॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 6ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ಧರ್ಮರಾಜ್ಯ

ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪುರಜನರ ಮತ್ತು ಜಾನಪದರ ಗುಣವರ್ಣನೆ

ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನೆಂಬ ರಾಜನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ‘ಸರ್ವಸಂಗ್ರಹ’ನೂ ಆಗಿದ್ದನು — ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನಾಗಲಿ ಜನರನ್ನಾಗಲಿ ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ದೂರದರ್ಶಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ; ಪುರಜನರೂ ಜಾನಪದರೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಿಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅತಿರಥ, ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವನು, ಧರ್ಮಪರ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ. ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ಎಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಮಿತ್ರರನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದನು; ಧನದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಕುಬೇರನಿಗೂ ಸಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮನು ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪರಿಪಾಲಿಸಿದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ದಶರಥನೂ ಪಾಲಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಐದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಗರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ರಾಜನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಗರದ ಶೋಭೆ ರಾಜನ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವಸಂಗ್ರಹ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಿದೆ — ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವವನು, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನೂ ತನ್ನವರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು; ಎರಡೂ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಆ ರಾಜನು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ — ಈ ತ್ರಿವರ್ಗವನ್ನು — ಸಮತೋಲನದಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಿ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ; ರಾಜನು ತ್ರಿವರ್ಗವನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಸೇವಿಸುವಲ್ಲಿ ನಗರಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನೇ ಇದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜನರು ಸಂತುಷ್ಟರು, ಧರ್ಮಾತ್ಮರು, ಬಹುಶ್ರುತರು ಆಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಧನದಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತರಾದ ಅವರು ಲೋಭವಿಲ್ಲದವರೂ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವೇ ಮೊದಲ ಸಂಪತ್ತು; ತನ್ನಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ತೃಪ್ತನಾದವನೇ ಲೋಭರಹಿತನು. ‘ತೇನ ಪಾಲಿತಾ’ (ಅವನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ) ಎಂಬಲ್ಲಿನ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ನಗರಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದಾಗಲೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಉತ್ತಮ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪ ಸಂಚಯವುಳ್ಳ ಕುಟುಂಬಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸದವನೂ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಗೋವುಗಳಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಧನದಿಂದ, ಧಾನ್ಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಸಮೃದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಕಾಮುಕನಾಗಲಿ, ಜಿಪುಣನಾಗಲಿ, ಕ್ರೂರಿಯಾಗಲಿ — ಅಂಥ ಮನುಷ್ಯನು ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನೂ ನಾಸ್ತಿಕನನ್ನೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದೋಷಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ’ಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿಷೇಧಾರ್ಥಕ ಸಮಾಸಗಳ ಈ ಸರಣಿ ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ; ಇಲ್ಲದುದನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಇರುವುದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ವಚಿತ್’ (ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಮುಂದೆಯೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ದೇಶದಿಂದಾಗಲಿ ಕಾಲದಿಂದಾಗಲಿ ಯಾವ ಅಪವಾದವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅದರಿಂದ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರೂ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಧರ್ಮಶೀಲರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಯಮವುಳ್ಳವರೂ ಆಗಿದ್ದರು; ಶೀಲದಿಂದಲೂ ನಡತೆಯಿಂದಲೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ, ನಿರ್ಮಲರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಂತೆ ಇದ್ದರು. ಕುಂಡಲವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಕಿರೀಟವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಹೂಮಾಲೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಅಲ್ಪ ಭೋಗವುಳ್ಳವನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ನಾನ ಮಾಡದವನಾಗಲಿ, ಅನುಲೇಪನವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಸುಗಂಧವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಪವಿತ್ರವಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಯಾರೂ ಉಣ್ಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ದಾನ ಮಾಡದವನು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಅಂಗದ (ತೋಳಬಂದಿ), ನಿಷ್ಕ (ಕಂಠಾಭರಣ), ಕೈಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು; ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದವನೂ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಆಂತರಿಕ ಸಂಯಮವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭೋಗವು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಿಯಲ್ಲ; ಸಂಯಮಿಯ ಭೋಗವೇ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ವಿದ್ಯತೇ’ (ಇದೆ), ‘ದೃಶ್ಯತೇ’ (ಕಾಣುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ವರ್ತಮಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿವೆ; ಕವಿ ಗತಕಾಲವನ್ನೂ ವರ್ತಮಾನದಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನ್ಯಾಧಾನ ಮಾಡದವನಾಗಲಿ, ಯಜ್ಞ ಮಾಡದವನಾಗಲಿ, ಕ್ಷುದ್ರನಾಗಲಿ, ಕಳ್ಳನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಆಚಾರಭ್ರಷ್ಟನಾಗಲಿ ವರ್ಣಸಂಕರನಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸದಾ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರೂ ಆಗಿದ್ದರು; ದಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿಯೂ ಶೀಲವಂತರು, ಆದರೆ ಪ್ರತಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ (ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ) ಸಂಯಮವುಳ್ಳವರು. ಈ ಕೊನೆಯ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಪ್ರತಿಗ್ರಹವು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅನುಮತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಯಮವೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಶೋಭೆ. ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸದವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಇದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಗಳು ನಿತ್ಯವೂ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ನಗರದ ಶ್ರೀಯು ತಪಸ್ಸಿನೊಡನೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಿಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲ.

ಅಲ್ಲಿ ನಾಸ್ತಿಕನಾಗಲಿ, ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವವನಾಗಲಿ, ಅಲ್ಪಶ್ರುತನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಅಸೂಯಾಪರನಾಗಲಿ, ಅಶಕ್ತನಾಗಲಿ, ಅವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ವೇದದ ಆರು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ವ್ರತವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ದಾನ ಮಾಡುವವನಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ದೀನನಾಗಲಿ, ಚಿತ್ತಭ್ರಮೆಗೊಂಡವನಾಗಲಿ, ವ್ಯಥಿತನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಹೀನರಾದ, ರೂಪಹೀನರಾದ, ರಾಜಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ಪುರುಷನನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನಾಗಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಪಟ್ಟಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ತೋರಬಹುದು; ಆದರೆ ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇದು — ಇದೇ ಆ ಮರ್ಯಾದೆ, ಅದರ ಭಂಗವನ್ನು ಮುಂದೆ ವನವಾಸದಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧದಿಂದಲೂ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ರಾಜನ್ಯಭಕ್ತಿಮಾನ್’ (ರಾಜನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನಿಷ್ಠೆಯೂ ನಾಗರಿಕನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ವಿದ್ಯೆ, ಧರ್ಮ, ಶ್ರೀ, ನಿಷ್ಠೆ — ಇವೆಲ್ಲ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಶೂದ್ರರವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಜನರು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುವವರು, ಕೃತಜ್ಞರು, ಉದಾರಿಗಳು, ಶೂರರು, ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳು ಆಗಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಗಳು, ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರು; ಮಕ್ಕಳು, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಅವರು ಆ ಉತ್ತಮ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕ್ಷತ್ರವು ‘ಬ್ರಹ್ಮಮುಖ’ವಾಗಿತ್ತು — ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆದೇಶವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ವೈಶ್ಯರು ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಶೂದ್ರರು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ ಉಳಿದ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರಸ್ಪರ ಅನುಸರಣೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ಸೂತ್ರ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಮುಖ’ ಎಂಬ ಪದ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಮುಖ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು, ಅಂದರೆ ಬಲವು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಬಲವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಲ್ಲಿಯೇ ರಾಜ್ಯವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದೆ ಧೀಮಂತನಾದ ಮಾನವೇಂದ್ರ ಮನುವಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆ ನಗರಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥನಾದ ದಶರಥನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಐದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಮನುನಾ ನಿರ್ಮಿತಾ’ (ಮನುವಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ‘ಮನುವತ್ ರಕ್ಷಿತಾ’ (ಮನುವಿನಂತೆ ರಕ್ಷಿತವಾದ) ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ — ಇವೆರಡರ ಸಂಧಿಯೇ ರಾಜಧರ್ಮ. ಅಲ್ಲದೆ ಆ ನಗರಿ ಅಗ್ನಿಸಮಾನರಾದ ಯೋಧರ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು — ಅವರು ಕುಶಲರು, ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸದವರು, ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದವರು; ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗುಹೆಯಂತೆ ಆ ನಗರಿ ಅವರಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಮರ್ಷಿಣಃ’ (ಅಸಹಿಷ್ಣುಗಳು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸದವನೇ ಯೋಧನು; ಶಾಂತವಾದ ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಶೌರ್ಯವು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.

ಕಾಂಬೋಜ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಬಾಹ್ಲೀಕ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟಿದ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ವನಾಯು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹಾಗೂ ನದೀತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ — ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ — ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಆ ನಗರಿ ತುಂಬಿತ್ತು. ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟಿದ, ಮದದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅತಿಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಪರ್ವತಗಳಂತಿರುವ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ತುಂಬಿತ್ತು. ಐರಾವತ ಕುಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಪದ್ಮ ಕುಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟಿದ, ಅಂಜನ ಮತ್ತು ವಾಮನ ಎಂಬ ದಿಗ್ಗಜಗಳಿಂದ ಬಂದ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ದಿಗ್ಗಜಗಳ ವಂಶಗಳು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ನಗರದ ಬಲವು ದಿಕ್ಕುಗಳ ಬಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಗಳ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ದೇಶಭೇದದಿಂದ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ದೂರದ ದೇಶಗಳೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗಿದ್ದ ಸಂಬಂಧವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭದ್ರ, ಮಂದ್ರ, ಮೃಗ ಎಂಬ ಜಾತಿಯ ಆನೆಗಳಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ಭದ್ರಮಂದ್ರಮೃಗ, ಭದ್ರಮಂದ್ರ, ಭದ್ರಮೃಗ, ಮೃಗಮಂದ್ರ ಎಂಬ ಮಿಶ್ರಜಾತಿಗಳಿಂದ — ಹೀಗೆ ಶುದ್ಧವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಎಲ್ಲ ಗಜಜಾತಿಗಳಿಂದ ಆ ನಗರಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಸದಾ ಮದಿಸಿದ, ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿರುವ ಆನೆಗಳಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ತುಂಬಿದ್ದ ಅದು ಎರಡು ಯೋಜನಗಳಿಗೂ ಮೀರಿ ತನ್ನ ಸತ್ಯವಾದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು — ‘ಅಯೋಧ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಅದರ ಹೆಸರು ಯಥಾರ್ಥ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರೊಡನೆ ಯಾರೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ ದಶರಥನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಭದ್ರ, ಮಂದ್ರ, ಮೃಗ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕ್ರಮ ಬದಲಿಸಿ ಬರುತ್ತವೆ; ಕೇಳುವಾಗಲೇ ಗಜಸಮೂಹದ ಗಂಭೀರ ಘೋಷದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನು ಆಳಿದನು; ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿದ ಅವನು ಚಂದ್ರನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಆಳುವಂತೆ ಅದನ್ನು ಆಳಿದನು. ದೃಢವಾದ ತೋರಣಗಳೂ ಅಗುಳಿಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಸಾವಿರಾರು ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸತ್ಯವಾದ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ಆ ಭೂಪತಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಆರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾದ ಧರ್ಮರಾಜ್ಯದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಘಟನೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಸಂವಾದವೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ. ಆದರೆ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಆ ಮಾನದಂಡ — ಮುಂದೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತು, ರಾಮನ ವನವಾಸ, ರಾವಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದರಿಂದಲೇ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮೊದಲೇ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗ. ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗುಣಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಇದರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಗುಣಗಳು; ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಕವಿ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ