॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 105ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಅನಿತ್ಯತೋಪದೇಶ

ಭರತನಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಸಮರ್ಪಣೆ, ನೆಟ್ಟ ಮರದ ಉಪಮೆ, ಹಿಂತಿರುಗದ ಕಾಲಗತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆ, ತಂದೆಯ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿರೂಪಣೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರೂ ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರೂ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಬಂದರು, ಭರತನು ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯ ನಂತರ ಸಂವಾದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಹೃದ್ಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ಪುರುಷಸಿಂಹರಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಲೇ ದುಃಖದಿಂದ ಕಳೆಯಿತು — ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲ, ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಮರಣದ ಚಿಂತೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಸುಪ್ರಭಾತವಾದಾಗ ಸಹೋದರರು ಸುಹೃದರೊಡನೆ ಮಂದಾಕಿನಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನ, ಹೋಮ, ಜಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಬಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಮೌನವಾಗಿಯೇ ಕುಳಿತರು — ಯಾರೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಈ ನೀರವತೆ ಕವಿಯ ಕೌಶಲ — ಹೇಳಬೇಕಾದ್ದು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ಮೊದಲು ಹೇಳಲು ಯಾರಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಸುಹೃದರ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಭರತನೇ ರಾಮನಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ವರದಾನದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲಾಯಿತು, ಅವಳು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೇ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಕಂಟಕರಹಿತವಾದ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಅನುಭವಿಸು.’ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಒತ್ತೆಯಿಟ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮರಳಿಸುವಂತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು. ಮೊದಲನೆಯದು — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಜಲಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಒಡೆದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಟ್ಟುವುದು ಹೇಗೆ ಕಷ್ಟವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಮಹಾರಾಜ್ಯಖಂಡವನ್ನು ನಿನ್ನ ಹೊರತು ಬೇರೆಯವರು ಕಾಪಾಡುವುದು ಕಷ್ಟ; ತಂದೆಯ ಮರಣದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಸೇತುವೆ ಒಡೆದಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡಲು ರಾಮನೊಬ್ಬನೇ ಸಮರ್ಥ. ಎರಡನೆಯದು — ಕತ್ತೆ ಕುದುರೆಯ ನಡಿಗೆಯನ್ನೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಕ್ಷಿ ಗರುಡನ ಹಾರಾಟವನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಅನುಸರಿಸಲಾರದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಭರತನು ರಾಮನ ಪಾಲನೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾರನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕಿರಿಯವನನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ವಿನಯದಿಂದಲ್ಲ, ಸತ್ಯದಿಂದಲೇ. ಮೂರನೆಯದು — ಇತರರು ಯಾರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುತ್ತಾರೋ ಅವನ ಜೀವನ ನಿತ್ಯ ಸುಖ; ಇತರರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುವವನ ಜೀವನವಾದರೋ ದುರ್ಭರ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯ ರಾಮನಿಗೇ ಯೋಗ್ಯ ಎಂಬುದು ಭರತನ ತೀರ್ಮಾನ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಒಂದು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಈ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾಗ. ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ನೆಟ್ಟು, ಪೋಷಿಸಿ, ಬೆಳೆಸಿದ ಮರವು ಕಾಂಡ ಬಲಿತು ಮಹಾವೃಕ್ಷವಾದಾಗ ಕುಳ್ಳನಾದವನಿಗೆ ಅದನ್ನು ಏರುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಹೂಬಿಟ್ಟರೂ ಫಲಗಳನ್ನು ತೋರದಿದ್ದರೆ, ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ನೆಡಲಾಯಿತೋ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾರನು. ಉಪಮೆಯ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಂದೆಯೇ ನೆಟ್ಟವನು, ರಾಮನೇ ಮರ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯೇ ಫಲ, ಭರತನು ಆ ಮರವನ್ನು ಏರಲಾರದ ಕುಳ್ಳ. ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇದು ಉಪಮೆ; ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿಯಬೇಕು’ — ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಒಡೆಯನೂ ಆದ ನೀನು ಸೇವಕರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ಆಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸದಿದ್ದರೆ ತಂದೆಯ ಶ್ರಮವೆಲ್ಲ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ಭರತನು ಒಂದು ಮಂಗಲಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಣಿಗಳೂ ಪ್ರಮುಖರೂ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಡುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಣಲಿ; ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳು ಘೀಳಿಡಲಿ, ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಆನಂದಿಸಲಿ. ಹೀಗೆ ಯಾಚನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಉತ್ಸವವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ್ದೇನೆಂದರೆ, ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಈ ಯುಕ್ತಿಜಾಲವನ್ನೆಲ್ಲ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ನಾಗರಿಕರು ‘ಸಾಧು’ ಎಂದು ಅದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದರು — ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಅದನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಾತ್ಮನೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಮುಖ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಉತ್ತರ ರಾಜನೀತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ಕಾಲದ ಸ್ವರೂಪದ ಬಗ್ಗೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭರತನ ಶೋಕದ ಮೂಲ ರಾಜ್ಯಚಿಂತೆಯಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮರಣವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮೂಲಕ್ಕೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಮೊದಲು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಕ್ಯ — ‘ಈ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವವನಲ್ಲ; ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ; ಕೃತಾಂತನು (ವಿಧಿಯು) ಅವನನ್ನು ಇತ್ತಲೂ ಅತ್ತಲೂ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಾನೆ.’ ಅನಂತರ ನಾಲ್ಕು ಸೂತ್ರಗಳು, ಇವು ಸಮಗ್ರ ಉಪದೇಶದ ಬೀಜ — ಎಲ್ಲ ಸಂಗ್ರಹಗಳ ಕೊನೆ ಕ್ಷಯ, ಎಲ್ಲ ಏಳಿಗೆಗಳ ಕೊನೆ ಪತನ, ಎಲ್ಲ ಸಂಯೋಗಗಳ ಕೊನೆ ವಿಯೋಗ, ಜೀವನದ ಕೊನೆ ಮರಣ. ಅನಂತರ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು — ಹಣ್ಣಾದ ಫಲಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವುದರ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಭಯವಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮರಣದ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಭಯವಿಲ್ಲ; ದೃಢವಾದ ಕಂಬಗಳುಳ್ಳ ಮನೆಯೂ ಹಳೆಯದಾಗಿ ಹೇಗೆ ಕುಸಿಯುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಮುಪ್ಪು-ಮರಣಗಳಿಗೆ ವಶರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಕುಸಿಯುತ್ತಾರೆ. ಎರಡರಲ್ಲೂ ಭಯದ ಸ್ಥಾನ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಘಟನೆಯಲ್ಲ, ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವಭಾವವೇ. ರಾಮನು ಭರತನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಶೋಕದ ಮೂಲವನ್ನೇ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಜಸಭೆಯ ವಾದ ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶದ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಈಗ ಕಾಲದ ಏಕಮುಖ ಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಳೆದುಹೋದ ರಾತ್ರಿ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಯಮುನೆ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ಸೇರುತ್ತಾಳೆ, ಎಂದೂ ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ — ನದಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ. ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ; ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ನೀರನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ ಅವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಶೋಕಿಸು, ಬೇರೆಯವನ ಬಗ್ಗೆ ಏಕೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತೀ? ನಿಂತಿರುವವನದೂ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವವನದೂ ಆಯುಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.’ ಈ ಉಪದೇಶ ಕಠೋರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಆಶಯ ಕರುಣೆಯೇ — ಶೋಕಿಸುವವನೂ ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮೃತ್ಯು ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಬಹುದೂರದ ಹಾದಿ ಸಾಗಿ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಮರಳುತ್ತದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದರೂ ಶಾಂತವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಮೃತ್ಯು ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುವಲ್ಲ, ನಿತ್ಯಸಹಚರ. ಅನಂತರ ಮುಪ್ಪಿನ ಚಿತ್ರ — ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕುಗಳು ಮೂಡಿವೆ, ತಲೆಗೂದಲು ಬೆಳ್ಳಗಾಗಿದೆ; ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಜೀರ್ಣನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿಯಾನು, ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡಾನು? ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಜನರು ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹಗಲು ಮುಳುಗಿದಾಗಲೂ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕ್ಷಯವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೊಸ ಹೊಸದಾಗಿ ಬಂದ ಋತುವಿನ ಆರಂಭವನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಋತುಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರಾಣ ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದನ್ನು ಉತ್ಸವವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕ್ಷಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ನದಿ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು, ದಾರಿ, ಮುಪ್ಪು ಮತ್ತು ಋತುಚಕ್ರಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾಲ ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಗತಿ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಉಪಮೆ — ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ತುಂಡುಗಳು ಹೇಗೆ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ನಂತರ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪತ್ನಿಯರು, ಪುತ್ರರು, ಜ್ಞಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತುಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಇವುಗಳ ಅಗಲಿಕೆ ನಿಶ್ಚಿತ. ಸಂಗಮ ಆಕಸ್ಮಿಕ, ವಿಯೋಗವಾದರೋ ನಿಯತ — ಇದೇ ಉಪಮೆಯ ಸಾರ; ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಅಪರಾಧವೂ ಇಲ್ಲ, ಪ್ರವಾಹದ ಸ್ವಭಾವವಷ್ಟೇ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಗತಿಯನ್ನು ಮೀರಲಾರದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೃತನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವವನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ — ಶೋಕದಿಂದ ಹೋದವನು ಮರಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶೋಕಿಸುವವನೂ ಅದೇ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಉಪಮೆ ಇನ್ನೂ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಒಬ್ಬನು ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಾರ್ಥಕ್ಕೆ (ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ತಂಡಕ್ಕೆ) ‘ನಾನೂ ನಿಮ್ಮ ಹಿಂದೆ ಬರುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತೆ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಾದ ಪೂರ್ವಿಕರು ಸಾಗಿದ ಈ ದಾರಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದುದು. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತವರು, ಪೂರ್ವಿಕರು ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಾರ್ಥ; ನಮ್ಮ ಪಯಣವೂ ನಿಶ್ಚಿತ. ಯಾವುದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿಕ್ರಮವಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಎದುರಿಸಿದವನು ಏಕೆ ಶೋಕಿಸಬೇಕು? ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವಾಕ್ಯ — ಹಿಂತಿರುಗದ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ವಯಸ್ಸು ಜಾರುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸುಖದಲ್ಲಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ) ತೊಡಗಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸುಖಭಾಗಿಗಳಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳ ನಡುವೆ ಭೇದವೂ ಇದೆ — ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಉಪಮೆ ಸಂಬಂಧಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಸಾರ್ಥದ ಉಪಮೆ ಮರಣದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು; ಎರಡರ ಫಲವೂ ಒಂದೇ — ಶೋಕದ ನಿರರ್ಥಕತೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಭರತನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಶೋಕದ ಮೂಲವನ್ನೇ ತೊಲಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ, ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಭಾಗವು ಬಹುತೇಕ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವಾದ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಅದು ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಸಲೆಂದು; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಸಾಂತ್ವನದ ರೀತಿ. ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಅವರು ಅತಿ ಶುಭವಾದ, ಪೂರ್ಣವಾದ, ಸಮರ್ಪಕ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಸೇವಕರನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪೋಷಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದರು — ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವನ್ನು ಅವರು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ಶುಭವಾದ ಇಷ್ಟಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಸಮರ್ಪಕ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದಲೂ ದಶರಥರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದು, ಉತ್ತಮವಾದ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಹೊಂದಿ ಆ ಭೂಪತಿಯು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದರು. ಉತ್ತಮ ಆಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದು ತೆರಳಿದ, ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾದ, ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದ ಆ ತಂದೆಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಿಷಯವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜೀರ್ಣವಾದ ಮಾನುಷದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವ ದೈವೀ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು; ದೇಹತ್ಯಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯಲ್ಲ, ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ತೊರೆದಂತೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನಂತಹ, ನನ್ನಂತಹ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾದ, ಹೆಚ್ಚು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಯಾವ ಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ಅವರಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಶೋಕಿಸಬಾರದು.’ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವು ಶೋಕನಿವಾರಣೆಗಾಗಿಯೇ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿರ್ದೇಶನ — ಈ ಬಗೆಬಗೆಯ ಶೋಕಗಳನ್ನೂ ವಿಲಾಪ-ರೋದನಗಳನ್ನೂ ಧೀರನಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ವರ್ಜಿಸಬೇಕು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಗಳು, ದಕ್ಷಿಣೆಗಳು, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಆಯುಸ್ಸು, ಭೋಗಗಳು, ಸತ್ಕಾರ — ಇವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ತೀರ್ಮಾನ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ದಶರಥನ ಜೀವನ ಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮರಣ ಅಪೂರ್ಣತೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯಲ್ಲ. ಶೋಕಕ್ಕೆ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣ ಹೋದವನ ದುಃಖವಲ್ಲ, ಶೋಕಿಸುವವನ ಅಪೂರ್ಣತೆಯೇ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ.

ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಸ್ಥನಾಗು, ಶೋಕಿಸಬೇಡ; ಹೋಗಿ ಆ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು — ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದ ತಂದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪುಣ್ಯಕರ್ಮರಾದ ಅವರೇ ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಾನು ಆರ್ಯರಾದ ತಂದೆಯ ಶಾಸನವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು.’ ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಇಬ್ಬರ ನಿಯೋಗಕ್ಕೂ ಮೂಲ ಒಂದೇ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ತಂದೆಯ ಶಾಸನವನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಒಬ್ಬನು ನಗರದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ವನದಲ್ಲಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ರಾಜ್ಯಗ್ರಹಣ ರಾಮನ ವನವಾಸಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯ ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಅದರ ಅರ್ಧಭಾಗವೇ. ಇದೇ ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ಉತ್ತರದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು. ‘ಅರಿಂದಮನೇ, ಅವರ ಶಾಸನವನ್ನು ನಾನು ತೊರೆಯುವುದು ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ; ಅವರು ನಿನಗೂ ಸದಾ ಮಾನ್ಯರು, ಅವರೇ ಬಂಧು, ಅವರೇ ನಮ್ಮ ತಂದೆ.’ ತಂದೆಯ ದೋಷವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಘವನೇ, ಧರ್ಮಚಾರಿಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮತವಾದ ತಂದೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ವನವಾಸವೆಂಬ ಕರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸುವೆನು’ — ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ. ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಸೂತ್ರ — ಪರಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಕ್ರೂರತೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಗುರುಜನರ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನೂ ಆಗಿರಬೇಕು. ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಮ್ಮ ತಂದೆ ದಶರಥರ ಶುಭವಾದ ನಡತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನಡೆಸಿಕೋ’ — ಭರತನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಅದನ್ನೇ ಅವನು ಅನುಸರಿಸಲಿ. ಹೀಗೆ ತಂದೆಯ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಮನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಸುಮ್ಮನಾದನು. ಸರ್ಗವು ಮೌನದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ಆ ಮೌನದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅದನ್ನೇ ಭರತನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕಾರಣ ಒಂದೇ — ತಂದೆಯ ಮಾತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿವಾದ ಸ್ವಾರ್ಥದ್ದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ್ದೇ; ಅದರ ತೀರ್ಮಾನ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः॥ १०५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ