ಸರ್ಗ
ರಾಮನ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ತಂದೆಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿ-ಪಿಂಡದಾನ
ಭರತನ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದ ರಾಮನು ಎಚ್ಚೆತ್ತು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮಂದಾಕಿನಿಯಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೆ ಉದಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇಂಗುದೀಪಿಂಡದಿಂದ ನಿರ್ವಾಪವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಸ್ವರ್ಗಗಮನವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಮಾತಿನ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಹೇಳಿದ, ತಂದೆಯ ಮರಣದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ಕವಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದಾನವಶತ್ರುವಾದ ಇಂದ್ರನು ಎಸೆದ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನು ಹೇಳಿದ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತೇ ವಾಗ್ವಜ್ರ. ಅನಂತರ ಪರಂತಪನಾದ ರಾಮನು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ವನದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಉಪಮೆಗೆ ಇಮ್ಮಡಿ ಅರ್ಥ — ರಾಮನು ಹೂಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಭರತನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಆಹ್ಲಾದಗೊಂಡಿದ್ದನು; ಅವನೇ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟನು, ಏಕೆಂದರೆ ತಂದೆಯ ಮರಣದ ವಾರ್ತೆಯಿಂದ ಛಿನ್ನನಾದನು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಆ ಭೂಪತಿಯನ್ನು ಕವಿ ದಡವನ್ನು ಗುದ್ದಿ ದಣಿದು ಮಲಗಿರುವ ಆನೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದಶರಥಕುಲದ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ಆ ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಯನ್ನು ತಮ್ಮಂದಿರು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಅಳುತ್ತಾ ಸುತ್ತಲೂ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಿದರು. ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ದೀನನಾಗಿ ಬಹಳವಾಗಿ ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಮೌನದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಗೆ, ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಭರತನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದು ಈಗ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದಾನವಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಎಸೆಯುವಂತೆ, ಭರತನ ಮಾತು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿ ವಜ್ರವಾದುದು ಹೊರಗಿನ ಶಸ್ತ್ರವಲ್ಲ, ಮಾತೇ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಮತ್ತು ಸೀತೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಅಳುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛಿತನನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಈ ಚಿತ್ರವೇ ಈ ಕಾಂಡದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿದೆ.
ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಭೂಪತಿಯಾದ ತಂದೆ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದರೆಂದು ಕೇಳಿ ಭರತನಿಗೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಗಳಿವೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶೂನ್ಯತೆ, ತನ್ನ ವೈಫಲ್ಯ, ಭರತನ ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಮತ್ತು ಅನುಶಾಸಕನ ಅಭಾವ. ‘ತಂದೆ ವಿಧಿನಿಯಮಿತ ಗತಿಯನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ಆ ನಗರವನ್ನು ಯಾರು ಪಾಲಿಸುವರು?’ — ಇದು ಮೊದಲನೆಯದು. ಅನಂತರ ಆತ್ಮನಿಂದೆ — ‘ದುರ್ಜಾತನಾದ ನನ್ನಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ಮೃತರಾದ ಅವರಿಗೆ ನಾನು ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ’ — ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ತಾನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಮಗನ ಪರಮದುಃಖ. ಅನಂತರ ಅವನು ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಹೋ ಭರತ, ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನೀನು ಕೃತಾರ್ಥನು; ನೀನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ರಾಜರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದಿರಿ.’ ಅನಂತರ ವನವಾಸ ಮುಗಿದ ಮೇಲೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಆ ನಗರ ಪ್ರಧಾನನಿಲ್ಲದ್ದು, ಚಂಚಲವಾದುದು, ನರೇಂದ್ರನಿಂದ ವಂಚಿತವಾದುದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದ ಮಾತು — ‘ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿದ ನನ್ನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಿದ್ದುವರು, ತಂದೆ ಲೋಕಾಂತರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ? ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ಸನ್ನಡತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತಂದೆ ಸಮಾಧಾನದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಿವಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಇನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಕೇಳಲಿ?’ ತಂದೆಯ ಮರಣ ಕೇವಲ ವಿಯೋಗವಲ್ಲ, ಅನುಶಾಸಕನ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯದ ಲೋಪವೂ ಹೌದು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ. ‘ದುರ್ಜಾತೇನ’ ಎಂಬ ಪದ ತೀವ್ರವಾದುದು — ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ದುರ್ಜಾತನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರ ಜನ್ಮ ತಂದೆಯ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತೋ ಅವನ ಜನ್ಮ ಹೇಗೆ ಸಫಲವಾದೀತು? ‘ನಿವೃತ್ತವನವಾಸೋಽಪಿ’ (ವನವಾಸ ಮುಗಿದ ಮೇಲೂ) ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಅಪಿ’ ಶಬ್ದವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಪ್ರಯೋಜನ ಉಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು.
ಭರತನಿಗೆ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ರಾಘವನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೀತೆ, ನಿನ್ನ ಮಾವ ಮೃತರಾದರು; ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನು ತಂದೆಯಿಲ್ಲದವನಾದೆ; ಭೂಪತಿಯ ಸ್ವರ್ಗಗಮನವೆಂಬ ದುಃಖವನ್ನು ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ನಿವೇದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಅವನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲೇ ವನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಕುಮಾರರ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಪಟ್ಟು ಕಣ್ಣೀರು ಉಕ್ಕಿತು. ಅನಂತರ ತಮ್ಮಂದಿರೆಲ್ಲರೂ ದುಃಖಿತನಾದ ಅವನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ‘ಜಗದೊಡೆಯರಾದ ತಂದೆಗೆ ಉದಕಕ್ರಿಯೆ ನೆರವೇರಲಿ’ ಎಂದರು — ಇದು ಶೋಕದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುವ ಗತಿ. ಮಹಾರಾಜನಾದ ಮಾವನು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಆ ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಆಗದಾದಳು; ಸೊಸೆಯ ಶೋಕವು ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ನೋಟದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ‘ದುಃಖಿತೋ ದುಃಖಿತಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವವನೂ ಸ್ವತಃ ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿನ ಸಮಾಧಾನ ಉಪದೇಶವಲ್ಲ, ಸಹವೇದನೆ. ‘ಬಹುಗುಣಂ ಬಾಷ್ಪಮ್’ (ಹಲವು ಪಟ್ಟು ಕಣ್ಣೀರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ — ಹಿಂದೆ ಒಮ್ಮೆ ಉಕ್ಕಿದ ಕಣ್ಣೀರು ಈಗ ಹಲವು ಪಟ್ಟಾಯಿತು; ಶೋಕದ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದಲೇ ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ‘ಭೃಶಮ್ ಆಶ್ವಾಸ್ಯ’ (ಬಹಳವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ) ಎಂಬುದು ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ತಮ್ಮಂದಿರು ಮೊದಲು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದ ನಂತರವೇ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿದರು, ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೇ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದೇ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಪ್ರಿಯನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಅಸಮರ್ಥಳಾಗಿದ್ದಳು.
ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದುದು, ಕರ್ಮಪ್ರವಣವಾದುದು — ‘ಇಂಗುದೀ ಹಿಂಡಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ, ಚೀರವನ್ನೂ ಉತ್ತರೀಯವನ್ನೂ ತಾ; ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತಂದೆಯ ಜಲಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ಹೋಗುವೆನು.’ ವನವಾಸಿಯಾದ ಮಗನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನವೂ ಇಲ್ಲ, ತುಪ್ಪವೂ ಇಲ್ಲ; ತಂದೆಗಾಗಿ ಉಳಿದದ್ದು ಇಂಗುದೀಫಲದ ಹಿಟ್ಟು ಮಾತ್ರ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ ರೇಖೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನಡೆಯುವ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೀತೆ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿ, ನೀನು ಇವಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆ, ನಾನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಗಮನ ಅತಿ ದಾರುಣವಾದುದು.’ ಶೋಕಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವೂ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿರುವುದು ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ. ಆಗ ಅವರನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ, ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ, ಮೃದುವಾದ, ಸಂಯಮಿಯಾದ, ಕಾಂತಿಯುತನಾದ, ರಾಮನಲ್ಲಿ ದೃಢಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಸುಮಂತ್ರನು ಆ ರಾಜಕುಮಾರರೊಡನೆ ರಾಘವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಆಸರೆಯಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಗೆ ಇಳಿಸಿದನು. ಸಾರಥಿಯ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ಆಸರೆಯಾದುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ವನಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದವನೇ ಈಗ ಮಗನನ್ನು ತಂದೆಯ ಜಲಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಚೀರಮ್ ಉತ್ತರಂ ಚ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತರ್ಪಣದ ವೇಷವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಲ್ಕಲವೇ ಅವನ ವಸ್ತ್ರ, ಅದೇ ಉತ್ತರೀಯ. ‘ಗತಿರ್ಹ್ಯೇಷಾ ಸುದಾರುಣಾ’ (ಈ ಗಮನ ಅತಿ ದಾರುಣ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೂ ಹೆಸರಿಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಕರ್ಮದ ಯಾತ್ರೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಅವನನ್ನು ಕೈಹಿಡಿದೇ ನದಿಗೆ ಇಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ತಾನೇ ನಡೆಯಲೂ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಮರಣದ ನಂತರ ರಾಮನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ವಿಲಾಪ ಮುಗಿಯಿತು, ವಿಧಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಕಷ್ಟದಿಂದ, ಉತ್ತಮ ಘಟ್ಟಗಳುಳ್ಳ, ಸದಾ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾನನಗಳುಳ್ಳ, ರಮ್ಯವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ವೇಗವಾದ ಪ್ರವಾಹವುಳ್ಳ, ಕೆಸರಿಲ್ಲದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ತೀರ್ಥವನ್ನು ತಲುಪಿ, ‘ಇದು ನಿಮಗಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಜರಿಗೆ ಉದಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಭೂಪಾಲನು ನೀರು ತುಂಬಿದ ಬೊಗಸೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಅಳುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜಶಾರ್ದೂಲರೇ, ಇದು ನಿಮಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಅಕ್ಷಯವಾದ ನೀರು; ಇಂದು ಪಿತೃಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಈ ನೀರು ತಲುಪಲಿ.’ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖತೆ ತರ್ಪಣವಿಧಿಯ ಅಂಗ, ಅದು ಕಣ್ಣೀರಿನೊಡನೆ ಬೆರೆತಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಆ ತೇಜಸ್ವಿಯು ಮಂದಾಕಿನಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಏರಿ, ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ತಂದೆಗೆ ನಿರ್ವಾಪವನ್ನು (ಪಿಂಡದಾನವನ್ನು) ಮಾಡಿದನು. ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಬೋರೆಹಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಬೆರೆಸಿದ ಇಂಗುದೀ ಹಿಂಡಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಅತಿ ದುಃಖಾರ್ತನಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾರಾಜರೇ, ಪ್ರೀತರಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ; ನಾವು ಏನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇವೋ ಅದೇ ಇದು. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೋ ಅವನ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅದೇ ಅನ್ನ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನವೂ ಹೌದು, ಸಮಾಧಾನವೂ ಹೌದು — ಮಗನು ಏನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ತಂದೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಎಂದು. ರಾಜಸೂಯ-ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ದಶರಥನ ನಿರ್ವಾಪವು ಕಾಡುಹಣ್ಣಿನ ಹಿಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ನಡೆಯಿತು ಎಂಬ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಮೌನವಾಗಿಯೇ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಉಪಗಮ್ಯ’ (ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ — ತೀರ್ಥ ದೂರವಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಶೋಕದಿಂದ ಅವರು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ದುಃಖದಿಂದಲೇ ಇಟ್ಟರು. ‘ತತ ಏತದ್ಭವತ್ವಿತಿ’ ಎಂಬುದು ವಿಧಿವಾಕ್ಯ — ‘ರಾಜರೇ, ಈ ಉದಕ ನಿಮಗಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಸಂಕಲ್ಪ. ಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ಬೋರೆಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸಲಾಗಿತ್ತು, ಹಾಸು ದರ್ಭೆಯದು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಧಿಯಂತೆಯೇ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ದ್ರವ್ಯ ಮಾತ್ರ ಕಾಡಿನದು. ಹೀಗೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿವಿಧಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಉದಕದಾನ, ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖ ಸಂಕಲ್ಪ, ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಪಿಂಡವನ್ನಿಡುವುದು, ಕೊನೆಗೆ ತಂದೆಗೆ ನಿವೇದನವಾಕ್ಯ.
ನಿರ್ವಾಪದ ನಂತರ ಅವರು ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನದೀತೀರದಿಂದ ಮರಳಿ ಏರಿದರು; ನರವ್ಯಾಘ್ರನು ರಮ್ಯವಾದ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಿದನು. ಪರ್ಣಕುಟಿಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತಲುಪಿ ಆ ಭೂಪತಿಯು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು — ಶೋಕದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮಂದಿರ ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಮಾತು. ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಅವರು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಶಬ್ದದಿಂದ, ಘರ್ಜಿಸುವ ಸಿಂಹಗಳದೋ ಎಂಬಂತೆ, ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಪರ್ವತದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಶೋಕವನ್ನೇ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಗೆ ಉದಕಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಲರ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ಅರಿತು ಭರತನ ಸೈನಿಕರು ಭಯಗೊಂಡರು. ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು — ‘ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ಖಂಡಿತ ಕೂಡಿದ್ದಾನೆ; ಮೃತರಾದ ತಂದೆಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವರದೇ ಈ ಮಹಾಶಬ್ದ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೇನೆಯ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಬ್ದಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಅದು ಇಡೀ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಂತಹ ರೋದನಧ್ವನಿ ಬೇರೆಲ್ಲೂ ಸಂಭವಿಸದು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಸರ್ಗದ ದೃಷ್ಟಿ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರ ಕುಟೀರದಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ಸಮಾಗಮದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೂಲಘಾತಪರಿಶ್ರಾಂತಮ್’ ಎಂದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಆನೆಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲಿ ಆನೆ ದಣಿದಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಗಳು ಘರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಮಹಾಬಲರು ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು’ ಎಂಬ ವಿರೋಧವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಹಾಬಲರಾದವರೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳು. ಸೈನಿಕರ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಭಯ, ಎರಡನೆಯದು ಊಹೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಶೋಕದ ಶಬ್ದವು ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ನಿಃಶಸ್ತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಮ್ಯಸಾನುಂ ಮಹೀಧರಮ್’ (ರಮ್ಯ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ವರ್ಣನೆ ಅಲ್ಲೇ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ, ಎಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಅವರು ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ; ಈಗ ಅದೇ ಬೆಟ್ಟ ರೋದನದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಪರ್ಣಕುಟಿಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ರಾಮನು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ — ಸ್ವಾಗತಕ್ಕಾಗಿರುವ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲು ಈಗ ಶೋಕದ ಸಂಗಮಸ್ಥಾನವಾಯಿತು.
ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಆ ಶಬ್ದದತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ, ಏಕಮನಸ್ಕರಾಗಿ, ಇದ್ದಲ್ಲಿಂದಲೇ ಓಡಿಹೋದರು. ಕೆಲವರು ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕೆಲವರು ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕೆಲವರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ಸುಕುಮಾರರಾದ ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೋದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಹಿಂದಷ್ಟೇ ಅಗಲಿದ್ದರೂ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದವನೋ ಎಂಬಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಸಹೋದರರ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿ ಅವರು ಗೊರಸು-ಚಕ್ರಗಳ ಸದ್ದಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೋದರು. ಅನೇಕ ವಾಹನಗಳಿಂದಲೂ ರಥಚಕ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಭೂಮಿಯು ಮೋಡಗಳು ಸೇರುವಾಗಿನ ಆಕಾಶದಂತೆ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿತು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಬೆದರಿದ, ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಮದಗಂಧದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸುವಾಸನೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಬೇರೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದವು. ಕಾಡುಹಂದಿಗಳು, ತೋಳಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳು, ಸೃಮರಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಗೋಕರ್ಣಗಳು, ಗವಯಗಳು ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳೊಡನೆ ಬೆದರಿದವು. ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ಜಲಕುಕ್ಕುಟಗಳು, ಪ್ಲವಗಳು, ಕಾರಂಡವಗಳು, ಗಂಡುಕೋಗಿಲೆಗಳು, ಕ್ರೌಂಚಗಳು ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹಾರಿದವು. ಹೀಗೆ ಬೆದರಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವೂ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಭೂಮಿಯೂ ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಆಗ ಎರಡೂ ಶೋಭಿಸಿದವು. ಈ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಒಂದು ಕುಲದ ಶೋಕವು ವನದ ಸಮಸ್ತ ಜೀವನವನ್ನೇ ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತದೆ; ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ‘ಯಥಾಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಧಾವಿತಾಃ’ (ಇದ್ದಲ್ಲಿಂದಲೇ ಓಡಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಯಾರೂ ಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರು ಎಲ್ಲಿದ್ದರೋ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಹಿಂದೆ ಅಗಲಿದ್ದರೂ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದವನಂತೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕವಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲ ಸ್ವಲ್ಪ, ಆದರೆ ವಿರಹ ದೀರ್ಘವಾದಂತೆ ಅನುಭವವಾಯಿತು. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ರಥಾಂಗಾಹ್ವಯ’ ಎಂದರೆ ಚಕ್ರವಾಕ, ‘ಅತ್ಯೂಹ’ ಎಂದರೆ ಜಲಕುಕ್ಕುಟ, ‘ಪ್ಲವ’ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಕೊಕ್ಕರೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ಜನರು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷನೂ ಆದ ರಾಮನು ಬರಿನೆಲದ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು — ಹಿಂದೆ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಬರಿಯ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಮಂಥರೆಯೊಡನೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಜನರು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದವರಾದರು. ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಅತಿ ದುಃಖಿತರಾದ ಆ ಜನರನ್ನು ನೋಡಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಅವನು ತಂದೆಯಂತೆ, ತಾಯಿಯಂತೆ ಅವರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು — ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು — ಅವನು ಕೆಲವರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು, ಕೆಲವರು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು; ಆಗ ರಾಜಪುತ್ರನು ಸಮವಯಸ್ಕರನ್ನೂ ಬಂಧುಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸಮೀಪಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಶಬ್ದವು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ, ಬೆಟ್ಟಗಳ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಮೃದಂಗಘೋಷದಂತೆ ಕೇಳಿಬಂತು. ಮೃದಂಗಘೋಷದ ಉಪಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಯಾವ ಶಬ್ದವು ಉತ್ಸವದ ಲಕ್ಷಣವೋ ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ಲಕ್ಷಣ; ಈ ವಿಪರ್ಯಯಯೋಜನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯ. ‘ಅಕಲ್ಮಷಮ್’ (ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ವದ್ದು — ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದವನೇ ಬರಿನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ; ದೋಷ ಮಾಡಿದವಳಾದರೋ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನರ ಕೋಪ ಕೈಕೇಯಿಯತ್ತಲೂ ಮಂಥರೆಯತ್ತಲೂ ತಿರುಗಿತು. ‘ಸವಯಸ್ಯಬಾಂಧವಾನ್ ಯಥಾರ್ಹಮ್ ಆಸಾದ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನು ಸಮೂಹವನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗಿ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಮೂಲ. ‘ಸ್ಥಂಡಿಲೇ ಆಸೀನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಂಡಿಲ ಎಂದರೆ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ, ಹೊದಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ನೆಲ, ಅಲ್ಲಿ ತರ್ಪಣಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಶೌಚಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲೇ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ವಿಹಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನರು ಕಾಣುವುದು ಕೇವಲ ವನವಾಸಿಯ ರೂಪವಲ್ಲ, ಮಗನ ಅಶೌಚವ್ರತವೂ ಹೌದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥