ಸರ್ಗ
ಋಷ್ಯಶೃಂಗನ ಅಂಗದೇಶಾಗಮನ
ಗಣಿಕೆಯರ ಪ್ರಲೋಭನೆ, ಮಳೆಯ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಶಾಂತೆಯ ವಿವಾಹ
ರಾಜ ದಶರಥನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಆಗ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಕರೆತಂದರೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು ನೀನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಕೇಳು.’ ಸುಮಂತ್ರನು ಸ್ವತಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶಿಯಲ್ಲ; ಕೇಳಿದುದನ್ನೇ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ರೋಮಪಾದನ ಸಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಮಾತ್ಯರೊಡನಿದ್ದ ಪುರೋಹಿತನು ಆ ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾವು ಒಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದ್ದೇವೆ, ಅದು ನಿರಪಾಯವಾದುದು, ಅಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಪಾಯವೂ ಸಂಭವಿಸದು.’ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯೇ ಮೊದಲ ಸಾಧನ; ಇಲ್ಲಿ ಬಲವು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದು.
ಪುರೋಹಿತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಅರಿಯನು, ವಿಷಯಸುಖಕ್ಕೂ ಅಪರಿಚಿತನು. ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಲಕುವ ಪ್ರಿಯವಾದ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆಸೋಣ; ಇದನ್ನು ಬೇಗನೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸೋಣ. ರೂಪವತಿಯರಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಗಣಿಕೆಯರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲಿ; ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರು ನಾನಾವಿಧವಾದ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಲೋಭಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರುವರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮಂತ್ರಿಗಳು ಬಲವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮುನಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಅವರು ಬಾಗಿಲೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸತ್ಕೃತಾಃ’ (ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಗಣಿಕೆಯರನ್ನೂ ರಾಜನು ಸನ್ಮಾನಿಸಿಯೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಸ್ವತಃ ಹೊಗಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ನಿಂದಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ನಡೆದಂತೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ರೋಮಪಾದನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಪುರೋಹಿತನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು; ಆಮೇಲೆ ಪುರೋಹಿತನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದರು. ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ವಿವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಡೆಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ವಾರಮುಖ್ಯೆಯರು, ಅಂದರೆ ಪ್ರಧಾನ ಗಣಿಕೆಯರು, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆಶ್ರಮದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ — ಋಷಿಪುತ್ರನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬೀಳುವುದು ಎಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನೇರವಾಗಿ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ವಿಭಾಂಡಕನ ಭಯ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ. ‘ಅವಿದೂರೇ’ (ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಲ್ಲದೆಡೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಬಹಳ ದೂರವೂ ಅಲ್ಲ, ಬಹಳ ಹತ್ತಿರವೂ ಅಲ್ಲ.
ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಋಷಿಪುತ್ರನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಧೀರನು ನಿತ್ಯವೂ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಂದೆಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಅವನು ಎಂದೂ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ತಪಸ್ವಿ ಹುಟ್ಟಿದಂದಿನಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನಾಗಲಿ ಪುರುಷನನ್ನಾಗಲಿ, ನಗರದಲ್ಲಿಯೋ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿಯೋ ಹುಟ್ಟಿದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ತಂದೆಯ ಹೊರತು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತೇ ಇಡೀ ಕಥೆಯ ಮೂಲ — ಲೋಕವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಲೋಕದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೋಷತೆಯೇ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿತ್ಯಸಂತುಷ್ಟಃ’ (ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಅಜ್ಞಾನ ಅವನಿಗೆ ಕ್ಲೇಶಕರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಂತೋಷವೇ ಅವನ ಹೊದಿಕೆ.
ಆಮೇಲೆ ಒಮ್ಮೆ ವಿಭಾಂಡಕನ ಮಗನು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದನು; ಅಲ್ಲಿ ಆ ಸುಂದರಿಯರನ್ನು ಕಂಡನು. ‘ಯದೃಚ್ಛಯಾ’ (ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಅವನನ್ನು ಕರೆಯಲಿಲ್ಲ, ಗಣಿಕೆಯರು ಹುಡುಕಲೂ ಇಲ್ಲ; ದೈವವಶದಿಂದಲೇ ಭೇಟಿ ನಡೆಯಿತು. ಬಗೆಬಗೆಯ ವೇಷ ತೊಟ್ಟ ಆ ಯುವತಿಯರು ಮಧುರಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತ ಋಷಿಪುತ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ನೀನು ಯಾರು, ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ನಿರ್ಜನವಾದ ದೂರದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಒಬ್ಬನೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿನ ನಡತೆ ಶಾಂತವಾದುದೇ — ಬಲವಿಲ್ಲ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಪ್ರಲೋಭನೆಯೂ ಇಲ್ಲ; ಹಾಡು ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅವರ ಸಾಧನ. ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ‘ಬ್ರಹ್ಮನ್’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅವನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಅಂಥ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅವನಿಗೆ ಮನೋಹರರಾಗಿ ಕಂಡರು. ಹೃದಯದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ಅಂದರೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ, ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕೆಂಬ ಮನಸ್ಸು ಅವನಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಮುನಿಪುತ್ರನ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ರಾಗವಲ್ಲ, ಸೌಹಾರ್ದ — ಇದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಮ್ಮ ತಂದೆ ವಿಭಾಂಡಕ; ನಾನು ಅವನ ಔರಸಪುತ್ರ. ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೆಂಬುದು ನನ್ನ ಹೆಸರು, ನನ್ನ ಕರ್ಮವೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಓ ಶುಭದರ್ಶನೆಯರೇ, ಇಲ್ಲೇ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಅಪರಿಚಿತರಿಗೂ ಅವನು ಮೊದಲು ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವನ್ನೇ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಆಶ್ರಮದ ಶಿಕ್ಷಣ.
ಋಷಿಪುತ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮನಸ್ಸಾಯಿತು; ಆಗ ಎಲ್ಲ ಯುವತಿಯರೂ ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋದರು. ಬಂದ ಅವರಿಗೆ ಋಷಿಪುತ್ರನು ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದನು — ‘ಇದು ಅರ್ಘ್ಯ, ಇದು ಪಾದ್ಯ, ಇವು ನಮ್ಮ ಗೆಡ್ಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳು’ ಎನ್ನುತ್ತ. ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಕೊಟ್ಟನು; ಅರ್ಘ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾದ್ಯಗಳೇ ಅತಿಥಿಪೂಜೆಯ ಮೊದಲ ಅಂಗಗಳು. ಆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆತುರಗೊಂಡರು; ಋಷಿಗೆ, ಅಂದರೆ ವಿಭಾಂಡಕನಿಗೆ, ಹೆದರಿ ಬೇಗನೆ ಹೊರಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಆತುರಕ್ಕೆ ಭಯವೇ ಮೂಲ; ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವರ ಮಾನವೀಯವಾದ ಭಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಓ ದ್ವಿಜನೇ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಣ್ಣುಗಳಿವೆ; ಓ ವಿಪ್ರನೇ, ಸ್ವೀಕರಿಸು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ತಡಮಾಡದೆ ತಿನ್ನು.’ ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮೋದಕಗಳನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ತಿಂಡಿಗಳನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಅವನ್ನು ಸವಿದು ಆ ತೇಜಸ್ವಿ ‘ಇವು ಹಣ್ಣುಗಳು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ವಾಸಿಸುವವರು ಅಂಥವನ್ನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಸವಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಿಹಿತಿಂಡಿಯನ್ನು ಹಣ್ಣೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಮುನಿಪುತ್ರ — ಇದು ಈ ಸರ್ಗದ ಒಂದು ಕರುಣಾಜನಕ ಚಿತ್ರ. ರುಚಿಯನ್ನು ಅರಿಯದವನಿಗೆ ಹೊಸ ರುಚಿಯೂ ಪರಿಚಿತ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆ ವಿಪ್ರನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ವ್ರತಾಚರಣೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ, ಅದೇ ನೆಪದಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದರು — ಅವನ ತಂದೆಗೆ ಹೆದರಿ. ‘ವ್ರತಚರ್ಯೆ’ ಸುಳ್ಳಲ್ಲ, ಅರ್ಧಸತ್ಯ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕವಿ ಅದನ್ನು ‘ಅಪದೇಶ’ (ನೆಪ) ಎಂದಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಕಾಶ್ಯಪನ ಮಗನಾದ ಆ ದ್ವಿಜನು ಅಸ್ವಸ್ಥಹೃದಯನಾದನು, ದುಃಖದಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಹೊರಳಾಡತೊಡಗಿದನು. ಹಿಂದೆ ತಿಳಿಯದುದರ ವಿಯೋಗವೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಈಗ ಎರಡನ್ನೂ ಅವನು ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ. ಮರುದಿನ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ವಿಭಾಂಡಕಸುತನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಅದೇ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಒಂದೇ ದಿನ ಸಾಕಾಗಿತ್ತು.
ಹಿಂದೆ ಆ ಮನೋಹರರಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಧಾನ ಗಣಿಕೆಯರನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಅವನು ಹೋದನು. ಬರುತ್ತಿರುವ ಆ ವಿಪ್ರನನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆಯೇ ಅವರು ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾದರು; ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಓ ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಾ. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಗೆಡ್ಡೆಗಳೂ ಹಣ್ಣುಗಳೂ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಈ ಸತ್ಕಾರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಖಂಡಿತ ನಡೆಯುವುದು.’ ಅವರ ಮಾತು ಕೌಶಲಪೂರ್ಣ — ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದು ಪ್ರಿಯವೋ ಅದೇ ಅಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇರುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ‘ಆಶ್ರಮ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ಅವರೇ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರ ಹೃದಯಂಗಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಹೋಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು; ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅವನನ್ನು ಹಾಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು. ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಅವನು ಹೋದನು.
ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಿಪ್ರನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ದೇವನು, ಅಂದರೆ ಇಂದ್ರನು, ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮಳೆಗರೆದು ಜಗತ್ತನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸಿದನು. ಹಿಂದೆ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಏನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಶಃ ಫಲಿಸಿತು; ಮುನಿಯ ಪಾದಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು. ಮಳೆಯಿಂದಲೇ ಆ ರಾಜನು ತಪಸ್ವಿ ಬಂದನೆಂದು ತಿಳಿದನು. ಆಮೇಲೆ ವಿನೀತನಾಗಿ ಅವನು ಮುನಿಯನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡು ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿದನು — ಅಂದರೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನಿತ್ತನು; ಆ ವಿಪ್ರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಂದ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡಿದನು — ‘ವಿಪ್ರನಿಗೆ ಕೋಪ ಬರದಿರಲಿ’ ಎಂದು. ವಂಚನೆಯ ನೆನಪು ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವರಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೊದಲು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ಧಾರ್ಮಿಕತೆ ರಕ್ಷಿತವಾಯಿತು.
ಆಮೇಲೆ ಆ ರಾಜನು ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು, ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಶಾಂತೆ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಶಾಂತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ ಮನೋಹರ — ಶಾಂತೆ ಕನ್ಯೆ, ರಾಜನ ಮನಸ್ಸೂ ಶಾಂತ; ಕನ್ಯೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ತಂದೆಯ ಚಿತ್ತಶಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಪತ್ನಿ ಶಾಂತೆಯೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ‘ಮಹಾತೇಜಾಃ’ (ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಾಯವಾಗಿಲ್ಲ — ತಪಸ್ಸಂಪತ್ತು ಭೋಗದಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸುಮಂತ್ರನ ವೃತ್ತಾಂತ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಅವನು ದಶರಥನಿಗೆ ಸನತ್ಕುಮಾರನ ಮಾತನ್ನು ನೆನಪಿಸುವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥