॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 11ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಕರೆತರುವುದು

ದಶರಥನ ಅಂಗದೇಶಗಮನ ಮತ್ತು ಶಾಂತೆಯೊಡನೆ ಋಷಿಪುತ್ರನ ಅಯೋಧ್ಯಾಪ್ರವೇಶ

ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನನ್ನ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆದ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹಿಂದೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಒಬ್ಬ ರಾಜನು ಹುಟ್ಟುವನು; ಅವನು ದಶರಥನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನೂ ಆಗುವನು.’ ಇಲ್ಲೊಂದು ರಮಣೀಯವಾದ ಸಂಗತಿ — ಸೂತನ ಬಾಯಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನದೇ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಹೇಳಲಾದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಇಂದು ಕೇಳುವವನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಫಲಿಸಿ ನಿಂತಿದೆ.

ಸನತ್ಕುಮಾರನ ಮಾತು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ಆ ರಾಜನಿಗೆ ಅಂಗದೇಶಾಧಿಪತಿಯೊಡನೆ ಮೈತ್ರಿ ಇರುವುದು; ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿಯಾದ ಮಗಳಿರುವಳು. ಅಂಗರಾಜನ ಮಗನು ರೋಮಪಾದನೆಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ದಶರಥನು ಸ್ವತಃ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವನು. ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವನು — ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ, ನಾನು ಸಂತಾನಹೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಶಾಂತೆಯ ಪತಿಯಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ನಿನ್ನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿತನಾಗಿ ನನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಿ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಕುಲದ ಸಂತತಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸ್ನೇಹವೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಂತಾನದ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ; ಕೇವಲ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಇದ್ದಂತೆ ಕಾಣುವ ಮೈತ್ರಿಯೇ ಕುಲರಕ್ಷಣೆಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಂತೆ ಮೂಲತಃ ದಶರಥನದೇ ಔರಸಪುತ್ರಿ, ರೋಮಪಾದನಿಗೆ ದತ್ತುಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟವಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕನ್ಯಾ ಚಾಸ್ಯ’ (ಅವನಿಗೆ ಮಗಳೂ ಇರುವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಇಬ್ಬರು ರಾಜರಿಗೂ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟವನೇ ಅವಳ ಪತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸ್ನೇಹದ ನಡೆ.

ರಾಜನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ರೋಮಪಾದನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಶಾಂತೆಯ ಪತಿಯನ್ನು ಅವನೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸುವನು. ‘ಮನಸಾ ವಿಚಿಂತ್ಯ’ (ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಆತುರದಿಂದ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಋಷಿಪುತ್ರನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು ರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿಷಯವೂ ಹೌದು, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಚಾರ ಅಗತ್ಯ. ಆ ವಿಪ್ರನನ್ನು ಪಡೆದು ದಶರಥನ ಚಿಂತೆಯೆಲ್ಲ ದೂರವಾಗುವುದು; ಸಂತುಷ್ಟವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಅವನು ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವನು. ‘ವಿಗತಜ್ವರಃ’ (ಜ್ವರ ತೊಲಗಿದವನು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಹರ — ಅಪುತ್ರನಾದ ರಾಜನ ಶೋಕ ಜ್ವರದಂತೆ ಒಳಗೆ ಸುಡುತ್ತದೆ; ಋಷಿಪುತ್ರನು ದೊರೆತೊಡನೆಯೇ ಆ ಜ್ವರ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ವರಿಸುವನು. ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತರುಣ ಮುನಿಯ ಮುಂದೆ ಕೈಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮವು ತಪೋಧರ್ಮದ ಮುಂದೆ ವಿನೀತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ, ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಾಗಿ ಆ ನರೇಶ್ವರನು ಆ ದ್ವಿಜಮುಖ್ಯನಿಂದ ತನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ಈ ಮೂರು ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕ್ರಿಯೆ, ಸಂತತಿ, ಪರಲೋಕ; ಮೂರಕ್ಕೂ ಯಜ್ಞವೇ ಮೂಲ. ಅವನಿಗೆ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟುವರು — ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ವಂಶಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ತರುವವರು, ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಇದೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಬೀಜವಾಕ್ಯ. ಒಂದು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದಲೇ ಕವಿ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರ ಆಗಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉಳಿದ ಕಾವ್ಯವೆಲ್ಲ ಅದರದೇ ವಿಸ್ತಾರ.

‘ಹೀಗೆ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭಗವಾನ್ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹಿಂದೆ ದೇವಯುಗದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು’ — ಎಂದು ಸುಮಂತ್ರನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುರಾ ದೇವಯುಗೇ’ (ಹಿಂದೆ ದೇವಯುಗದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯೂ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವಾಣಿ ಇಂದು ಫಲಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನೇ ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಸ್ವತಃ ಹೋಗಿ ಆ ಮುನಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕರೆತಾ.’ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು ಸಾಲದು; ಬೇಡುವವನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗುವುದೇ ಸತ್ಕಾರ. ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ವಸಿಷ್ಠನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಸೂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಮಂತ್ರಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಗುರು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮೂವರ ಸಂಗಮದಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಂತಃಪುರದವರೊಡನೆಯೂ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ರಾಜನು ಆ ದ್ವಿಜನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಣಿಯರೂ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ಫಲ ಪುತ್ರಜನನ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಮುಖ್ಯರು. ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದಾಟುತ್ತ ಅವನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ‘ಶನೈಃ ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ದಾರಿಯ ದೂರವೂ ಪರಿವಾರಸಮೇತ ಪ್ರಯಾಣದ ಮಂದಗತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿ ರೋಮಪಾದನ ಬಳಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಋಷಿಪುತ್ರನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು — ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು. ಆಮೇಲೆ ರಾಜನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ‘ದೀಪ್ಯಮಾನಮಿವಾನಲಮ್’ (ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವನು ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಸಂತುಷ್ಟವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ರೋಮಪಾದನು ದಶರಥನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಧೀಮಂತನಾದ ಋಷಿಪುತ್ರನಿಗೆ ಅವನು ದಶರಥನೊಡನೆ ತನಗಿರುವ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದನು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೂ ಆಗ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಪೂಜೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವವರೆಗೆ ಪೂಜೆ ಔಪಚಾರಿಕ; ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ಅದು ಸಹಜವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶರಥನು ಅವನೊಡನೆ ಏಳೆಂಟು ದಿನಗಳಿದ್ದು ರೋಮಪಾದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಮಗಳು ಶಾಂತೆ ಪತಿಯೊಡನೆ ನನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಬರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಂದ ದಿನವೇ ಅವನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಳೆಂಟು ದಿನಗಳ ಸಹವಾಸದಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಯೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವಳು ನನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಬರಲಿ; ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗಲಿದೆ.’ ಅವನು ಯಜ್ಞದ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಬೇಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಸಂಯಮ. ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, ಆ ಧೀಮಂತನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ರೋಮಪಾದನು ವಿಪ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ನೀನು ಹೋಗು.’ ಋಷಿಪುತ್ರನೂ ಒಪ್ಪಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಆಗ ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅವನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜರು ಪರಸ್ಪರ ಕೈಮುಗಿದು, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಎದೆಗೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರೂ ಸಮ್ಮತಿಸುತ್ತಾರೆ — ಶಾಂತೆಯನ್ನು ಸಾಕಿದ ತಂದೆ, ಅವಳ ಪತಿ, ಬೇಡುತ್ತಿರುವ ರಾಜ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೂ ವಿವಾದರಹಿತವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

ದಶರಥನೂ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರೋಮಪಾದನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ರಘುನಂದನನು ಹೊರಟನು. ‘ಸುಹೃದಮ್ ಆಪೃಚ್ಛ್ಯ’ (ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸ್ನೇಹದ ಮರ್ಯಾದೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೇಳದೆ ಹೊರಡುವುದು ಸ್ನೇಹಭಂಗ. ಅವನು ಪುರಜನರ ಬಳಿಗೆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳಾದ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು — ‘ಇಡೀ ನಗರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿ; ಧೂಪ ಹಾಕಿ, ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿ, ಗುಡಿಸಿ, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಧೂಪ, ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸುವುದು, ಗುಡಿಸುವುದು, ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಏರಿಸುವುದು; ಇದೇ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರಾಲಂಕಾರದ ವಿಧಿ. ರಾಜನು ಬಂದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಿತರಾದ ಪುರಜನರು ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಗರವನ್ನು ರಾಜನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ನಗರದ ಶೋಭೆ ರಾಜನ ಅಂತರಂಗದ ಹರ್ಷದ ಬಾಹ್ಯರೂಪವೇ; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವುದು ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.

ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ನಿನಾದದೊಡನೆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾಜನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಋಷಿ ಮುಂದೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞದ ನಾಯಕ ಯಾರು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದ್ವಿಜನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ನಾಗರಿಕರೂ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಇಂದ್ರನಂತೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಜನೊಡನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ದೇವೇಂದ್ರನೊಡನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಶ್ಯಪನನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಸತ್ಕರಿಸಿದಂತೆ ಅವರು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಈ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ವಾಮನನೂ ಕಶ್ಯಪನ ಮಗ, ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನವನು, ಇಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವನು; ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೂ ಅಂಥವನೇ. ಅವನನ್ನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಕರೆತಂದುದರಿಂದಲೇ ರಾಜನು ತಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಯಜ್ಞ ಆರಂಭವಾಗಿಲ್ಲ, ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯ — ಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಫಲಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಬಂದ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಶಾಂತೆಯನ್ನು ಪತಿಯೊಡನೆ ಕಂಡು ಅಂತಃಪುರದವರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆನಂದಪಟ್ಟರು. ಅವರಿಂದಲೂ ರಾಜನಿಂದಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜಿತಳಾದ ಅವಳು ಪತಿಯೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದಳು. ‘ಸಹದ್ವಿಜಾ’ (ದ್ವಿಜನೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಒಬ್ಬಳೇ ಬರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಪತಿಯೊಡನೆಯೇ ಅವಳ ಗೌರವ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತೆಯಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಯಾರ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಋಷಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲಾಯಿತೋ ಅವಳೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲ, ವಿವಾದವಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಮೈತ್ರಿ, ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ, ಅನುಮತಿ. ಯಜ್ಞದ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ಹೀಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಆರಂಭ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ