ಸರ್ಗ
ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
ವಸಿಷ್ಠನ ಆದೇಶಗಳು, ರಾಜರಿಗೆ ಆಮಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ದಶರಥನ ದೀಕ್ಷೆ
ಮತ್ತೆ ವಸಂತ ಬಂದಿತು; ಹೀಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಪೂರ್ತಿ ಕಳೆಯಿತು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಯ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಸಂಚಾರಕಾಲ ಮುಗಿಯಿತು. ಇದು ಅಶ್ವಮೇಧದ ಮೊದಲ ಮರ್ಯಾದೆ — ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಕುದುರೆ ರಕ್ಷಕರೊಡನೆ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಯಜ್ಞ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದಶರಥನು ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ, ಅಂದರೆ ಪುತ್ರಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ, ಹಯಮೇಧದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ವಸಿಷ್ಠನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅವನು ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನನ್ನ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯಲಿ. ಯಜ್ಞದ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನಗಳು ಉಂಟಾಗದಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡು. ನೀನು ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತ, ಹಿತೈಷಿ, ಪರಮಗುರು, ಮಹಾನ್; ಆರಂಭವಾಗಲಿರುವ ಈ ಯಜ್ಞದ ಭಾರವನ್ನು ನೀನೇ ಹೊರಬೇಕು.’ ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು — ‘ನೀನು ಬಯಸಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಕೇವಲ ಯಜಮಾನ; ಕರ್ಮದ ನಾಯಕನು ಆಚಾರ್ಯನೇ. ಈ ಮರ್ಯಾದೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಜನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ವಸಿಷ್ಠನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇತರರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ವಿಘ್ನಗಳು ಉಂಟಾಗದಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನಗಳು ಸಂಭವನೀಯವೇ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ; ಅವುಗಳ ಪರಿಹಾರವೂ ಯಜ್ಞದ ಒಂದು ಅಂಗ.
ಆಮೇಲೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠರಾದ, ಅಂದರೆ ನಿಪುಣರಾದ, ವೃದ್ಧ ದ್ವಿಜರನ್ನೂ, ಸ್ಥಾಪತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ವಾಸ್ತುವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ ವೃದ್ಧರನ್ನೂ ಕರೆಸಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಾಂತಿಕರನ್ನು — ಕರ್ಮದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವವರನ್ನು, ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಾಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು — ಶಿಲ್ಪಕಾರರನ್ನು, ವರ್ಧಕಿಗಳನ್ನು ಅಂದರೆ ಬಡಗಿಗಳನ್ನು, ಖನಕರನ್ನು ಅಂದರೆ ನೆಲ ಅಗೆಯುವವರನ್ನು, ಗಣಕರನ್ನು ಅಂದರೆ ಗಣಿತ-ಜ್ಯೋತಿಷವನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು, ನಟರನ್ನೂ ನರ್ತಕರನ್ನೂ ಕರೆಸಿದನು. ಶುಚಿಗಳಾದ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ, ಬಹುಶ್ರುತರಾದ ಪುರುಷರನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜಶಾಸನದಂತೆ ನೀವು ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮನನೀಯ ಅಂಶ — ಯಜ್ಞವು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ, ಬಡಗಿ, ಅಗೆಯುವವನು, ಗಣಕ, ನಟ — ಎಲ್ಲರೂ ಬೇಕು. ನಟ-ನರ್ತಕರನ್ನೂ ಎಣಿಸಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ — ಯಜ್ಞವು ಕೇವಲ ಗಂಭೀರ ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಸಮಾಜದ ಮಹೋತ್ಸವವೂ ಹೌದು. ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಅನೇಕರ ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಕಾರರನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ವಸಿಷ್ಠನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅನೇಕ ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ತರಲಿ. ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಚಿತಿಯನ್ನೂ ವೇದಿಯನ್ನೂ ರಚಿಸಬೇಕು. ರಾಜರಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳುಳ್ಳ ಉಪಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು, ಅಂದರೆ ವಸತಿಮಂಟಪಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ನೂರಾರು ಶುಭವಾದ ವಸತಿಗೃಹಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು — ಅವು ಅನೇಕ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಅನ್ನಪಾನಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ಸುಸಂಪನ್ನವಾಗಿರಬೇಕು. ಪುರಜನರಿಗಾಗಿಯೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಬಹುದೂರದಿಂದ ಬಂದ ರಾಜರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸತಿ ಏರ್ಪಡಿಸಬೇಕು’ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ. ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಆನೆಗಳಿಗೂ ಶಾಲೆಗಳು, ಮಲಗುವ ಮನೆಗಳು, ಪರದೇಶದಿಂದ ಬಂದ ಭಟರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ವಸತಿಗಳು — ಇವನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಹೊಸ ನಗರವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುವಂತಿದೆ — ಮನೆಗಳು, ಮಂಟಪಗಳು, ಕುದುರೆ-ಆನೆಗಳ ಶಾಲೆಗಳು, ಸೈನಿಕರ ವಸತಿಗಳು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಅತಿಥಿಗಳ ವಸತಿಯನ್ನು ಯೋಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ಯಜ್ಞವೇದಿಯನ್ನು. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವೇ ಈ ಮಹಾಯಜ್ಞದ ಮೊದಲ ಅಂಗ; ಅತಿಥಿ ಸುಖಿಯಾಗಿಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಯೂ ನಿಷ್ಫಲ.
ಆ ವಸತಿಗಳು ಅನೇಕ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕು, ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಒದಗಿಸುವಂತಿರಬೇಕು — ಅಂದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಏನು ಬೇಕೋ ಅದು ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಇರಬೇಕು. ಪುರಜನರಿಗೂ ಬಹಳ ಉತ್ತಮವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಆದರೆ ದಾನದ ವಿಧಿಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅನ್ನವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕೊಡಬೇಕು, ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಅಂದರೆ ಅನಾದರದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಎಸೆದೂ ಅಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು — ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ ವರ್ಣಾಃ’ (ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾರನ್ನೂ ಹೊರಗಿಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಕಾಮದಿಂದಾಗಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದಾಗಲಿ ಯಾರನ್ನೂ ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪದೇಶ ಅಡಗಿದೆ — ದಾನದ ಮೌಲ್ಯ ಕೊಡುವ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಕೊಡುವವನ ಆದರದಲ್ಲಿದೆ. ಅನಾದರದಿಂದ ಕೊಟ್ಟ ಅನ್ನ ಅನ್ನವೇ ಅಲ್ಲ. ಇದೇ ಉಪದೇಶ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಗ್ರರಾದ, ಅಂದರೆ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿರುವ, ಪುರುಷರನ್ನೂ ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಬೇಕು — ‘ಯಥಾಕ್ರಮಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿರಿಯ-ಕಿರಿಯ ಭೇದವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಧನದಿಂದಲೂ ಭೋಜನದಿಂದಲೂ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಎಲ್ಲವೂ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗುವಂತೆ, ಯಾವುದೂ ಕೊರತೆಯಾಗದಂತೆ ನೀವು ಪ್ರೀತಿಯುಕ್ತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಡಿ’ — ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನೀನು ಬಯಸಿದಂತೆ ಅದು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗುವುದು, ಯಾವುದೂ ಕೊರತೆಯಾಗದು. ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕಾರರ ಸತ್ಕಾರ ಧರ್ಮವೂ ಹೌದು, ಉಪಾಯವೂ ಹೌದು — ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜನರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಲೋಪವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಕಾರರೇ ಸ್ವತಃ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟರು; ಅವರ ಮಾತನ್ನೂ ಕವಿ ಉದ್ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಮಾತಿಗೂ ಸ್ಥಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ.
ಆಮೇಲೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಧಾರ್ಮಿಕರಾದ ರಾಜರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನೂ ವೈಶ್ಯರನ್ನೂ ಶೂದ್ರರನ್ನೂ ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ, ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳ ಜನರನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕರೆತಾ. ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿಯಾದ, ಶೂರನಾದ, ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಜನಕನನ್ನಾದರೋ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಹೋಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕರೆತಾ; ಅವನು ನಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಸಂಬಂಧಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನನ್ನೇ ಮೊದಲು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಶೀಪತಿಯನ್ನು — ಸ್ನೇಹಶೀಲನನ್ನು, ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನನ್ನು, ಸದಾಚಾರಿಯನ್ನು, ದೇವಸಮಾನನನ್ನು — ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಕರೆತಾ.’ ಇಲ್ಲಿ ಜನಕನ ಹೆಸರನ್ನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಗ ಸೀತೆಯ ವಿವಾಹ ನಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ‘ಪೂರ್ವಸಂಬಂಧಿ’ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮತ್ತು ವಿದೇಹ ಕುಲಗಳ ಪ್ರಾಚೀನ ಸ್ನೇಹ ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಬರುವ ಸಂಬಂಧದ ಬೀಜ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ ಎಂದು ರಸಿಕರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಆಮಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಮವಿದೆ — ಅತ್ಯಂತ ಆದರಣೀಯನ ಬಳಿಗೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬಾರದು, ಮಂತ್ರಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಹೋಗಬೇಕು. ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರನ್ನು ಕರೆಯಲಾಯಿತು — ಯಜ್ಞವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದ್ದಲ್ಲ.
ಆಮೇಲೆ ಕೇಕಯರಾಜನನ್ನು — ವೃದ್ಧನಾದ, ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ, ರಾಜಸಿಂಹ ದಶರಥನ ಮಾವನನ್ನು — ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರಬೇಕು; ಇವನೇ ಕೈಕೇಯಿಯ ತಂದೆ. ಅಂಗದೇಶದ ಒಡೆಯನಾದ ರೋಮಪಾದನನ್ನು, ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಯನ್ನು, ರಾಜಸಿಂಹನ ಗೆಳೆಯನನ್ನು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಕರೆತರಬೇಕು — ಅವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೂ ಶಾಂತೆಯೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಕೋಸಲರಾಜ ಭಾನುಮಂತನನ್ನೂ, ಶೂರನೂ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನೂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಜ್ಞನೂ ಪರಮೋದಾರನೂ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಮಗಧಾಧಿಪತಿಯನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕರೆತರಬೇಕು. ರಾಜನ ಶಾಸನವನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸು — ಪೂರ್ವದೇಶದವರನ್ನು, ಸಿಂಧು-ಸೌವೀರರನ್ನು, ಸೌರಾಷ್ಟ್ರದ ರಾಜರನ್ನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಾರತವರ್ಷದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲೆ ಮತ್ತು ಕೇಕಯ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶಿ ಮತ್ತು ಕೋಸಲ, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಂಗ ಮತ್ತು ಮಗಧ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಸಿಂಧು, ಸೌವೀರ, ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ. ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಈ ಯಜ್ಞ ಒಬ್ಬ ರಾಜನದಲ್ಲ, ಇಡೀ ದೇಶದ ಉತ್ಸವ. ಹೆಸರುಗಳ ಈ ಎಣಿಕೆ ಕವಿಯ ಭೂಗೋಳಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ.
‘ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆತರಬೇಕು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಸ್ನೇಹಿತರಾದ, ಅಂದರೆ ದಶರಥನಲ್ಲಿ ಸೌಹಾರ್ದವುಳ್ಳ, ರಾಜರನ್ನೂ ಅನುಚರರೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಆದಷ್ಟು ಬೇಗನೆ ಕರೆತರಬೇಕು; ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ದೂತರ ಮೂಲಕ ಅವರಿಗೆ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬೇಕು.’ ವಸಿಷ್ಠನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಮಂತ್ರನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ರಾಜರನ್ನು ಕರೆತರಲು ಶುಭರಾದ ಪುರುಷರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದನು. ಸ್ವತಃ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಮತಿಯೂ ಆದ ಸುಮಂತ್ರನು ಮುನಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಪ್ರಧಾನ ರಾಜರನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಹ್ವಾನಗಳನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನೇ ಸ್ವತಃ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಉಳಿದವನ್ನು ದೂತರ ಮೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ತಾರತಮ್ಯವಿದೆ, ಅದು ಅವಮಾನವಲ್ಲ, ವಿವೇಕ. ಅಲ್ಲದೆ ದೂತರನ್ನೂ ‘ಮಹಾಭಾಗರು’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯಾರ ದೂತನು ಹೀನನೋ ಅವನ ಆಮಂತ್ರಣವೂ ಹೀನ. ‘ಸಾನುಗಾನ್ ಸಹಬಾಂಧವಾನ್’ (ಅನುಚರರೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜನನ್ನು ಒಬ್ಬನನ್ನೇ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಿವಾರಸಮೇತ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ನಿಯೋಜಿತರಾಗಿದ್ದ ಕರ್ಮಾಂತಿಕರೆಲ್ಲರೂ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಕರ್ಮದ ನಿವೇದನೆಯೂ ಕರ್ಮದ ಒಂದು ಅಂಗ — ಆದೇಶ ಕೊಟ್ಟವನಿಗೆ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಮರ್ಯಾದೆ. ಅದರಿಂದ ಪ್ರೀತನಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿಯು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾರಿಗೂ ಅವಮಾನದಿಂದಾಗಲಿ ತಮಾಷೆಯಾಗಿಯಾಗಲಿ ಕೊಡಬಾರದು. ಅವಮಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ದಾನ ದಾನಿಯನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಆಮೇಲೆ ಕೆಲವು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜರು ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಅದೇ ಉಪದೇಶ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಕರ್ಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಈಗ ಕರ್ಮದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುವುದೇ ಕವಿಯ ಹೃದಯ. ‘ಹನ್ಯಾತ್ ದಾತಾರಮ್’ (ದಾನಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ) ಎಂಬುದು ಕಠೋರ ಪದ; ದಾನವು ಪುಣ್ಯವಾಗುವುದೋ ಪಾಪವಾಗುವುದೋ ಎಂಬುದು ದಾನಿಯ ಭಾವದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ರಾಜರು ದಶರಥನಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರು — ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿ ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಸುಪ್ರೀತನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ರಾಜರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜೋತ್ತಮನೇ, ನಾನೂ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಪುರುಷರು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಡು. ಆ ಯಜ್ಞಶಾಲೆ ಸುತ್ತಲೂ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಒದಗಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತಿರುವ ಅದನ್ನು ನೀನು ನೋಡಬೇಕು.’ ‘ಮನಸೇವ ವಿನಿರ್ಮಿತಮ್’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರ — ಬೇಗನೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕಾರ್ಯ ಕೈಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಒಂದು ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಕವಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಶ್ರಮವನ್ನು ಅತ್ಯುನ್ನತವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಮೊದಲು ರಾಜರ ಆಗಮನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು — ಇದೇ ಉಚಿತವಾದ ಕ್ರಮ.
ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಋಷ್ಯಶೃಂಗ — ಇಬ್ಬರ ಮಾತಿನಂತೆಯೂ ಶುಭದಿನದಲ್ಲಿ, ಶುಭನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ಪತಿಯು ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು — ‘ಉಭಯೋಃ’ (ಇಬ್ಬರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಆಚಾರ್ಯರ ಅನುಮತಿಯೂ ಸೂಚಿತ. ಆಮೇಲೆ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೂ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆಗ ಯಜ್ಞಕರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ವಸಿಷ್ಠನು ಕುಲಗುರು, ಆದರೂ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಯಿತು — ಈ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರನ್ನು ಕರೆತರಲಾಯಿತೋ ಅವನಿಗೇ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ. ಎಲ್ಲರೂ ಯಜ್ಞವಾಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೊಂದು ವಿಸ್ತಾರ ಕೇವಲ ಪೀಠಿಕೆಗೆ — ಇನ್ನೂ ಆಹುತಿ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ, ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಮೇಧವೇ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಹತ್ತಾದ ಸಿದ್ಧತೆ ಬೇಕು; ಸಿದ್ಧತೆಯೇ ಅರ್ಧ ಕಾರ್ಯ. ‘ಸಹ ಪತ್ನೀಭಿಃ’ (ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಪತ್ನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞ ಪೂರ್ಣವಲ್ಲ; ಪುತ್ರಕಾಮನೆಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಾದರೋ ಅವಳೇ ಮುಖ್ಯ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥