ಸರ್ಗ
ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞದ ಸಂಕಲ್ಪ
ಪುತ್ರಕಾಮಿಯಾದ ದಶರಥನ ಯಜ್ಞನಿಶ್ಚಯ, ಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ ಅನುಮೋದನೆ
ಇಂಥ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ದಶರಥನು ಆದರೂ ಸುಖಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಅವನು ನಿತ್ಯವೂ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಅವನ ವಂಶವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಮಗನಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ನಾನು ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಗವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಬಾರದು?’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಸಂಪತ್ತು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಯಿತು; ಎಂಟು ಅಮಾತ್ಯರು, ಋತ್ವಿಜರು, ಕಂಟಕರಹಿತ ರಾಜ್ಯ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಆಡಳಿತ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕೊರತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಐಶ್ವರ್ಯವೆಲ್ಲ ಇದೆ, ಆದರೂ ವಂಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಮಗನಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಆ ಸಮಗ್ರ ಸಂಪತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಶೂನ್ಯದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಮೊದಲು ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಒಂದು ಖಾಲಿ ಜಾಗವನ್ನು; ಅದರಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.
ಆ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ‘ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲೇಬೇಕು’ ಎಂದು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಗುರುಗಳನ್ನೂ ಪುರೋಹಿತರೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ.’ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ಸುಮಂತ್ರನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆತಂದನು. ಮನನೀಯವಾದುದು — ರಾಜನು ಮೊದಲು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಗುರುಗಳನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಶ್ಚಯ ಮೊದಲು, ಅನುಷ್ಠಾನದ ವಿಧಿ ಆಮೇಲೆ. ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಸುಮಂತ್ರಶ್ಚಾಷ್ಟಮೋಽರ್ಥವಿತ್’ (ಎಂಟನೆಯವನು ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸುಮಂತ್ರ) ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತೋ ಅವನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ರಾಜನ ಸಂದೇಶವಾಹಕನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಸುಯಜ್ಞ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಪುರೋಹಿತನಾದ ವಸಿಷ್ಠ, ಮತ್ತು ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರು — ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸುಮಂತ್ರನು ಕರೆತಂದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಅರ್ಥದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ನಯವಾದ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಋತ್ವಿಜರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಗುಣಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಣವರ್ಣನೆ ನಿಷ್ಫಲವಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಯಿತೋ ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಪೂಜೆ ಮೊದಲು, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಆಮೇಲೆ; ಬೇಡುವಾಗಲೂ ರಾಜನು ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಲುಬುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಸುಖವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ವಿಧಾನದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ನನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಾವು ಆಲೋಚಿಸಬೇಕು.’ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ‘ಲಾಲಪ್ಯಮಾನಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಯಙಂತ (ಪುನರಾವೃತ್ತಿಸೂಚಕ) ರೂಪವು ವಿಲಾಪದ ಮರುಮರುಕಳಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಒಮ್ಮೆಯಲ್ಲ, ನಿತ್ಯವೂ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟೇನ’ (ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ) ಎಂಬುದು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞವು ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾಜನೂ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವೆನ್ನುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಬುದ್ಧಿರತ್ರ ವಿಚಿಂತ್ಯತಾಮ್’ (ಇಲ್ಲಿ ತಾವು ಆಲೋಚಿಸಿ) ಎಂದು ಅವನು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮೇಲೆ ಭಾರವನ್ನಿಡುತ್ತಾನೆ.
ಆಗ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ‘ಸಾಧು’ (ಒಳ್ಳೆಯದು) ಎನ್ನುತ್ತ ರಾಜನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಪರಮಪ್ರೀತರಾದ ಅವರು ದಶರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿ, ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ. ಓ ರಾಜನೇ, ನೀನು ಬಯಸಿದ ಪುತ್ರರನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪಡೆಯುವೆ.’ ಕೇವಲ ಅನುಮೋದನೆಯಲ್ಲ, ಇಡೀ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನೂ ಅವರು ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಿದರು. ಇದು ಸಭೆಯ ರೀತಿ — ವಿದ್ವಾಂಸರಿರುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇವಲ ಮಾತಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಕರ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ನಿನಗೆ ಈ ಧಾರ್ಮಿಕವಾದ ಬುದ್ಧಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ’ — ಎಂದು ಅವರು ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು. ದ್ವಿಜರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಿಬಂದ ಅವನು ಅಮಾತ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಗುರುಗಳ ಮಾತಿನಂತೆ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ.’ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಫಲವು ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಯದಲ್ಲ, ಸಂಕಲ್ಪಶುದ್ಧಿಯದೂ ಹೌದು. ಯಾರ ಬುದ್ಧಿ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೋ ಅವನ ಬಯಕೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ನಿರ್ಣಯ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಗುರೂಣಾಂ ವಚನಾತ್’ (ಗುರುಗಳ ಮಾತಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾಜನು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಗುರುವಚನವನ್ನೇ ಅವನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಸಮರ್ಥರಾದ ರಕ್ಷಕರಿಂದ ಕಾಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯನೊಡನೆ ಬಿಡಲಿ; ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ; ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಗಳಿಗೂ ವಿಧಿಗಳಿಗೂ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯಲಿ. ಈ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಯಾವ ರಾಜನಾದರೂ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು — ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ ಅಪಚಾರ ಸಂಭವಿಸದಿದ್ದರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು ಲೋಪವನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.’ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಭಯ ಶತ್ರುಗಳಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಆದ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ. ರಕ್ಷಕನೇ ಕುದುರೆಯ ಆಧಾರ; ಲೋಪವೇ ವಿಘ್ನದ ಬಾಗಿಲು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ವಿದ್ವತ್ತೇ ಭಯದ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು’; ಶುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ ಜ್ಞಾನವು ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ವಿಧಿಹೀನವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ತಕ್ಷಣವೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಯಜ್ಞವು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮುಗಿಯುವಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ; ತಾವು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದೀರಿ’ ಎಂದು ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದರು. ಶುಭಕರ್ಮವೂ ವಿಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದರೆ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ — ಈ ವೈದಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸದ್ಯಃ’ (ತಕ್ಷಣ) ಎಂಬ ಪದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು; ಫಲವು ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಲ್ಲ, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವವನು ವಿಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು.
ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಮೊದಲಿನಂತೆಯೇ ಕೇಳಿ ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ತೋರಿದರು. ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ದ್ವಿಜರೂ ನೃಪೋತ್ತಮನನ್ನು ಹರಸುತ್ತ, ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಬಂದಂತೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಆ ವಿಪ್ರರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಸಚಿವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಋತ್ವಿಜರು ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸಚಿವರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು — ಕರ್ಮವನ್ನು ಆದೇಶಿಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು — ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ.
ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಮಹಾಮತಿಯಾದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ನರೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯರಾದ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ; ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ನಾನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತರಾದ ಅವರ ಮುಖಕಮಲಗಳು ಚಳಿಗಾಲ ಕಳೆದಾಗ ಅರಳುವ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದವು. ಉಪಮೆಯೂ ಮನೋಹರವಾದುದು — ಚಳಿಗಾಲವೇ ಶೋಕ, ಅದರ ಅಂತ್ಯವೇ ಆಶೆ. ಅಪುತ್ರತೆ ಚಳಿಯಂತಿತ್ತು, ಯಜ್ಞಸಂಕಲ್ಪ ವಸಂತದಂತೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಪರಿತಾಪ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯರ ಮುಖಪ್ರಸನ್ನತೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಚಿಂತೆಯ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ಆಶೆಯ ಕಾಲ ಬಂದಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥