದುರೆ ಯಜಮಾನನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಯಜ್ಞ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಯಾಜಕರು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ, ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಪರಿಕ್ರಾಮಂತಿ’ (ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರ ನಿಯತವಾದ ಸಂಚಾರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲಿ, ಯಾವಾಗ, ಯಾರು ಹೋಗಬೇಕು ಎಂಬುದೂ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಉಪಸದನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದರು; ಅತಿದೇಶದಿಂದ (ಇತರ ಯಾಗಗಳಿಂದ ಅನ್ವಯಿಸಿದ ನಿಯಮದಿಂದ) ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕರ್ಮವನ್ನೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಪ್ರವರ್ಗ್ಯ ಎಂದರೆ ಮಹಾವೀರವೆಂಬ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಿದ ಹಾಲಿನ ಹೋಮ; ಉಪಸದ್ ಎಂದರೆ ಸೋಮಯಾಗದ ಪೂರ್ವಾಂಗವಾದ ಇಷ್ಟಿ. ಆಮೇಲೆ ಹರ್ಷಿತರಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ದೇವತಾಪೂಜನೆ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾತಃಸವನವೇ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕವಿ ಮೊದಲು ವೈಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಧಿಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞದ ಶೋಭೆ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿದೆ, ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ಅಥ’ (ಆಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತೋ, ಎಲ್ಲಿ ರಾಜರು ಬಂದು ಸೇರಿದರೋ, ಅದರ ಮುಂದುವರಿಕೆಯೇ ಇದು.

ಇಂದ್ರನ ಭಾಗವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಕೊಡಲಾಯಿತು, ನಿಷ್ಕಳಂಕನಾದ ಸೋಮರಾಜನನ್ನು ಅಭಿಷವ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಸೋಮಲತೆಯ ರಸವನ್ನು ಹಿಂಡುವುದೇ ‘ಅಭಿಷುತಃ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ; ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಮನನ್ನು ‘ರಾಜ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಜ’ ಎಂಬ ಪದ ದಶರಥನನ್ನಲ್ಲ, ಸೋಮನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಾಧ್ಯಂದಿನಸವನ ನಡೆಯಿತು. ಸವನ ಎಂದರೆ ಸೋಮಾಭಿಷವದ ಕಾಲ; ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸವನಗಳಿರುತ್ತವೆ — ಪ್ರಾತಃಸವನ, ಮಾಧ್ಯಂದಿನಸವನ, ತೃತೀಯಸವನ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನ ತೃತೀಯಸವನವನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಶಿಕ್ಷಾನಿಯಮಗಳಿಗನುಗುಣವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ‘ಶಿಕ್ಷಾಕ್ಷರಸಮನ್ವಿತೈಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಶಿಕ್ಷೆ ಎಂದರೆ ಸ್ವರ-ವರ್ಣಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುವ ವೇದಾಂಗ. ಉಚ್ಚಾರಣಶುದ್ಧಿಯೇ ಮಂತ್ರದ ಪ್ರಾಣ; ಅದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿದರೆ ಯಜ್ಞ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ಹೋತೃಗಳು ಮಧುರವಾದ, ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಗೀತಗಳಿಂದಲೂ ಮಂತ್ರಾಹ್ವಾನಗಳಿಂದಲೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಹವಿರ್ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಕೊಡುವುದನ್ನು ‘ಭಾಗ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದೇವತೆಗೂ ನಿಯತವಾದ ಅಂಶವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಸವನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಗಿದವು; ಇದರಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಸೋಮಾಭಿಷವದ ದಿನ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡದೆ ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ತಪ್ಪೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವತ್ತಾಗಿ, ಅಂದರೆ ವೇದವಿಹಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಋತ್ವಿಜರು ಕ್ಷೇಮಯುಕ್ತವಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿನ ಭಯ ದೊಡ್ಡದು; ವಿಧಿಹೀನವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ತಕ್ಷಣ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದಣಿದವನಾಗಲಿ ಹಸಿದವನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಅವಿದ್ವಾಂಸನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ನೂರಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅನುಚರರುಳ್ಳವನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ — ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಿಪ್ರನಿಗೂ ನೂರು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಷ್ಯ-ಸೇವಕರ ವೃಂದವಿತ್ತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿತ್ಯವೂ ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ, ಆಶ್ರಿತರೂ ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ, ತಾಪಸರೂ ಶ್ರಮಣರೂ ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಯಜ್ಞದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಹೋಮದಿಂದಲ್ಲ, ಅನ್ನದಾನದಿಂದಲೂ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬನಾದರೂ ಹಸಿದಿರುವಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಅಪೂರ್ಣವೇ. ‘ನಾಥವಂತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಒಡೆಯನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬಾಳುವವರು; ಅವರೂ ಅಲ್ಲಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರಮಣರು ಎಂದರೆ ಪರಿವ್ರಾಜಕರು, ತಾಪಸರು ಎಂದರೆ ವನವಾಸಿಗಳು; ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯವಿತ್ತು.

ವೃದ್ಧರು, ರೋಗಿಗಳು, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಮಕ್ಕಳು — ಎಲ್ಲರೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉಣ್ಣುತ್ತಿದ್ದರು; ಆದರೂ ಅವರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಎನಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅನ್ನ ಅಷ್ಟು ರುಚಿಯಾಗಿತ್ತು. ‘ಅನ್ನವನ್ನು ಕೊಡಿ, ಕೊಡಿ, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಿ’ ಎಂದು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜನರು ಹಾಗೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ಆದೇಶದ ತ್ವರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ದಾನ ಮಂದವಾಗಿರಬಾರದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕು. ಪರ್ವತಗಳಂತಿರುವ ಅನ್ನದ ರಾಶಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ದಿನದಿನವೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು; ಪ್ರತಿದಿನವೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಅನ್ನದ ರಾಶಿಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ನಾನಾದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ಪುರುಷರೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗುಂಪುಗಳೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅನ್ನಪಾನಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಪಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಅನ್ನ ರುಚಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ‘ಆಹಾ, ತೃಪ್ತರಾದೆವು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ರಾಘವನು (ದಶರಥನು) ಕೇಳಿದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅತ್ಯಂತ ಹೃದ್ಯ — ರಾಜನು ತನ್ನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತೃಪ್ತರಾದ ಜನರ ಮಾತನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಯಜ್ಞಫಲದ ನಿಜವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನವೇ ರಾಜನಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ. ವಸ್ತ್ರದಾನವನ್ನೂ ಅನ್ನದೊಡನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಸಿವು ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರದ ಕೊರತೆ — ಇವೆರಡೇ ದೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ರೂಪಗಳು, ಎರಡನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ನಿವಾರಿಸಲಾಯಿತು.

ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಪುರುಷರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಬಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಹೊಳೆಯುವ ಮಣಿಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಇತರರು ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಡಿಸುವವರೂ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯೂ ಗೌರವಾರ್ಹವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ — ಒಂದು ಕರ್ಮ ಮುಗಿದು ಇನ್ನೊಂದು ಆರಂಭವಾಗುವ ಮಧ್ಯದ ಬಿಡುವಿನಲ್ಲಿ — ವಾಗ್ಮಿಗಳಾದ ಧೀರ ವಿಪ್ರರು ಪರಸ್ಪರ ಗೆಲ್ಲುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಹೇತುವಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೇತುವಾದ ಎಂದರೆ ಯುಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಚರ್ಚೆ. ದಿನದಿನವೂ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ದ್ವಿಜರು ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ಆ ರಾಜನ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ವೇದದ ಆರು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಅರಿಯದವನಾಗಲಿ, ವ್ರತವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಅಲ್ಪಶ್ರುತನಾಗಲಿ, ವಾದದಲ್ಲಿ ಅಕುಶಲನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆರು ಅಂಗಗಳು ಎಂದರೆ ಶಿಕ್ಷೆ, ಕಲ್ಪ, ವ್ಯಾಕರಣ, ನಿರುಕ್ತ, ಛಂದಸ್ಸು, ಜ್ಯೋತಿಷ. ಸದಸ್ಯನೆಂದರೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಕರ್ಮದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ವಿದ್ವಾಂಸ. ಇದರಿಂದ ಈ ಯಜ್ಞ ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯಾಕಾಂಡವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಮಹಾ ವಿದ್ವತ್ಸಭೆಯೂ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅನ್ನದಾನ ಮತ್ತು ವಾದವಿದ್ಯೆ — ಎರಡೂ ಯಜ್ಞದ ಅಂಗಗಳು; ಮೊದಲನೆಯದರಿಂದ ಶರೀರ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿ.

ಯೂಪಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವದ ಆರು ಯೂಪಗಳನ್ನು, ಅಷ್ಟೇ ಖದಿರದವನ್ನು, ಅಷ್ಟೇ ಬಿಲ್ವದೊಡನೆ ಪಲಾಶದವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಯೂಪ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞಪಶುವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಕಂಬ; ‘ಉಚ್ಛ್ರಯ’ ಎಂದರೆ ಅದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು. ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕ (ಚಳ್ಳೆ) ಮರದ ಒಂದು ಯೂಪವನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ದೇವದಾರುವಿನ ಎರಡನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿತ್ತು — ಅವು ಎರಡು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿದಾಗ ಆಗುವಷ್ಟು ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಈ ಎಲ್ಲ ಯೂಪಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞಕೋವಿದರಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮಾಡಿಸಿದ್ದರು; ಯಜ್ಞದ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅವು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಯೂಪಗಳಿದ್ದವು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಅರತ್ನಿಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು; ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅರತ್ನಿ ಎಂದರೆ ಮೊಣಕೈಯಿಂದ ಮುಷ್ಟಿಯವರೆಗಿನ ಅಳತೆ. ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ದೃಢವಾದ ಅವೆಲ್ಲವೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಎಂಟು ಮೂಲೆಗಳುಳ್ಳವು, ನಯವಾದ ರೂಪವುಳ್ಳವು. ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಯೂಪಗಳು, ಅರತ್ನಿಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು — ಇದು ವೈದಿಕ ಸಂಖ್ಯಾನಿಯಮದ ನಿದರ್ಶನ. ಮರಗಳ ಬಗೆಗಳನ್ನೂ ಮನಬಂದಂತೆ ಆರಿಸಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರಕ್ಕೂ ನಿಯತವಾದ ಫಲವಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ಶ್ರುತಿ. ಯೂಪಗಳ ಸುವರ್ಣಾಲಂಕಾರ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಎಂದು ಕವಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಲೋಭವಿಲ್ಲ, ದೇವಪೂಜೆಯ ಆದರವಿದೆ. ಜೋಡಣೆಯೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿಯೇ — ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೂಪ ಎಂಬುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಶಾಸ್ತ್ರವು ನಿರ್ಣಯಿಸಿದೆ.

ಆ ಯೂಪಗಳು ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಹೂವುಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಉಪಮೆ ಮನೋಹರ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಏಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ನಿಯತಕ್ರಮದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯೂಪಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ, ಸರಿಯಾದ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಶಿಲ್ಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಚಯನ ಮಾಡಿದರು. ರಾಜಸಿಂಹನ ಆ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಕುಶಲರಾದ ದ್ವಿಜರು ರಚಿಸಿದರು — ಚಿನ್ನದ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ, ಗರುಡನ ಆಕಾರದ, ಮೂರು ಪಟ್ಟಿನ, ಹದಿನೆಂಟು ಭಾಗಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ಚಿತ್ಯ ಎಂದರೆ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಚಯನ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಅಗ್ನಿ; ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ರೆಕ್ಕೆ ಚಾಚಿದ ಗರುಡನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಮೂರು ಪಟ್ಟಾಗಿ ಹದಿನೆಂಟು ಭಾಗಗಳಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಶುಗಳನ್ನು ಆಯಾ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಶಾಮಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಯನ್ನೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಜಲಚರಗಳನ್ನೂ — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಋಷಿಗಳು ಆಗ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ನಿಯೋಜಿಸಿದರು. ಶಾಮಿತ್ರ ಎಂದರೆ ಪಶುವಿನ ಸಂಜ್ಞಪನ (ಬಲಿ) ನಡೆಯುವ ಸ್ಥಳ. ಹೀಗೆ ಭೂಚರ, ಜಲಚರ, ಖೇಚರ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿವರ್ಗಗಳೂ ಒಂದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ರುಕ್ಮಪಕ್ಷಃ’ (ಚಿನ್ನದ ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನಿಡಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಅಳತೆಯೂ ನಿಯತವಾಗಿತ್ತು — ಚಿತಿಯ ಶುದ್ಧಿ ಅಳತೆಯ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಯೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಮುನ್ನೂರು ಪಶುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಶ್ವರತ್ನವೂ ಇತ್ತು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಪರಿಚರ್ಯೆ ಮಾಡಿ, ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮೂರು ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಛೇದಿಸಿದಳು. ‘ಪರಿಚರ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೆಯೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು; ‘ವಿಶಶಾಸ’ ಎಂದರೆ ಮೂರು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಛೇದಿಸುವುದು. ಅನಂತರ ಸ್ಥಿರವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಧರ್ಮದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಅವಳು ಆ ಪತತ್ರಿಯೊಡನೆ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ವಾಸಿಸಿದಳು. ‘ಪತತ್ರಿ’ ಎಂಬುದು ಕುದುರೆಯ ಪರ್ಯಾಯ — ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರುವಂತೆ ಓಡುವುದು ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿ. ಈ ರಾತ್ರಿ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಅತ್ಯಂತ ಗುಹ್ಯವಾದ ಅಂಗ; ಅಲ್ಲಿ ಮಹಿಷಿ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾಳೆ, ಕಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ‘ಧರ್ಮಕಾಮ್ಯಯಾ’ (ಧರ್ಮದ ಬಯಕೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅದನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಹೋತೃ, ಅಧ್ವರ್ಯು, ಉದ್ಗಾತೃ — ಇವರು ಮಹಿಷಿ, ಪರಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಾವಾತೆ ಎಂಬ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು. ಮಹಿಷಿ ಎಂದರೆ ಪಟ್ಟದ ರಾಣಿ, ವಾವಾತೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ, ಪರಿವೃತ್ತಿ ಎಂದರೆ ಉಪೇಕ್ಷಿತಳಾದ ಪತ್ನಿ — ಮೂರೂ ವರ್ಗದವರು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನೂ ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮುನ್ನೂರು ಪಶುಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಯತ; ಕಡಿಮೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚೂ ಅಲ್ಲ.

ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ಪರಮಸಂಪನ್ನನಾದ ಋತ್ವಿಜನು ಆ ಪತತ್ರಿಯ ವಪೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಬೇಯಿಸಿದನು. ವಪೆ ಎಂದರೆ ಪಶುವಿನ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗಿನ ಮೇದಸ್ಸಿನ ಪದರ; ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಬೇಯಿಸುವುದು ಪ್ರಧಾನ ಅಂಗ. ‘ಶ್ರಪಯಾಮಾಸ’ ಎಂಬುದು ‘ಬೇಯಿಸು’ ಎಂಬರ್ಥದ ‘ಶ್ರಾ’ ಧಾತುವಿನ ಣಿಜಂತ ಲಿಟ್ ರೂಪ. ರಾಜನು ಯಥಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ವಪೆಯ ಧೂಮಗಂಧವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದನು, ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡನು. ವಪಾಧೂಮದ ಆಘ್ರಾಣವೇ ಯಜಮಾನನ ಪಾಪನಾಶಕ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ಶ್ರುತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಿದ್ದನು. ಕುದುರೆಯ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಹದಿನಾರು ಋತ್ವಿಜರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹದಿನಾರು ಋತ್ವಿಜರು ಎಂದರೆ ಹೋತೃವೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ವರು ಪ್ರಧಾನರು ಮತ್ತು ಅವರ ತಲಾ ನಾಲ್ವರು ಸಹಾಯಕರು. ಇತರ ಯಜ್ಞಗಳ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಪ್ಲಕ್ಷ (ಬಸರಿ) ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಶ್ವಮೇಧದ್ದಾದರೋ ವೇತಸ ಭಾಗ, ಅಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ವೇತಸ (ನೀರ್ವಂಜಿ) ಕೊಂಬೆಯೇ ವಿಹಿತ. ಇದರಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ವಿಹಿತವಲ್ಲದುದು ಇಲ್ಲಿ ವಿಹಿತ. ‘ನಿರ್ಣುದನ್ ಪಾಪಮ್ ಆತ್ಮನಃ’ (ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆಯುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಜನ ಗುರಿ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಯ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಆಹುತಿಯಾದವು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾವುದನ್ನೂ ಉಳಿಸಿ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ರಂಥಗಳೂ ಕಲ್ಪಸೂತ್ರವೂ ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ‘ತ್ರ್ಯಹ’ (ಮೂರು ದಿನಗಳದ್ದು) ಎಂದು ಎಣಿಸುತ್ತವೆ — ಅದಕ್ಕೆ ಮೂರು ಸೋಮಾಭಿಷವದ ದಿನಗಳು. ಅದರ ಮೊದಲ ದಿನ ಚತುಷ್ಟೋಮ, ಎರಡನೆಯದು ಉಕ್ಥ್ಯ, ಕೊನೆಯದು ಅತಿರಾತ್ರ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಇವು ಸೋಮಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು; ಸ್ತೋಮಭೇದದಿಂದ ದಿನಭೇದ. ಅಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದರ್ಶನದಂತೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಾಯಿತು — ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮ, ಆಯುಷ್ಟೋಮ, ಎರಡು ಅತಿರಾತ್ರಗಳು, ಅಭಿಜಿತ್, ವಿಶ್ವಜಿತ್, ಮತ್ತು ಆಪ್ತೋರ್ಯಾಮವೆಂಬ ಮಹಾಯಜ್ಞ. ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ರಾಜನು ಹೋತೃವಿಗೆ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು, ಅಧ್ವರ್ಯುವಿಗೆ ಪಶ್ಚಿಮವನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣವನ್ನು, ಉದ್ಗಾತೃವಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಹೋತೃ ಋಗ್ವೇದಿ, ಅಧ್ವರ್ಯು ಯಜುರ್ವೇದಿ, ಉದ್ಗಾತೃ ಸಾಮವೇದಿ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಕರ್ಮರಕ್ಷಕ — ಇವರೇ ನಾಲ್ವರು ಪ್ರಧಾನ ಋತ್ವಿಜರು. ಈ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸ್ವಯಂಭುವು (ಬ್ರಹ್ಮನು) ವಿಧಿಸಿದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಯೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ದಕ್ಷಿಣೆ ಎಂದರೆ ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ಕೊಡುವ ಧನ; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಧನವನ್ನಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೇ ಕೊಡಲಾಯಿತು. ರಾಜನು ಯಾವುದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೇ ದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಕೊಡುವ ರಾಜನ ಕೋಶದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೇನು ಉಳಿದೀತು? ಆದರೂ ಅವನು ವಿಷಾದಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಂದೆ ಅವನದೇ ಔದಾರ್ಯ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಯಜ್ಞವನ್ನು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಮುಗಿಸಿ ಕುಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನು ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ಆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನು ಹರ್ಷಿತನಾದನು; ದಾನದಿಂದ ದಾನಿಯ ಹರ್ಷ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಹಾನಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಋತ್ವಿಜರೂ ಪಾಪರಹಿತನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಅರ್ಹ. ನಮಗೆ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲ; ನಾವು ಪಾಲಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ಓ ಭೂಪನೇ, ನಾವು ನಿತ್ಯವೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಿರತರು; ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ನಿಷ್ಕ್ರಯವನ್ನೇ (ಬದಲಿ ಮೌಲ್ಯವನ್ನೇ) ಕೊಡು. ಮಣಿರತ್ನವಾಗಲಿ ಚಿನ್ನವಾಗಲಿ ಗೋವುಗಳಾಗಲಿ — ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕೊಡು, ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ; ನಮಗೆ ಭೂಮಿಯ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ.’ ಈ ಸಂವಾದವನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೇ ಅವರ ಧನ. ಪಾಲಿಸಲಾರದವನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ಅಧರ್ಮ. ವರ್ಣಧರ್ಮದ ಈ ಮರ್ಯಾದೆ ಇಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಪಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ‘ನಿಷ್ಕ್ರಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ಬದಲಿಗೆ ಕೊಡುವ ಮೌಲ್ಯವೇ ನಿಷ್ಕ್ರಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ದಾನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು.

ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ಅದರ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಬೆಳ್ಳಿಯನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಋತ್ವಿಜರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆ ಧನವನ್ನು ಮುನಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೂ ಧೀಮಂತನಾದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೂ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಆ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಸುಪ್ರೀತಮನಸ್ಕರಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರತಿವಚನ ನುಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಪಡೆದ ಧನವನ್ನು ಅವರು ತಾವೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುಗಳಿಬ್ಬರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಮತ್ತೆ ನ್ಯಾಯವಾದ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಮೇಲೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ರಾಜನು ಪ್ರಸರ್ಪಕರಿಗೆ — ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದ ವಿಪ್ರರಿಗೆ — ಕೋಟಿಸಂಖ್ಯೆಯ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ಬೇಡುತ್ತ ಬಂದ ಒಬ್ಬ ಬಡ ದ್ವಿಜನಿಗೆ ರಾಘವನಂದನನು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಆಭರಣವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟನು. ಕೋಶ ಬರಿದಾಗಿದ್ದರೂ ಬೇಡುವವನು ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ — ಈ ಕಥೆ ರಾಜನ ಔದಾರ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಆಮೇಲೆ ದ್ವಿಜವತ್ಸಲನಾದ ರಾಜನು, ದ್ವಿಜರು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪ್ರೀತರಾದಾಗ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಂಪಿಸುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ ಆ ಉದಾರಿಯಾದ ನರವೀರನಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಮನಸ್ಕನಾದ ರಾಜನು ಆ ಅನುತ್ತಮ ಯಜ್ಞದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಕೊಟ್ಟು ಗರ್ವಪಡದೆ ದಂಡದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವವನೇ ಯಜ್ಞದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಸರ್ಪಕರು’ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸರಿದು ಬರುವವರು, ಅಂದರೆ ನೋಡಲು ಬರುವವರು; ಅವರಿಗೂ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಡಲಾಯಿತು.

ಆ ಯಜ್ಞವು ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂಥದು, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವಂಥದು; ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೂ ಅದು ದುಸ್ತರ — ಅಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜರಿಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ನಡೆಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದು. ಆಮೇಲೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಓ ಸುವ್ರತನೇ, ಕುಲದ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀನೇ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮರ್ಮ — ಅಶ್ವಮೇಧವು ಪಾಪನಾಶಕ್ಕೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾದರೋ ಬೇರೆ ಕರ್ಮ ಬೇಕು. ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರೂ ರಾಜನು ತೃಪ್ತನಾಗಿಲ್ಲ; ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತೋ ಅದು ಇನ್ನೂ ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಿನಗೆ ಕುಲವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟುವರು.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಬೀಜ. ಆ ಮಹಾತ್ಮ ನೃಪೇಂದ್ರನು ಅವನ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಂಯತನಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಮತ್ತೆ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಈ ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ; ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಹೊಸ ಕರ್ಮದ ಆರಂಭದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿ — ಅಶ್ವಮೇಧ ಮುಗಿಯಿತು, ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು; ಒಂದೇ ಕಥೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ