॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 100ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

‘ಕಚ್ಚಿತ್’ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ರಾಜಧರ್ಮೋಪದೇಶ

ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ರಾಜನೀತಿಯ ಉಪದೇಶ — ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸೇನೆ, ಕೋಶ, ದುರ್ಗಗಳು, ನ್ಯಾಯ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಜದೋಷಗಳು, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವರ್ಗಗಳು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು, ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಆಲಿಂಗನದಿಂದಲೇ ದೀರ್ಘವಾದ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಇದು ‘ಕಚ್ಚಿತ್ಸರ್ಗ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸರ್ಗ; ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಟೆಧರಿಸಿದ, ಚೀರವಸ್ತ್ರ ಉಟ್ಟ, ಕೈಮುಗಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಭರತನನ್ನು ರಾಮನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಯುಗಾಂತ್ಯದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖದ, ಬಡಕಲಾದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೋ ಗುರುತಿಸಿ ಅವನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ‘ಕಥಂಚಿತ್’ (ಹೇಗೋ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಭರತನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಅಳತೆ — ಕೇವಲ ಒಂದು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಪರಿಚಿತನಂತಾಗಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಅವನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಆದರದಿಂದ ಕೇಳಿದನು. ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ತಂದೆಯನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ — ‘ಮಗೂ, ನೀನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವಾಗ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ? ಅವರು ಬದುಕಿರುವಾಗ ನೀನು ವನಕ್ಕೆ ಬರಬಾರದಿತ್ತು.’ ‘ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ, ದೂರದಿಂದ ಬಂದ ಭರತನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸುವುದೇ ಕಷ್ಟ — ಮಗೂ, ನೀನೇಕೆ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದೆ?’ ‘ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವಾಗ ರಾಜರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ? ದೀನರಾದ ರಾಜರು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಲೋಕಾಂತರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತಾನೇ ಅದನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕರುಣೆ — ಪ್ರಶ್ನಿಸುವವನಿಗೆ ಉತ್ತರವು ತನ್ನ ಇಡೀ ಜೀವನವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಲಿದೆ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ ಎಂಬ ನಿಪಾತವು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ; ಅದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದ ಉತ್ತರವನ್ನೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬಂತೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಉಪದೇಶವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಏನನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದೊಳಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕುಲವನ್ನೂ ಮನೆಯನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಬಾಲಕನಾದ ನಿನ್ನ ಶಾಶ್ವತವಾದ ರಾಜ್ಯವು ಕೈತಪ್ಪಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮನೇ, ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ರಾಜಸೂಯ-ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದವನೂ ಆದ ದಶರಥರಾಜನು ಕುಶಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ ತಾನೆ?’ ‘ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಧರ್ಮನಿತ್ಯರೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೂ ಆದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ?’ ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸುಖವಾಗಿದ್ದಾಳೆಯೆ, ಸತ್ಸಂತಾನವುಳ್ಳ ಸುಮಿತ್ರೆ ಹೇಗಿದ್ದಾಳೆ, ಆರ್ಯೆಯಾದ ದೇವಿ ಕೈಕೇಯಿಯೂ ಆನಂದದಿಂದಿದ್ದಾಳೆ ತಾನೆ?’ ‘ವಿನಯಸಂಪನ್ನನೂ ಸತ್ಕುಲಜನೂ ಬಹುಶ್ರುತನೂ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವವನೂ ಆದ ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ನೀನು ಸತ್ಕರಿಸಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಅಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ವಿಧಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಋಜುವೂ ಆದವನು ಹೋಮ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕಾದ್ದನ್ನೂ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ ತಾನೆ?’ ‘ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಪಿತೃಗಳನ್ನು, ಸೇವಕರನ್ನು, ಗುರುಗಳನ್ನು, ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರನ್ನು, ವೃದ್ಧರನ್ನು, ವೈದ್ಯರನ್ನು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ — ಮೊದಲು ರಾಜ್ಯ, ನಂತರ ತಂದೆ, ನಂತರ ಕುಲಗುರು, ನಂತರ ತಾಯಂದಿರು, ನಂತರ ಪುರೋಹಿತ, ನಂತರ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಕೊನೆಗೆ ಪೂಜ್ಯರೆಲ್ಲರೂ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಮೂಲ ಗೃಹಧರ್ಮವೇ; ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸದವನು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾರನು. ರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಯಾವ ಮೂಲೆಯನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೂ ಭರತನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಬಗ್ಗೆಯೇ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ನಿಃಸ್ಪೃಹತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನು ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ. ‘ಪಿತೃಸಮಾನ್’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತಂದೆಯಂತೆ ಪೂಜ್ಯರಾದವರನ್ನು — ಹಿರಿಯ ಬಂಧುಗಳನ್ನೂ ಆಚಾರ್ಯರನ್ನೂ — ಒಳಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ‘ವೈದ್ಯಾನ್’ ಎಂದರೆ ಚಿಕಿತ್ಸಕರು; ಅವರ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲೇ ವೇದಯತೇ’ (ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ — ಯಜ್ಞದ ಕಾಲನಿಯಮವೇ ಅದರ ಪ್ರಾಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸದ ಪುರೋಹಿತನು ದೋಷಿ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದತ್ತಲೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯತ್ತಲೂ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಾಣ-ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನಾದ ಸುಧನ್ವ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದ, ಶೂರರಾದ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದ, ಸತ್ಕುಲಜರಾದ, ಇಂಗಿತವನ್ನು ಅರಿಯಬಲ್ಲವರನ್ನು ನೀನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಅನಂತರ ರಾಮನು ನಿಯಮವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶಾಸ್ತ್ರಕೋವಿದರಾದ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವ ಅಮಾತ್ಯರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುಟ್ಟಾಗಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂತ್ರವೇ ರಾಜರ ವಿಜಯದ ಮೂಲ.’ ಈ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೇರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ‘ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ? ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಜಾವಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಸಾಧನೆಯ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಒಬ್ಬನೇ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ, ಅನೇಕರೊಡನೆಯೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ನೀನು ಆಲೋಚಿಸಿದ ಮಂತ್ರವು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ಮೂಲ ಸಣ್ಣದಾಗಿದ್ದು ಫಲ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಬೇಗನೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ, ವಿಳಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇತರ ರಾಜರು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಅಥವಾ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ರೂಪದಲ್ಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ತಾನೆ, ಮಾಡಬೇಕಾದವುಗಳಾಗಿ ಅಲ್ಲ?’ ‘ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ, ನೀನಾಗಲಿ ನಿನ್ನ ಅಮಾತ್ಯರಾಗಲಿ ಆಲೋಚಿಸಿದ್ದನ್ನು ಇತರರು ತರ್ಕದಿಂದಾಗಲಿ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಲಿ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಈ ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ — ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಗೋಪ್ಯತೆ. ರಾಜನು ಯಾವಾಗ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಯಾರೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾವಾಗ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾರಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಗೋಪ್ಯತೆಗೆ ಅಧೀನ. ಸುಧನ್ವ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಬರುತ್ತದೆ; ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಅಸ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು; ‘ಇಷ್ವಸ್ತ್ರವರಸಂಪನ್ನ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯೂ ‘ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ನೀತಿವಿದ್ಯೆಯೂ — ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಇಂಗಿತಜ್ಞ’ ಎಂಬುದು ಮಂತ್ರಿಯ ಅಪರೂಪದ ಗುಣ — ಹೊರಗಿನ ಚೇಷ್ಟೆಯಿಂದಲೇ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಅರಿಯುವವನು. ‘ಮಂತ್ರಿಧುರಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವವರು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಒಂದರಲ್ಲೇ ಇವೆ — ಒಬ್ಬನೇ ಆಲೋಚಿಸಬಾರದು, ಅನೇಕರೊಡನೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಮಂತ್ರವು ಬಹಿರಂಗವಾಗಬಾರದು; ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗವೇ ಪ್ರಶಸ್ತ, ಅದು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾಲ್ವರೊಡನೆ ಅಥವಾ ಮೂವರೊಡನೆ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಲಘುಮೂಲಂ ಮಹೋದಯಮ್’ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲಕ್ಷಣ — ಅಲ್ಪವ್ಯಯದಿಂದ ಮಹಾಫಲ.

ಮುಂದಿನ ಭಾಗವು ಸಹಾಯಕರ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಅವರ ಗುಣವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಾವಿರ ಮೂರ್ಖರಿಗಿಂತ ಒಬ್ಬ ಪಂಡಿತನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ? ಪಂಡಿತನು ಅರ್ಥಸಂಕಟಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು.’ ‘ರಾಜನು ಸಾವಿರಾರು, ಹತ್ತುಸಾವಿರಾರು ಮೂರ್ಖರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಹಾಯವೆಂಬುದಿಲ್ಲ.’ ‘ಮೇಧಾವಿಯೂ ಶೂರನೂ ದಕ್ಷನೂ ವಿಚಕ್ಷಣನೂ ಆದ ಒಬ್ಬನೇ ಅಮಾತ್ಯನು ರಾಜನನ್ನಾಗಲಿ ರಾಜಪುತ್ರನನ್ನಾಗಲಿ ಮಹಾಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಏರಿಸಬಲ್ಲನು.’ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ — ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ, ನಿಷೇಧದಿಂದ, ವಿಧಿಯಿಂದ. ಅನಂತರ ನಿಯೋಗದ ಕ್ರಮ — ‘ಮುಖ್ಯರಾದ ಸೇವಕರನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಮರನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಕನಿಷ್ಠರನ್ನು ಕನಿಷ್ಠ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಉಪಧೆಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ಕಾಲದಿಂದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿರುವ, ಶುಚಿಗಳಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಉಪಧಾ’ ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಧರ್ಮೋಪಧೆ, ಅರ್ಥೋಪಧೆ, ಕಾಮೋಪಧೆ ಮತ್ತು ಭಯೋಪಧೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ ಅಮಾತ್ಯನೇ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ. ‘ಉಪಧಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಇಲ್ಲ, ‘ಉಪಧಾತೀತಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ; ಪರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧರಾದ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು. ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹಾನ್’ ಎಂದರೆ ಕುಲಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವರು, ಅವರ ನಿಷ್ಠೆ ಈಗಾಗಲೇ ಪರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಕವಿ ಒಂದೇ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಾನೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯೋಗ್ಯರನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಲ್ಲೇ ಅವನ ಕೌಶಲ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ದಂಡನೀತಿಯನ್ನೂ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ‘ಕೈಕೇಯೀಸುತನೇ, ಉಗ್ರವಾದ ದಂಡದಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾದ ಪ್ರಜೆಗಳು ನಿನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ಯಾಜಕರು ಪತಿತನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವಂತೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಾಮುಕನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವಂತೆ, ಉಗ್ರವಾಗಿ ಕರ ವಸೂಲಿ ಮಾಡುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಅವರು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದವು — ಅತಿಯಾಗಿ ಕರ ವಸೂಲಿ ಮಾಡುವ ರಾಜನು ಪತಿತ ಯಜಮಾನನಂತೆ ಸಮಾಜದಿಂದ ಬಹಿಷ್ಕೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಒಂದು ನೀತಿಶ್ಲೋಕ — ‘ಉಪಾಯಕುಶಲನಾದ, ನೀತಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಸೇವಕರನ್ನು ಕೆಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ, ಶೂರನಾದ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನನ್ನು ಯಾರು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.’ ಅನಂತರ ಸೇನೆ — ‘ದಿಟ್ಟನೂ ಶೂರನೂ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಶುಚಿಯೂ ಸತ್ಕುಲಜನೂ ಅನುರಕ್ತನೂ ದಕ್ಷನೂ ಆದವನನ್ನು ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದರೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದವರೂ ವಿಕ್ರಾಂತರೂ ಆದ ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರನ್ನು ನೀನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಗೌರವಿಸಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಅನ್ನವನ್ನೂ ವೇತನವನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ, ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ, ವಿಳಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಅನಂತರ ಕಾರಣ — ‘ಅನ್ನ-ವೇತನಗಳ ಕಾಲ ಮೀರಿದರೆ ಸೇವಕರು ಒಡೆಯನ ಮೇಲೂ ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಮಹಾ ಅನರ್ಥ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ‘ಕುಲಪುತ್ರರೆಲ್ಲರೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ? ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ ತಾನೆ?’ ಹೀಗೆ ದಂಡದ ಮೃದುತ್ವ, ಸೇನಾಪತಿಯ ಗುಣಗಳು, ವೇತನವನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೊಡುವುದು, ಸೇವಕರ ಅನುರಾಗ — ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲವುಗಳ ಫಲ ಒಂದೇ — ಸೈನ್ಯದ ನಿಷ್ಠೆ. ‘ಉಗ್ರಪ್ರತಿಗ್ರಹೀತಾ’ ಎಂದರೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಕರವನ್ನು ಪಡೆಯುವವನು; ಅವನಿಗೆ ದೃಷ್ಟಾಂತ ‘ಪತಿತ ಯಜಮಾನ’ — ಅವನ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಋತ್ವಿಜರು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯ ಉಪಮೆ ‘ಕಾಮಯಾನ’ — ಕೇವಲ ಕಾಮಪರನಾದವನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವೈದ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಚಿಕಿತ್ಸಕನನ್ನಲ್ಲ; ಅಂತಹವನು ಸೇವಕರನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತಾ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನು ರಾಜನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೇ ಸಂಚಕಾರ. ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ನ-ವೇತನಗಳ ಕಾಲನಿಷ್ಠೆ — ಸೈನಿಕರ ಅಸಂತೋಷವು ಶತ್ರುವಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಯಂಕರ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜನೀತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಹಿತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರು; ಸೇವಕರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ರಾಜನಿಗಾಗಿಯೇ ಅವರು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ವೇತನವಿಚಾರ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ದೂತ, ಚಾರರು ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳು. ‘ಭರತನೇ, ನಿನ್ನ ದೇಶದವನೂ ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ದಕ್ಷನೂ ಪ್ರತಿಭಾವಂತನೂ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಹೇಳುವವನೂ ಪಂಡಿತನೂ ಆದವನನ್ನು ನಿನ್ನ ದೂತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಹದಿನೆಂಟು ಮತ್ತು ಸ್ವಪಕ್ಷದ ಹದಿನೈದು ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಅಪರಿಚಿತರಾದ ಮೂವರು ಮೂವರು ಚಾರರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ತೀರ್ಥಗಳು’ ಎಂದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಪದಗಳು; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಸಂಪಾದಕರು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಎರಡು ಎಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ‘ರಿಪುಸೂದನನೇ, ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ಮರಳಿಬಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸದಾ ದುರ್ಬಲರೆಂದು ಉಪೇಕ್ಷಿಸದೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಅನಂತರ ಬೌದ್ಧಿಕವಾದ ಅಪಾಯ — ‘ಮಗೂ, ಲೋಕಾಯತಿಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನೀನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಅವರು ಅನರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ಬಾಲಿಶರು, ತಮ್ಮನ್ನು ಪಂಡಿತರೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರು.’ ‘ಮುಖ್ಯವಾದ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಇರುವಾಗಲೇ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಗಳು ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕಿಯನ್ನು (ತರ್ಕವಿದ್ಯೆಯನ್ನು) ಹಿಡಿದು ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ತರ್ಕವನ್ನಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತರ್ಕವನ್ನೇ ನೆಚ್ಚುವುದನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ತರ್ಕದಿಂದ ವ್ಯವಹರಿಸುವವನೇ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ. ‘ಜಾನಪದಃ’ ಎಂದರೆ ಸ್ವದೇಶದವನು, ಏಕೆಂದರೆ ಪರದೇಶದ ದೂತನಿಗೆ ಗುಟ್ಟನ್ನು ಹೇಳಲಾಗದು. ‘ಯಥೋಕ್ತವಾದೀ’ ಎಂದರೆ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬದಲಿಸದೆ, ಆದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ ಹೇಳುವವನು — ಇದು ದೂತನ ಮುಖ್ಯಗುಣ. ಚಾರರು ‘ಮೂವರು ಮೂವರು ಅಪರಿಚಿತರು’ — ಪರಸ್ಪರ ಅಪರಿಚಿತರು, ಹೀಗಾಗಿ ಒಬ್ಬನು ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರೂ ಉಳಿದಿಬ್ಬರು ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಮೂವರ ವರದಿಗಳ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯೇ ಸತ್ಯದ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಪಾಸ್ತಾನ್ ಪ್ರತಿಯಾತಾನ್’ ಎಂದರೆ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಮರಳಿಬಂದ ಶತ್ರುಗಳು; ಅವರನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು ರಾಜನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಗರದತ್ತಲೂ ಜನಪದದತ್ತಲೂ ಒಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘವಾಕ್ಯ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕರಾದ ವೀರರು ಹಿಂದೆ ವಾಸಿಸಿದ, ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತಿರುವ, ದೃಢವಾದ ದ್ವಾರಗಳುಳ್ಳ, ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದ, ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಗಳಾದ ಸಾವಿರಾರು ಆರ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯ-ವೈಶ್ಯರಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರಗಳ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ವಿದ್ವಜ್ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅಭ್ಯುದಯಶೀಲವಾದ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಅಯೋಧ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೇ ‘ಸತ್ಯನಾಮಾ’ (ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಯಾರಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದ್ದೇ ಅಯೋಧ್ಯೆ. ಅನಂತರ ಜನಪದ — ‘ನೂರಾರು ಚೈತ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಅರವಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಗಂಡಸರು-ಹೆಂಗಸರು ಇರುವ, ಸಮಾಜೋತ್ಸವಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಳುಮೆಯಾದ ಹೊಲಗಳುಳ್ಳ, ಪಶುಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದ, ಮಳೆಯನ್ನೇ ನೆಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳದ, ರಮ್ಯವಾದ, ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲ ಭಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ, ಗಣಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಪಾಪಿಗಳಿಲ್ಲದ, ನನ್ನ ಪೂರ್ವಿಕರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಜನಪದವು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಸುಖದಿಂದ ನೆಲೆಸಿದೆ ತಾನೆ, ರಾಘವನೇ?’ ‘ಅದೇವಮಾತೃಕ’ ಎಂದರೆ ಮಳೆಯನ್ನು ಕಾದು ನಿಲ್ಲದೆ ನದೀಜಲದಿಂದ ನೀರಾವರಿ ಪಡೆಯುವ ದೇಶ — ಇದು ಕೃಷಿಯ ಸುರಕ್ಷತೆ. ಹೀಗೆ ನಗರ ಮತ್ತು ಜನಪದಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ದೇಶದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೇ ರಾಜನ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕುಲಕರೀತಿ. ‘ಚೈತ್ಯಗಳು’ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಗಳು ಅಥವಾ ದೇವಾಯತನಗಳು; ‘ಪ್ರಪಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಅರವಟ್ಟಿಗೆಗಳು; ‘ತಟಾಕಾನಿ’ ಎಂದರೆ ಜಲಾಶಯಗಳು — ಈ ಮೂರೂ ಲೋಕೋಪಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ‘ಖನಯಃ’ ಎಂದರೆ ಗಣಿಗಳು, ಅವು ರಾಜನ ಕೋಶದ ಮೂಲ. ‘ಸುಕೃಷ್ಟಸೀಮಾ’ ಎಂದರೆ ಹೊಲಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಳುಮೆಯಾಗಿರುವ ದೇಶ; ‘ಪಶುಮಾನ್’ ಎಂದರೆ ಗೋವು ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದುದು. ಹೀಗೆ ನಗರದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಜನಪದದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಪೂರಕವಾಗಿವೆ — ಕೋಟೆಯು ಜನರಿಂದ, ಜನಪದವು ಕೃಷಿಯಿಂದ.

ಅನಂತರ ವೈಶ್ಯರು, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಆನೆಗಳ ವನ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಗಳು. ‘ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಗೋರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರೆಲ್ಲರೂ ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ? ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಈ ಲೋಕವು ಸುಖದಿಂದ ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ.’ ‘ಅವರಿಗೆ ಬೇಕಾದ್ದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಬೇಡವಾದ್ದನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಮೂಲಕ ನೀನು ಅವರ ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಿದ್ದೀಯಲ್ಲವೆ? ರಾಜನು ತನ್ನ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಷ್ಟೆ.’ ‘ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ? ಅವರು ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ? ಅವರನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ, ಅವರಿಗೆ ಗುಟ್ಟನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ಆನೆಗಳ ವನವು ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ತಾನೆ? ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ಇವೆಯಲ್ಲವೆ? ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಪ್ರತಿದಿನ ಪೂರ್ವಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು, ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಕರ್ಮಶಾಲೆಗಳ ಕೆಲಸಗಾರರೆಲ್ಲರೂ ಅಳುಕಿಲ್ಲದೆ ನಿನ್ನ ಎದುರು ಬರುವಂತಿಲ್ಲ ತಾನೆ, ಅಥವಾ ಎಲ್ಲರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಇಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗವೇ ಸೂಕ್ತ.’ ‘ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗಗಳೂ ಧನ, ಧಾನ್ಯ, ಆಯುಧ, ನೀರು, ಯಂತ್ರಗಳು, ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ ತಾನೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಶೇಷಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು, ವಾರ್ತೆ (ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ) ಯೇ ಲೋಕದ ಆಧಾರ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಎರಡನೆಯದು, ‘ಮಧ್ಯಮವೇ ಕಾರಣ’ ಎಂಬ ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗದ ಉಪದೇಶ, ಇದು ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾರ್ತಾ’ ಎಂದರೆ ಕೃಷಿ-ಗೋರಕ್ಷಣೆ-ವಾಣಿಜ್ಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ವಿದ್ಯೆ; ಅದನ್ನು ದಂಡನೀತಿ ಮತ್ತು ತ್ರಯೀಗಳೊಡನೆ ಮೂರು ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಲ್ಲೇ ಲೋಕದ ಏಳಿಗೆ ಎಂದು ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ಗುಪ್ತಿಪರೀಹಾರೌ’ ಎಂದರೆ ಇಷ್ಟವಾದುದರ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವಾರಣೆ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿವೆ — ಸಮಾಧಾನ, ರಕ್ಷಣೆ, ಅತಿವಿಶ್ವಾಸದ ನಿಷೇಧ, ಗುಟ್ಟು ಹೇಳುವುದರ ನಿಷೇಧ; ಈ ಉಪದೇಶವು ಆ ಕಾಲದ ರಾಜಗೃಹದ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಾಗವನ’ ಎಂದರೆ ಆನೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಯುವ ಭೂಮಿ, ಅದು ರಾಜನ ಬಲದ ಆಧಾರ. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದರ್ಶಯಸೇ’ ಎಂದರೆ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ದರ್ಶನ ಕೊಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ — ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಕಾಣಿಸದವನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳು ಮರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಐವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಾಂತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕರ್ಮಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿತರಾದವರು; ಅವರಿಗೆ ಅತಿಯಾದ ಸಲುಗೆಯೂ ಅತಿಯಾದ ಉಪೇಕ್ಷೆಯೂ — ಎರಡೂ ದೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮಧ್ಯಮವೇ ಕಾರಣ’.

ಅನಂತರ ಕೋಶ, ದಂಡ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ. ‘ನಿನ್ನ ಆದಾಯ ವಿಪುಲವಾಗಿದ್ದು ವೆಚ್ಚ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ ತಾನೆ? ರಾಘವನೇ, ನಿನ್ನ ಕೋಶವು ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ನಿನ್ನ ವೆಚ್ಚವು ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ, ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ, ಅಭ್ಯಾಗತರಿಗೆ, ಯೋಧರಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ ತಾನೆ?’ ಅನಂತರ ನ್ಯಾಯದ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ‘ಶುದ್ಧಾತ್ಮನಾದ ಆರ್ಯನು ದುಷ್ಕರ್ಮದ ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಕುಶಲರಿಂದ ವಿಚಾರಿಸಲ್ಪಡದೆ, ಲೋಭದಿಂದ ಶಿಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ವಿಚಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೃತ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಾರಣಸಹಿತ ಸಿದ್ಧನಾದ ಕಳ್ಳನು ಧನಲೋಭದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ರಾಘವನೇ, ಶ್ರೀಮಂತನ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲನ ವ್ಯಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಹುಶ್ರುತರಾದ ಅಮಾತ್ಯರು ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದೆ ವಿಷಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ ತಾನೆ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಷಣವಾದ ಮಾತು — ‘ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದವರ ಯಾವ ಕಣ್ಣೀರು ಬೀಳುತ್ತದೋ, ಅದು ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ (ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ) ಶಾಸನ ಮಾಡುವ ರಾಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಪಶುಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ.’ ಈ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವು ಸಮಗ್ರ ನ್ಯಾಯವಿಭಾಗದ ಸಾರ — ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ಮಾಡಿದ ದಂಡವು ರಾಜನ ಕುಲವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಆದಾಯ ವಿಪುಲ, ವೆಚ್ಚ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ’ ಎಂಬುದು ಕೋಶಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಗ್ರಹ. ‘ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ವೆಚ್ಚದ ದಿಕ್ಕು. ಐವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಅಭ್ಯಾಗತರು, ಯೋಧರು, ಮಿತ್ರರು. ಐವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷಾರಿತಃ’ ಎಂದರೆ ಸುಳ್ಳು ದೋಷಾರೋಪದಿಂದ ಕಳಂಕಿತನಾದವನು; ‘ಅದೃಷ್ಟಃ ಶಾಸ್ತ್ರಕುಶಲೈಃ’ ಎಂದರೆ ವಿಚಾರಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಶಿಕ್ಷಿತನಾದವನು. ಐವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮಾಣಪದ್ಧತಿಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಹಿಡಿಯುವುದು, ವಿಚಾರಣೆ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಕಾರಣದ ಇರುವಿಕೆ; ಇವುಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಕಳ್ಳನನ್ನು ಧನಲೋಭದಿಂದ ಬಿಡಬಾರದು. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥಮ್ ಅನುಶಾಸತಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ಶಾಸನ ಮಾಡುವವನು; ಅವನದೇ ದೋಷ — ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದವರ ಕಣ್ಣೀರು ಅವನ ಸಂತತಿಯನ್ನೂ ಪಶುಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮತ್ತೆ ರಾಜನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಧರ್ಮದತ್ತ ಮರಳುತ್ತವೆ. ‘ರಾಘವನೇ, ವೃದ್ಧರನ್ನೂ ಬಾಲಕರನ್ನೂ ಮುಖ್ಯರನ್ನೂ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನೂ ದಾನದಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ — ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಗುರುಗಳನ್ನು, ವೃದ್ಧರನ್ನು, ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಚೈತ್ಯಗಳನ್ನು, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಅರ್ಥದಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನಾಗಲಿ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಅರ್ಥವನ್ನಾಗಲಿ, ಪ್ರೀತಿ-ಲೋಭರೂಪವಾದ ಕಾಮದಿಂದ ಅವೆರಡನ್ನೂ ಆಗಲಿ ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ‘ಜಯಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕಾಲಜ್ಞನೇ, ವರದನೇ — ಕಾಲವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಧರ್ಮ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೇವಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಕೋವಿದರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪೌರ-ಜಾನಪದರೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾರೆ ತಾನೆ?’ ಅನಂತರ ದೀರ್ಘವಾದ ಪಟ್ಟಿ — ‘ನಾಸ್ತಿಕ್ಯ, ಅಸತ್ಯ, ಕ್ರೋಧ, ಪ್ರಮಾದ, ದೀರ್ಘಸೂತ್ರತೆ, ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಕಾಣದಿರುವುದು, ಆಲಸ್ಯ, ಪಂಚವೃತ್ತಿತೆ, ಕಾರ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಪ್ರಯೋಜನವರಿಯದವರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದನ್ನು ಆರಂಭಿಸದಿರುವುದು, ಮಂತ್ರವನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿಡದಿರುವುದು, ಮಂಗಲಕರ್ಮಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಏಳುವುದು — ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಜದೋಷಗಳನ್ನು ವರ್ಜಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪಟ್ಟಿ — ಇದು ಕವಿಯ ರೀತಿ, ಇದರ ಮೂಲಕ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಗ್ರಹ ಕಾವ್ಯದೊಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪಂಚವೃತ್ತಿತಾ’ ಎಂದರೆ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿರುವುದು; ‘ದೀರ್ಘಸೂತ್ರತಾ’ ಎಂದರೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ; ‘ಸರ್ವತಃ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಥಾನಮ್’ ಎಂದರೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಕಲಹ. ಅರವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದಾನೇನ ಮನಸಾ ವಾಚಾ’ ಎಂಬುದು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸತ್ಕಾರ — ದ್ರವ್ಯದಿಂದ, ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ; ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಸತ್ಕಾರ ಅಪೂರ್ಣ. ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಾನ್’ ಎಂದರೆ ಪೂರ್ಣಕಾಮರು, ‘ದೇವತಾತಿಥೀನ್’ ಎಂದರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಅತಿಥಿಗಳೂ. ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ತ್ರಿವರ್ಗಗಳು ಒಂದನ್ನೊಂದು ಬಾಧಿಸುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ — ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳು ಮೂರನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದಂತೆ ಸೇವಿಸಬೇಕು; ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಪಾಯ — ‘ಕಾಲವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ’, ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಅದರದೇ ಆದ ಕಾಲ. ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ಪೌರರ ಮತ್ತು ಜಾನಪದರ ಶುಭಹಾರೈಕೆ ರಾಜನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳ ಪಟ್ಟಿ ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ‘ನಾಸ್ತಿಕ್ಯ’, ಕೊನೆಯದು ‘ಸರ್ವತಃ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಥಾನ’ — ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಅಭಾವ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಅಭಾವ. ಅರವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅನರ್ಥಜ್ಞರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಅರಿಯದವರೊಡನೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದು, ಅದು ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅರವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಂಗಲಾದ್ಯಪ್ರಯೋಗ’ ಎಂದರೆ ಮಂಗಲಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು.

ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವರ್ಗಗಳ ಸಂಗ್ರಹ, ಅನಂತರ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ರೀತಿ, ಕೊನೆಗೆ ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆ. ‘ರಾಘವನೇ, ದಶವರ್ಗ, ಪಂಚವರ್ಗ, ಚತುರ್ವರ್ಗ, ಸಪ್ತವರ್ಗ — ಇವುಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ, ಅಷ್ಟವರ್ಗ, ತ್ರಿವರ್ಗ, ಮೂರು ವಿದ್ಯೆಗಳು; ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜಯ, ದೈವ-ಮಾನುಷವಾದ ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯ, ಕೃತ್ಯ, ವಿಂಶತಿವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಮಂಡಲ; ಯಾತ್ರೆ, ದಂಡವಿಧಾನ, ಎರಡು ಮೂಲಗಳುಳ್ಳ ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹಗಳು — ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಇವುಗಳನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಮನ್ನಿಸುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಇವುಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ‘ವಿದ್ವಾಂಸನೇ, ಹೇಳಿರುವಂತೆ ನಾಲ್ವರು ಅಥವಾ ಮೂವರು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ — ಒಟ್ಟಾಗಿಯೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೂ — ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ನಿನ್ನ ವೇದಗಳು ಸಫಲವಾಗಿವೆ ತಾನೆ? ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸಫಲವಾಗಿವೆ ತಾನೆ? ಪತ್ನಿಯರು ಸಫಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ ತಾನೆ? ಶ್ರುತವು ಸಫಲವಾಗಿದೆ ತಾನೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಫಲ’ ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿ ಬಾರಿಯೂ ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ — ವೇದಗಳ ಫಲ ಕರ್ಮ, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಫಲ ಸಿದ್ಧಿ, ಪತ್ನಿಯರ ಫಲ ಸಂತಾನ, ಶ್ರುತದ ಫಲ ವಿನಯ. ‘ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಬುದ್ಧಿಯೇ — ಆಯುಷ್ಯವನ್ನೂ ಯಶಸ್ಸನ್ನೂ ಕೊಡುವ, ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬುದ್ಧಿಯೇ — ನಿನ್ನದಾಗಿದೆ ತಾನೆ?’ ‘ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಯಾವ ನಡೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ನಮ್ಮ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಡೆದರೋ, ಸತ್ಪಥದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ಶುಭವಾದ ಆ ನಡೆಯಲ್ಲೇ ನೀನು ನಡೆಯುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ‘ರುಚಿಯಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಭೋಜನವನ್ನು ಒಬ್ಬನೇ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಅದನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹಂಚುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ವೃತ್ತದ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ದಂಡಧಾರಿಯಾದ ಮಹೀಪತಿಯು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಿ, ಇಡೀ ವಸುಧೆಯನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪಡೆದು, ಇಲ್ಲಿಂದ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ಆ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ.’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಭರತನ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು (68–70) ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವರ್ಗಗಳ ಕೇವಲ ಹೆಸರುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ; ಅವುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಸಂಪಾದಕರು ದೀರ್ಘವಾದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದಶವರ್ಗ (ಕಾಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತು ದೋಷಗಳು), ಪಂಚವರ್ಗ (ಐದು ಬಗೆಯ ದುರ್ಗಗಳು), ಚತುರ್ವರ್ಗ (ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ), ಸಪ್ತವರ್ಗ (ರಾಜ್ಯದ ಏಳು ಅಂಗಗಳು), ಅಷ್ಟವರ್ಗ (ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಎಂಟು ದೋಷಗಳು), ತ್ರಿವರ್ಗ, ಮೂರು ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯ, ವಿಂಶತಿವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಮಂಡಲ — ಇವುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ, ಈ ಸರ್ಗವು ಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಗ್ರಹವೇ ಆಗಿದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಫಲ’ ಎಂಬ ಪದದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿ ಶ್ಲೇಷದಂತೆ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಬೇರೆ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे शततमः सर्गः॥ १००॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ