॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 102ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನಿಂದ ತಂದೆಯ ಮರಣದ ನಿವೇದನೆ

ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ, ದಶರಥನ ಸ್ವರ್ಗಗಮನವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ

ನೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ರಾಜನೀತಿಯ ಕುರಿತಾದ ಅನೇಕ ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಅವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ರಾಜನೀತಿಯದಲ್ಲ, ವೇದನೆಯದು. ‘ಧರ್ಮದಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ನನಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವು ಏನು ಮಾಡೀತು?’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನನ್ನದಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯದ ನೀತಿ ನನಗೇನು ಉಪಕಾರ ಮಾಡೀತು? ಅನಂತರ ಅವನು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿರಿಯ ಮಗನಿರುವಾಗ ಕಿರಿಯವನು ರಾಜನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಾ, ಈ ಕುಲದ ಏಳಿಗೆಗಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿಕೋ’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜನರು ರಾಜನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವತ್ವಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತನು, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ನಡತೆ ಅಮಾನುಷವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಭರತನು ತಂದೆಯ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅನಂತರ ಅವನದೇ ಮರಣವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಹೇಳಿದ್ದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಕೇಕಯದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ನೀನು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾಗ, ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ನಿರಂತರ ಯಜ್ಞಶೀಲರೂ ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಮನ್ನಿತರೂ ಆದ ರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು.’ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೂವರ ಅಗಲಿಕೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬ ಮಗ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವನದಲ್ಲಿ, ತಂದೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ; ಯಾರೂ ಹತ್ತಿರವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ನೀನು ಹೊರಟ ತಕ್ಷಣವೇ ದುಃಖ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಮರಣದ ಕಾರಣ ವ್ಯಾಧಿಯಲ್ಲ, ವಯಸ್ಸಲ್ಲ, ವಿಯೋಗವೇ ಎಂದು ಭರತನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಏಳು, ತಂದೆಗೆ ಉದಕಕ್ರಿಯೆ (ಜಲತರ್ಪಣ) ನೆರವೇರಲಿ; ನಾನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಈಗಾಗಲೇ ಉದಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದೇವೆ.’ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನು ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಪಿತೃಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ನೀನು ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಜಲಾಂಜಲಿಯೇ ಅವರಿಗೆ ಅಕ್ಷಯವಾದೀತು. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಅಂತಿಮ ದಶೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆಯದೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ರೋಗಗ್ರಸ್ತರಾಗಿ, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಅವರು ತೆರಳಿದರು. ‘ನಿನ್ನನ್ನು’ ಎಂಬ ಪದದ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ದಶರಥನ ಅಂತಿಮ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಹೆಸರಿತ್ತು. ಈ ಸರ್ಗವು ಕೇವಲ ಒಂಬತ್ತು ಪದ್ಯಗಳದ್ದು, ಆದರೆ ಅದೇ ರಾಮನ ಮೂರ್ಛೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः॥ १०२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ