॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 101ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಭರತನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಂದ ಅದರ ನಿರಾಕರಣೆ

ಭರತನ ಆಗಮನದ ಉದ್ದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ದಶರಥನ ಮರಣದ ನಿವೇದನೆ, ಭರತನ ಯಾಚನೆ, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ವಚನದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ರಾಮನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಭರತನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಭರತನು ವನಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಬಂದನು ಎಂದು. ಗುರುವತ್ಸಲನಾದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಅರಿತು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕೇಳಲು ತೊಡಗಿದನು. ‘ಇದೇನು? ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಇದನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ಚೀರ, ಜಟೆ, ಅಜಿನಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆ, ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ-ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವೆ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಯಾವ ಶಂಕೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಶಾಂತವಾದುದು, ಆದರೆ ಭರತನ ವೇಷವೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಕೈಕೇಯೀಪುತ್ರನು ಶೋಕವನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ತಡೆಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನು ಹೇಳಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾದುದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆರ್ಯ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ತಂದೆ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ತೊರೆದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು.’ ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಆಧಾರ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತಾಯಿಯ ದೋಷವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರಂತಪನೇ, ನನ್ನ ತಾಯಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಅವರು ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; ಅವಳು ತನ್ನ ಯಶಸ್ಸನ್ನೇ ಹರಣಮಾಡುವ ಈ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದಳು.’ ಭರತನು ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನೂ ತಾಯಿಯ ದೋಷವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವೆರಡರ ಸಂಬಂಧ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದ್ದು. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಸರ್ಗದ ರಂಗಮಂಚ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಾಗ ರಾಮನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಮರಣ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಭರತನು ಅದನ್ನೇ ಮೊದಲು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಭರತನು ಶೋಕದ ಆವೇಗವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಗೃಹ್ಯ ಬಲವತ್’ (ಬಲವಾಗಿ ತಡೆಹಿಡಿದು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವನ ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಚೀರಜಟಾಜಿನೀ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಭರತನ ಸಮಗ್ರ ವೇಷವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ವೇಷ ರಾಜಪುತ್ರನದಲ್ಲ, ವನವಾಸಿಯದೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ತಂದೆ ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಹಿರಿಯ ಮಗನ ವನವಾಸವೇ ಸಾಕು; ಕಿರಿಯವನದೂ ಏಕೆ?

ಅನಂತರ ಭರತನು ತಾಯಿಗೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ದಂಡವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವಳು ರಾಜ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ, ವಿಧವೆಯಾಗಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿ ಮಹಾಘೋರವಾದ ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಳು.’ ಇದು ಶಾಪವಲ್ಲ, ಮಗನ ಕರುಣೆಯೇ — ತಾಯಿಯ ಪಾಪದಿಂದ ಅವಳೇ ನಾಶವಾದಳು ಎಂದು ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನ ದಾಸನಾದ ನನಗೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಬೇಕು; ಇಂದೇ ಇಂದ್ರನಂತೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿಕೋ.’ ‘ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ವಿಧವೆಯರಾದ ತಾಯಂದಿರೂ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಅವರಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಬೇಕು.’ ‘ಮಾನದನೇ, ನೀನು ಜ್ಯೇಷ್ಠತೆಯ ಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ಯೋಗ್ಯನು, ಸ್ವಂತ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ಯೋಗ್ಯನು — ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆ, ಸುಹೃದರ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸು.’ ‘ನಿರ್ಮಲವಾದ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆದು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯು ಅವಿಧವೆಯಾಗಲಿ.’ ‘ಈ ಸಚಿವರೊಡನೆ ನಾನು ತಲೆಬಾಗಿ ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ತಮ್ಮನಾದ, ಶಿಷ್ಯನಾದ, ದಾಸನಾದ ನನಗೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಚಿವಮಂಡಲವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಶಾಶ್ವತವಾದ, ತಂದೆಯ ಕಾಲದಿಂದ ಬಂದ, ಪೂಜಿತವಾದ ಈ ಸಮಗ್ರ ಸಚಿವಮಂಡಲ ಇಲ್ಲಿದೆ; ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನೀನು ಇದನ್ನು ಮೀರಬಾರದು.’ ಹೀಗೆ ಭರತನು ತನ್ನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಮೂರು ಬಲಗಳಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಜೆಗಳ ದುಃಖದಿಂದ, ತಾಯಂದಿರ ವೈಧವ್ಯದಿಂದ, ಕುಲಪರಂಪರೆಯ ಸಚಿವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ. ಭರತನ ಯಾಚನೆಯಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷವಿದು — ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ದಾಸ’, ‘ಶಿಷ್ಯ’, ‘ತಮ್ಮ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಇಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನು ದೇವರಾಜ್ಯದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿರುವಂತೆ, ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸ್ವಾಮಿ. ‘ಅವಿಧವೆಯಾದ ಭೂಮಿ’ ಎಂಬ ರೂಪಕವೂ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ರಾಜನಿಲ್ಲದ ಭೂಮಿ ವಿಧವೆಯಂತೆ, ಪತಿಯಾದ ರಾಜನಿಂದಲೇ ಅವಳು ಸನಾಥಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಭರತನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶೋಕವನ್ನೂ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಅಗತ್ಯವನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಣ್ಣೀರುಗೂಡಿದ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಕೈಕೇಯೀಸುತ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ತಲೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ತಮ್ಮನನ್ನು ರಾಮನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಉತ್ತರ ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ದೈನ್ಯದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ — ಧರ್ಮದ ಒಂದೇ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಹೆಣೆದದ್ದು. ‘ಸತ್ಕುಲಜನೂ ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವ್ರತವನ್ನಾಚರಿಸುವವನೂ ಆದ ನನ್ನಂತಹವನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಚರಿಸಿಯಾನು?’ ಮೊದಲಿಗೇ ಅವನು ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ತನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಪಾಪವೇ. ‘ಅರಿಸೂದನನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ದೋಷವನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಬಾಲಿಶತನದಿಂದ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದೂ ನಿನಗೆ ತರವಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಭರತನನ್ನೂ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ದೋಷಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಪಾಪರಹಿತನೇ, ತಮ್ಮದಾದ ಪತ್ನಿಯರ ಮೇಲೂ ಪುತ್ರರ ಮೇಲೂ ಗುರುಜನರ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಸದಾ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ’ — ಅಂದರೆ ಪತ್ನಿಯ ಮೇಲೂ ಪುತ್ರನ ಮೇಲೂ ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಶಾಸನ. ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರು ನಮ್ಮನ್ನು ಅವನ ಪತ್ನಿಯರು, ಪುತ್ರರು, ಶಿಷ್ಯರು ಎಂದು ಎಣಿಸಿರುವುದನ್ನು ನೀನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.’ ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯ ವರವನ್ನೂ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸ್ತ್ರೀಕಪಟದ ರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ. ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಸುನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ತನ್ನ ಧರ್ಮ, ನಂತರ ಭರತನ ನಿರ್ದೋಷತೆ, ನಂತರ ತಾಯಿಗೆ ಕ್ಷಮೆ, ಕೊನೆಗೆ ಗುರುಜನರ ಅಧಿಕಾರ. ಒಂದು ಮಾತನ್ನೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದೆಗೆ ವ್ಯಯಿಸಿಲ್ಲ. ‘ಕುಲೀನ, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನ, ತೇಜಸ್ವಿ, ಚರಿತವ್ರತ’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ರಾಮನು ತನ್ನ ಹೊಗಳಿಕೆಗಾಗಿ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಇಂತಹವನು ಪಾಪ ಮಾಡಲಾರನು’ ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಲ್ಯಾತ್’ (ಬಾಲಿಶತನದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಭರತನ ಮಾತೃನಿಂದೆಯನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅನುಮೋದಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನನ್ನನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ಚೀರವಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನುಡಿಸಿ ವಾಸಮಾಡಿಸಲೂ, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿಸಲೂ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿತ್ತು.’ ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಧರ್ಮವನ್ನಾಚರಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಲೋಕಪೂಜಿತನಾದ ತಂದೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಗೌರವವೋ ತಾಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಅಷ್ಟೇ ಗೌರವ.’ ಇದೇ ರಾಮನ ಉತ್ತರದ ಬೀಗದಕೈ — ತಾಯಿ ತಂದೆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತನ್ನೂ ಮೀರಲಾಗದು. ‘ಧರ್ಮಶೀಲರಾದ ಈ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರಿಂದ ‘ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ಬೇರೆ ರೀತಿ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ?’ ‘ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಕಪೂಜಿತವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು, ನಾನು ವಲ್ಕಲವನ್ನುಟ್ಟು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು.’ ‘ಹೀಗೆ ಜನರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿ, ಆದೇಶಿಸಿ, ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು.’ ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಆ ರಾಜರೇ, ಲೋಕಗುರುವೇ, ನಿನಗೆ ಪ್ರಮಾಣ; ತಂದೆ ಕೊಟ್ಟ ಪಾಲನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನೀನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು.’ ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತಂದೆ ಕೊಟ್ಟ ಪಾಲನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಬೇರೆ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಿಂದ ಪೂಜಿತರಾದ, ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತಂದೆ ನನಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದರೋ, ಅದನ್ನೇ ನಾನು ನನ್ನ ಪರಮಹಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅವ್ಯಯವಾದ ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರತ್ವವನ್ನಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯ ಅಂತಿಮ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ದ್ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ವನ; ಎರಡೂ ಒಂದೇ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದನ್ನೂ ಬಿಡಲಾಗದು. ‘ಲೋಕಸಂನಿಧೌ’ (ಜನರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ವಿಭಾಗವು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ನಡೆದುದಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ನಡೆದುದು. ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು’ ಎಂಬ ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭರತನ ಮುಂದೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಕಥಾನಕದ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಬೇರೆ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರಭಾವಮ್ ಅವ್ಯಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತಂದೆಯ ವಚನದ ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮಪದವನ್ನೂ ತುಚ್ಛವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಭರತನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः॥ १०१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ