ಸರ್ಗ
ದಶರಥನ ಮಂತ್ರಿಸಂಪತ್ತು
ಎಂಟು ಅಮಾತ್ಯರ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಪುರೋಹಿತರ ಗುಣವರ್ಣನೆ
ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನ ಅಮಾತ್ಯರು ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ಸನ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಇತರರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಿಯುವವರು, ಸದಾ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದರಲ್ಲಿಯೂ ಹಿತವಾದುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿರತರು. ಆ ವೀರನಿಗೆ ಎಂಟು ಮಂದಿ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಅಮಾತ್ಯರಿದ್ದರು — ಶುಚಿಗಳು, ಅನುರಕ್ತರು, ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಉದ್ಯುಕ್ತರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕವಿ ಮೊದಲು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ‘ಅಷ್ಟೌ’ (ಎಂಟು) ಎಂಬ ಎಣಿಕೆ ಆಮೇಲೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಗುಣವೇ ಪ್ರಧಾನ, ಸಂಖ್ಯೆ ಗೌಣ.
ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ಇವು — ಧೃಷ್ಟಿ, ಜಯಂತ, ವಿಜಯ, ಸುರಾಷ್ಟ್ರ, ರಾಷ್ಟ್ರವರ್ಧನ, ಅಕೋಪ, ಧರ್ಮಪಾಲ, ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯವನಾಗಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸುಮಂತ್ರ. ಹೆಸರುಗಳೇ ಅವರ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಧೃಷ್ಟಿ ಎಂದರೆ ಧೈರ್ಯ, ಅಕೋಪ ಎಂದರೆ ಕೋಪವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಧರ್ಮಪಾಲ ಎಂದರೆ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ, ರಾಷ್ಟ್ರವರ್ಧನ ಎಂದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ. ಹೀಗೆ ಈ ನಾಮಮಾಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ರಾಜನೀತಿಯ ಅಂಗಗಳು ಅಡಗಿವೆ. ಕವಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ‘ಅರ್ಥವಿತ್’ (ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು; ಮುಂದೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಸಾರಥಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ರಾಜನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಾನ್ಯರಾದ ಋತ್ವಿಜರಿದ್ದರು — ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮರಾದ ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಾಮದೇವ. ಅವರಲ್ಲದೆ ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಇದ್ದರು — ಸುಯಜ್ಞ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಗೌತಮ, ದೀರ್ಘಾಯುವಾದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಮತ್ತು ದ್ವಿಜನಾದ ಕಾತ್ಯಾಯನ. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯವಾದುದು — ದಶರಥನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕುಶಲರಾದ ಅಮಾತ್ಯರೂ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನವಾದ ಆಸನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ದಂಡನೀತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಎರಡೂ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳಿಂದ ಜೊತೆಯಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಜ್ಯವು ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.
ಈ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ರಾಜನ ಪರಂಪರಾಗತ ಋತ್ವಿಜರೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ವಿನೀತರು, ಲಜ್ಜಾಶೀಲರು, ಕುಶಲರು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವರು, ಶ್ರೀಮಂತರು, ಮಹಾತ್ಮರು, ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಕೀರ್ತಿವಂತರು, ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರರು, ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡುವವರು. ತೇಜಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ, ಯಶಸ್ಸು — ಇವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದವರು, ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಡನೆಯೇ ಮಾತನಾಡುವವರು. ಕೋಪದಿಂದಾಗಲಿ ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಲಿ ಅವರು ಸುಳ್ಳು ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿನ ಸಾರ — ವಿದ್ಯೆಯೂ ಲಜ್ಜೆಯೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಬಹಳ ತಿಳಿದವನು ವಿನಯಶೀಲನೂ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ; ವಿನಯವಿಲ್ಲದ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆ ಒಂದೆಡೆ ಇರುವುದು — ಇದೇ ಮಂತ್ರಿಯ ಲಕ್ಷಣ.
ತಮ್ಮವರಲ್ಲಾಗಲಿ ಪರರಲ್ಲಾಗಲಿ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ — ಏನು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಏನು ನಡೆಯಿತು, ಏನನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದಾರೆ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ಗೂಢಚಾರರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲರು, ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿತರು; ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ತಕ್ಕ ದಂಡನೆ ವಿಧಿಸುವವರು. ಕೋಶವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿದ್ದರು; ಆದರೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡದವನನ್ನು, ಅವನು ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನ್ಯಾಯದ ಈ ಇಬ್ಬಗೆಯಿಲ್ಲದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದರೆ ಮಗನೂ ದಂಡನೀಯ, ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದರೆ ಶತ್ರುವೂ ದಂಡನೀಯನಲ್ಲ.
ಆ ವೀರರು ಸ್ಥಿರವಾದ ಉತ್ಸಾಹವುಳ್ಳವರು, ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು; ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಶುಚಿಯಾದ ಜನರನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸುವವರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸದೆ ಅವರು ರಾಜನ ಕೋಶವನ್ನು ತುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಲಾಬಲವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿಯೇ ಅವರು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕರವನ್ನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾಗಿಯೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು, ದಂಡನೆಯು ಅಪರಾಧಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿರಬೇಕು. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ದಂಡನೆಯಲ್ಲ, ಕೋಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪೀಡನೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಕೋಶವು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮೂಲ, ಆದರೂ ಅದನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ತುಂಬಿಸಬೇಕು.
ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶುಚಿಗಳು, ಏಕಮನಸ್ಕರು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಅಂಥ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನಗರದಲ್ಲಾಗಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಾಗಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವ ಮನುಷ್ಯನಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟನಾಗಲಿ ಪರಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾಷ್ಟ್ರವೂ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಶಾಂತವಾಗಿದ್ದವು. ಮನನೀಯವಾದುದು — ಮಂತ್ರಿಗಳ ಶುದ್ಧಿಯೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಗೋ ಕೆಳಗೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಆಳುವವರ ಶೀಲವೇ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಶೀಲವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅವರು ಒಳ್ಳೆಯ ಉಡುಪು ತೊಟ್ಟವರು, ಸುವೇಷಧಾರಿಗಳು, ಶುಚಿಯಾದ ವ್ರತವುಳ್ಳವರು; ರಾಜನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದ್ದವರು, ನೀತಿಯೆಂಬ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದವರು. ಗುರುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದವರು, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರಖ್ಯಾತರು, ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಚಿತರು, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವವರು. ‘ನಯಚಕ್ಷುಃ’ (ನೀತಿಯೆಂಬ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ಪದ ಮನೋಹರವಾದುದು — ನೀತಿಯೇ ಅವರ ಕಣ್ಣು; ಚರ್ಮಚಕ್ಷುಸ್ಸಿಗೆ ಕಾಣದುದು ನೀತಿಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಎಚ್ಚರವೇ ಮಂತ್ರಿಯ ಮೊದಲ ವ್ರತ; ಮಂತ್ರಿ ನಿದ್ರಿಸಿದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರವೂ ನಿದ್ರಿಸಿದಂತೆಯೇ. ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಖ್ಯಾತಿ — ಇದರಿಂದ ದಶರಥನ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಅವರು ಗುಣವಂತರೇ ಆಗಿದ್ದರು, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣವಿಲ್ಲದವರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಂಧಿ ಮತ್ತು ವಿಗ್ರಹಗಳ — ಒಪ್ಪಂದ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಗಳ — ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅವರು ಬಲ್ಲವರು, ಸ್ವಭಾವತಃ ಸಂಪದ್ಯುಕ್ತರು. ಮಂತ್ರವನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿಡಲು ಸಮರ್ಥರು, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮರ್ಥರು, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಜ್ಞರು, ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಹಸ್ಯರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮೃದುಭಾಷಣ. ಮಂತ್ರವನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿಡಲಾರದವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯೂ ವ್ಯರ್ಥ. ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ಮುಖಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಮಧುರವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುವುದು.
ಇಂಥ ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ ಅಮಾತ್ಯರಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿಷ್ಕಳಂಕನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದನು. ಗೂಢಚಾರರ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಗಮನಿಸುತ್ತ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತ, ಅಧರ್ಮವನ್ನು ವರ್ಜಿಸುತ್ತ ಅವನು ನಡೆದುಕೊಂಡನು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ, ಉದಾರಿಯಾದ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ಈ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಆಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹೇಗೋ ಆಡಳಿತವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ರಾಜನ ಗುಣಗಳು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಗುಣಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ.
ತನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನವನಾಗಲಿ ಸಮಾನನಾಗಲಿ ಆದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಅನೇಕ ಮಿತ್ರರಿದ್ದರು, ಸಾಮಂತರು ಅವನ ಮುಂದೆ ತಲೆಬಾಗಿದ್ದರು, ಅವನ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಂಟಕಗಳೂ ನಾಶವಾಗಿದ್ದವು. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಆ ರಾಜನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಆಳಿದನು. ಉಪಮೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದಶರಥ. ಇದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವು ದೇವಲೋಕದ ಪ್ರತಿರೂಪವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹಿತದಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿದ, ಅನುರಕ್ತರಾದ, ಕುಶಲರಾದ, ಸಮರ್ಥರಾದ ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಜನು, ತೇಜೋಮಯವಾದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ಸೂರ್ಯನು ಸ್ವತಃ ತೇಜಸ್ವಿ, ಆದರೂ ಕಿರಣಗಳಿಂದಲೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನೂ ಸ್ವತಃ ಸಮರ್ಥ, ಆದರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು — ದಶರಥನ ಸಭೆ ಉತ್ತಮ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಒಂದು ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅವನು ಜಾರಿಬೀಳುವುದು ಓದುಗನನ್ನು ವಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೊಂದು ನೀತಿಜ್ಞರು ಇದ್ದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗವು ಆಡಳಿತವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ದೂರಗಾಮಿಯಾದ ಶಿಕ್ಷಣ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥