॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 104ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ತಾಯಂದಿರ ಆಶ್ರಮಾಗಮನ ಮತ್ತು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ

ವಸಿಷ್ಠರೊಡನೆ ರಾಜಪತ್ನಿಯರು ಮಂದಾಕಿನಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ, ಇಂಗುದೀಪಿಂಡವನ್ನು ಕಂಡು ಕೌಸಲ್ಯೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತಾಯಂದಿರು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ರಾಮನು ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವರೊಡನೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಉದಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ನಿರ್ವಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ತಾಯಂದಿರು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರು ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ತವಕದಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶದತ್ತ ಸಾಗಿದರು — ಆಚಾರ್ಯರು ತಾವೇ ಸ್ತ್ರೀಜನರನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸುವುದೇ ಅವರ ಔಚಿತ್ಯಜ್ಞಾನ. ರಾಜಪತ್ನಿಯರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಂದಾಕಿನಿಯತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತೀರ್ಥವನ್ನು (ನದೀಘಟ್ಟವನ್ನು) ಕಂಡರು. ಅದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಲೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವೇದನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ, ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ ದೀನಳಾದ ಅವಳು ಸುಮಿತ್ರೆಗೂ ಇತರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕಷ್ಟವನ್ನೇ ಅರಿಯದಿದ್ದ, ಈಗ ದೇಶದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಅನಾಥರು ವನದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ತೀರ್ಥವಿದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಾಥಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ದಶರಥನಿರುವವರೆಗೆ ಅವರು ಸನಾಥರಾಗಿದ್ದರು; ಈಗ ತಂದೆಯಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನದೀತೀರವೇ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾಮ್’ (ಕಷ್ಟವನ್ನರಿಯದವರ) ಎಂಬುದು ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರ ಕೆಲಸ ಎಂದೂ ಕಷ್ಟದ್ದಾಗಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗೇ ಈಗ ಎಲ್ಲವೂ ಕಷ್ಟ. ‘ಪ್ರಾಕ್ಕಲನಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಅಪರೂಪದ್ದು; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್‌ನ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ‘ಇವರು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಟವರ ಮೊದಲ ಆಶ್ರಯ ಇದೇ ತೀರ್ಥ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಕ್ ಕೇವಲಂ ತೀರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸುಮಿತ್ರೆ, ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಸದಾ ತಾನೇ ನನ್ನ ಮಗನಿಗಾಗಿ ನೀರು ಹೊತ್ತು ತರುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಮಾತು ಆಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ, ಕೃತಜ್ಞತೆ; ಹಿರಿಯ ರಾಣಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ತಾನೇ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನ ಮಗನು ಕೀಳುಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿಂದ್ಯನಲ್ಲ; ಅಣ್ಣನ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಲ್ಲದ ಕೆಲಸವೇ ಗುಣವಂತರಿಂದ ನಿಂದ್ಯವಾದುದು.’ ಅಂದರೆ ಕೀಳುಕೆಲಸವಾದರೂ ಹಿರಿಯನ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ನಿಂದ್ಯವಲ್ಲ; ಅಣ್ಣನ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವುದೇ ನಿಂದ್ಯ. ಇದು ಸೇವಾಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಹೃದಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನಿನ್ನ ಈ ಮಗನೂ ಈ ಕ್ಲೇಶಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ; ಕೀಳಾದ, ಅನರ್ಥಕರವಾದ ಆಚರಣೆಯ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅವನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಲಿ.’ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಬಯಕೆ ಇದೇ — ಮಗನು ಈ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಮಗನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಗನ ಶ್ರಮದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಸವತಿಯರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯಳಾದವಳೇ ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ಮಗನ ಬಗ್ಗೆ ಮೊದಲು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಒಂದು ಸ್ಥಾಯೀಭಾವ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಕೈಕೇಯಿಯೊಬ್ಬಳ ಕಾರಣದಿಂದ ದುಃಖ, ಉಳಿದವರಲ್ಲಾದರೋ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹವೇ.

ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಅವಳು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತುದಿಮಾಡಿದ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆ ತಂದೆಗಾಗಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಇಂಗುದೀ ಹಿಂಡಿಯನ್ನು ಕಂಡಳು. ಆರ್ತನಾದ ರಾಮನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥರಾದ ಮಹಾತ್ಮ ತಂದೆಗೆ ರಾಘವನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದು ಇದು; ಇದನ್ನು ನೋಡಿರಿ.’ ಅನಂತರ ಅವಳ ವಿಲಾಪ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಸಮಾನರಾದ, ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜರಿಗೆ ಈ ಆಹಾರ ಉಚಿತವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ನಾಲ್ಕು ಕಡಲುಗಳವರೆಗಿನ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಆ ವಸುಧಾಧಿಪರು ಇಂಗುದೀ ಹಿಂಡಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿನ್ನುವರು?’ ‘ಐಶ್ವರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಇಂಗುದೀ ಹಿಟ್ಟನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಬೇರೊಂದು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಇಂಗುದೀ ಹಿಂಡಿಯನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ದುಃಖದಿಂದ ಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಿ ಏಕೆ ಒಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ರುತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೋ ಅವನ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅದೇ ಅನ್ನ.’ ಇದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ತಾಯಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ — ಮಗನು ತಿನ್ನುವುದನ್ನೇ ತಂದೆಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಮಾಧಾನ, ಆದರೂ ವೇದನೆ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತುದಿಮಾಡಿದ ದರ್ಭೆಗಳು ಪಿತೃಕರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣ; ಅವುಗಳನ್ನು ಕಂಡೇ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಇಡೀ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ, ಯಾರೂ ಹೇಳುವ ಅಗತ್ಯ ಅವಳಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಇಂಗುದೀಕ್ಷೋದ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಂಗುದೀಫಲದಿಂದ ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆದ ನಂತರ ಉಳಿದ ಹಿಂಡಿಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಹಾರವಾದುದೇ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಪಿಂಡವಾಯಿತು.

ಹೀಗೆ ಆರ್ತಳಾದ ಅವಳನ್ನು ಸವತಿಯರು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು; ಅನಂತರ ಅವರು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ದೇವತೆಯಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡರು. ಭೋಗಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತೊರೆದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶರಾದ ಆರ್ತ ತಾಯಂದಿರು ದನಿಯೆತ್ತಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು — ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಬೆಳೆದವನು ವನದಲ್ಲಿ ವಲ್ಕಲಧಾರಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರ ರಾಮನು ಎದ್ದು ಆ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರ ಪಾದಕಮಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಅನಂತರ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯರಾದ ಅವರು ಶುಭವಾದ, ಸುಖಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ, ಮೃದುವಾದ ಬೆರಳು-ಅಂಗೈಗಳುಳ್ಳ ಕೈಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಬೆನ್ನಿನ ಧೂಳನ್ನು ಒರೆಸಿದರು — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಚಿತ್ರ ಇದೇ, ಇಲ್ಲಿ ಮಾತಿಲ್ಲದೆಯೇ ಮಾತೃಸ್ನೇಹ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೂ ಆ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ರಾಮನ ನಂತರ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ದಶರಥನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡರೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಂಡರು — ಸವತಿಭಾವದ ಲೇಶವೂ ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯೂ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅತ್ತೆಯರ ಮುಂದೆ ನಿಂತಳು. ‘ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ದೇವತೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ; ದೇವತೆ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ತೇಜಸ್ವಿ, ಆದರೆ ಸ್ಥಾನಭ್ರಷ್ಟ — ರಾಮನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ಸಸ್ವರಮ್ ಅಶ್ರೂಣಿ ಮುಮುಚುಃ’ (ದನಿಯೆತ್ತಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ, ತಾಯಂದಿರ ರೋದನ ಮೌನವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೇಳಿಬಂತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಮಸ್ಕಾರವಾದರೋ ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅಣ್ಣನ ನಂತರವೇ, ಎದ್ದುಕಾಣದಂತೆ.

ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ, ವನವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ, ದೀನಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಾಯಿ ಮಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಿದೇಹರಾಜನ ಮಗಳು, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ, ರಾಮನ ಪತ್ನಿ — ಅವಳು ನಿರ್ಜನವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು?’ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೂರು ಪರಿಚಯಗಳಿಂದಲೇ ಅವಳ ಅನುಚಿತ ದಶೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ನಾಲ್ಕು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವಳ ಮುಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಾಡಿದ ಕಮಲದಂತೆ, ಬಳಲಿದ ನೈದಿಲೆಯಂತೆ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಚಿನ್ನದಂತೆ, ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಸುಕಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ. ನಾಲ್ಕೂ ಉಪಮಾನಗಳು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾದವು, ಆದರೆ ಹೊರಗಿನ ಯಾವುದೋ ಒಂದರಿಂದ ಮಲಿನಗೊಂಡವು — ಸೀತೆಯ ದಶೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತನ್ನ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ, ಆಪತ್ತೆಂಬ ಅರಣಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕವು ನನ್ನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸುಡುತ್ತದೆ, ಅಗ್ನಿಯು ತನ್ನ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಸುಡುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಅರಣಿಯ ರೂಪಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಆಪತ್ತೇ ಅರಣಿ (ಬೆಂಕಿ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಕಟ್ಟಿಗೆ), ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕಾಗ್ನಿ ತನ್ನ ಹುಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಳವಾದ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಸುಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆರ್ತಳಾದ ತಾಯಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಭರತನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಘವನು ವಸಿಷ್ಠರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ‘ತಾಯಿ ಮಗಳನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಅತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ತೆತನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಾಯ್ತನವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜನಕನ ಮನೆ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ, ತಾಯಿ ಹತ್ತಿರವಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಪಾದಗ್ರಹಣವನ್ನು ತಾಯಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮಗನು ತಾಯಿಯ ವೇದನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ.

ಕೊನೆಯ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಸಮಾನರಾದ, ಸಮೃದ್ಧ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಆ ಪುರೋಹಿತರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಘವನು ಅವರೊಡನೆಯೇ ಕುಳಿತನು — ದೇವಾಧಿಪನಾದ ಇಂದ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ. ಅನಂತರ ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ, ಪುರಪ್ರಮುಖರೊಡನೆ, ಸೈನಿಕರೊಡನೆ, ಧರ್ಮಜ್ಞಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಜನರೊಡನೆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಾದ ಭರತನು ಆಗ ಎಲ್ಲರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು — ಹಿರಿಯನ ಹಿಂದೆಯೇ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಅವನು ತಾನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತ ಅತಿವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ತಪಸ್ವಿವೇಷದಲ್ಲೂ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಂಯಮಿಯಾದ ಮಹೇಂದ್ರನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿಯುವಂತೆ ಕೈಮುಗಿದನು. ಆಗ ಆ ಆರ್ಯಜನರಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಉತ್ಕಟವಾದ ಕುತೂಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು — ‘ಈ ಭರತನು ಇಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಯಾವ ಸಮುಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವನು?’ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸತ್ಯಧೃತಿಯಾದ ಆ ರಾಘವನೂ ಮಹಾನುಭಾವನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಭರತನೂ ಸುಹೃದರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ವಿರಾಜಿಸಿದರು. ‘ಜಘನ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಕ್ರಮವಾಚಕ — ಎಲ್ಲರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೆ ಎಂದು; ಭರತನು ಮುಂದೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಹಿಂದೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳು ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಸುಹೃದರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಶೋಭಿಸಿದರು. ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೂ ಯಜ್ಞದ ಉಪಮೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವುದು ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯವೇ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः॥ १०४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ