ಸರ್ಗ
ಅಶ್ವಮೇಧದ ಸಂಕಲ್ಪ
ಋತ್ವಿಜರ ಆಹ್ವಾನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹ
ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಅತಿಮನೋಹರವಾದ ಕಾಲ ಬಂದಿತು, ವಸಂತವು ಮತ್ತೆ ಆಗಮಿಸಿತು. ಆಗ ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವ ಮನಸ್ಸಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ವಿಪ್ರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕುಲದ ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞ ನಡೆಸಲು ಅವನನ್ನು ವರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ಮೊದಲು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞದ ಮೂಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲ, ಯೋಗ್ಯನಾದ ಋತ್ವಿಜ. ಕಾಲವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಸಂತವು ಯಜ್ಞದ ಋತು, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭಕಾಲವೂ ಹೌದು; ಸಂತಾನವನ್ನು ಬಯಸುವ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಇದೇ ಉಚಿತವಾದ ವೇಳೆ.
‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ಋಷಿಯು ಭೂಪತಿಯಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿ, ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಂಭಾರಗಳು’ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞಸಾಧನಗಳು — ಹವಿಸ್ಸು, ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಕಟ್ಟಿಗೆ, ದಕ್ಷಿಣೆಯ ದ್ರವ್ಯ. ‘ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದು’ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಮೊದಲ ಅಂಗ; ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಯಾವ ತಡೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಎಷ್ಟು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟಕ್ಕೂ ಯಜಮಾನನ ಆಜ್ಞೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾದ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು.
ಆಮೇಲೆ ರಾಜನು ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರನೇ, ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳಾದ ಋತ್ವಿಜರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆಸು; ಸುಯಜ್ಞ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠ, ಮತ್ತು ಇತರ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರು — ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆತಾ.’ ಈ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರು. ಒಬ್ಬನೇ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ಸುಮಂತ್ರನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ಕರೆತಂದನು.
ಅವನು ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಕರೆತಂದನು. ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತವಾದ, ಯುಕ್ತವಾದ, ನಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಸುಖವೇ ಇಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮಾತಿನ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತ, ಯುಕ್ತ, ನಯವಾದುದು. ಬೇಡುವವನ ವಾಣಿಯೂ ಮೃದುವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ‘ತಾತಪ್ಯಮಾನಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಒಮ್ಮೆಯ ಸಂತಾಪವಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಅಂತಃಕರಣ. ರಾಜ್ಯ, ಕೋಶ, ಮಂತ್ರಿಸಂಪತ್ತು — ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ, ಆದರೂ ಸುಖವಿಲ್ಲ.
‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಹಯಮೇಧದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಹಯಮೇಧಕರ್ಮದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಋಷಿಪುತ್ರನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು’ ಎಂದು ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಹಯಮೇಧ’ ಎಂಬುದು ಅಶ್ವಮೇಧದ ಪರ್ಯಾಯ; ಹಯ ಎಂದರೆ ಕುದುರೆ, ಮೇಧ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞ. ರಾಜನು ತನ್ನ ಬಲದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಋಷಿಪುತ್ರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನ ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಳೆಯನ್ನು ತಂದವನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಂತತಿಯನ್ನು ತರುವನು ಎಂಬ ಆಶೆ. ಆಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ‘ಸಾಧು’ (ಒಳ್ಳೆಯದು) ಎಂದು ಆ ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು.
ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲರೂ ರಾಜನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಮಾತನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವರು ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ನಿನ್ನ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿ, ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ.’ ಈ ಮಾತು ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದೇ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ — ಯಜ್ಞವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಎರಡು ಮೂರು ಬಾರಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಅಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮರೆವು ಆಗದಿರಲೆಂದು. ಒಬ್ಬನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಮೋದಿಸಿದರು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ನಿನಗೆ ಈ ಧಾರ್ಮಿಕವಾದ ಬುದ್ಧಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ನೀನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಬುದ್ಧಿ ಧಾರ್ಮಿಕವಾದುದರಿಂದ ಫಲ ನಿಶ್ಚಿತ. ಕಾಮನೆ ಧರ್ಮದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದರೆ ಅದು ಸಿದ್ಧಿಸಿಯೇ ತೀರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರ ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ದ್ವಿಜರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಪ್ರೀತನಾದನು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಮಾತ್ಯರಿಗೆ ಈ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
‘ಗುರುಗಳ ಮಾತಿನಂತೆ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ. ಸಮರ್ಥರಾದ ಪುರುಷರು ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯನೊಡನೆ ಬಿಡಿ. ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ; ಕಲ್ಪಕ್ಕೂ ವಿಧಿಗೂ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯಲಿ.’ ‘ಉಪಾಧ್ಯಾಯನೊಡನೆ ಕುದುರೆ’ ಎಂಬ ವಿಧಿ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಯೊಡನೆ ಒಬ್ಬ ಆಚಾರ್ಯನೂ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ರಕ್ಷಕರೂ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಹಿಡಿಯಬಹುದು, ಅದರಿಂದ ಯಜ್ಞ ಭಗ್ನವಾಗಬಹುದು. ‘ಶಾಂತಿಗಳು’ ಎಂದರೆ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಪುಣ್ಯಾಹವಾಚನವೇ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳು; ಇವನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಸಬೇಕು.
‘ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ ಅಪಚಾರ ಸಂಭವಿಸದಿದ್ದರೆ ಈ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಯಾವ ರಾಜನಾದರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು ಲೋಪವನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ; ವಿಧಿಹೀನವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ತಕ್ಷಣವೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು’ ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಗಿದ್ದು, ದುರ್ನಡತೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದವರು; ವಿದ್ಯೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದೆ, ಧರ್ಮ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರು ವಿಧಿಯ ಲೋಪವನ್ನು ಅರಿಯಬಲ್ಲರು. ಮಹತ್ಕರ್ಮವು ಮಹಾಭಯವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ — ಇದು ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಾರ.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಯಜ್ಞ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮುಗಿಯುವಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ; ನೀವು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದೀರಿ’ ಎಂದು ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಕರಣ’ ಎಂದರೆ ಸಾಧನ, ಉಪಾಯ, ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಯ ಉಪಕರಣ. ರಾಜನು ಕೇವಲ ದೋಷಕ್ಕೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಂತೆಯೇ ಮಾಡಿದರು. ಆದೇಶ, ಅನುಮೋದನೆ, ಆಚರಣೆ — ಮೂರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಆ ದ್ವಿಜರು ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು; ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಆ ವಿಪ್ರರು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮತಿಯಾದ ರಾಜನು ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾದ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಕೋಲಾಹಲದಿಂದಲ್ಲ, ಉತ್ಸವದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೇ ನಡೆಯಿತು — ಸಂಕಲ್ಪ, ಆಹ್ವಾನ, ಆದೇಶ. ಕರ್ಮವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುವುದು. ಆದರೆ ಮಹಾಯಜ್ಞದ ಅರ್ಧಭಾಗವೇ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ನಿಶ್ಚಯ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥