ಸರ್ಗ
ಭರತನ ಪುನರ್ಯಾಚನೆ
ರಾಮನ ಗುಣಸ್ತುತಿ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಪರಾಧ, ತಂದೆಯ ಅತಿಕ್ರಮವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲೇ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಯಾಚನೆ, ರಾಮನ ಅಚಲ ಸ್ಥೈರ್ಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಸುಮ್ಮನಾದನು; ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಆ ಮೌನದಿಂದಲೇ. ರಾಮನು ಸುಮ್ಮನಾದಾಗ ಮಂದಾಕಿನಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಭರತನು ಪ್ರಜಾವತ್ಸಲನೂ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ರಾಮನಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅರಿಂದಮನೇ, ನೀನು ಹೇಗಿದ್ದೀಯೋ ಅಂತಹವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರಿದ್ದಾರು?’ ಅನಂತರ ಗುಣಗಳ ಎಣಿಕೆ — ದುಃಖ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಉಬ್ಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ವೃದ್ಧರಿಂದ ಮನ್ನಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಅವರಿಗೆ ಸಂದೇಹಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೀ. ಈ ನಮ್ರತೆಯೇ ಜ್ಞಾನದ ಲಕ್ಷಣ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ತತ್ತ್ವೋಕ್ತಿ — ಸತ್ತವನಂತೆಯೇ ಬದುಕಿರುವವನು, ಇಲ್ಲದುದರಂತೆಯೇ ಇರುವುದು; ಯಾರಿಗೆ ಈ ಬುದ್ಧಿಲಾಭವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನು ಯಾವುದರಿಂದ ಪರಿತಪಿಸಿಯಾನು? ಮನುಜಾಧಿಪನೇ, ನಿನ್ನಂತೆ ಹಿಂದು-ಮುಂದನ್ನು (ಕಾರ್ಯಕಾರಣಗಳನ್ನು) ಬಲ್ಲವನು ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದರೂ ವಿಷಾದಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ. ‘ರಾಘವನೇ, ನೀನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳವನು, ಮಹಾತ್ಮನು, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನು, ಸರ್ವಜ್ಞನು, ಸರ್ವದರ್ಶಿಯು, ಬುದ್ಧಿವಂತನು. ಇಂತಹ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ದುಃಖವೂ ಮುಟ್ಟಬಾರದು.’ ಈ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದೇ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸ್ತುತಿಭಾಗ ಕೇವಲ ವಿನಯವಚನವಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ತಾನು ಬಯಸಿದಲ್ಲೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಜ್ಞಾನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪುನರ್ವಿಚಾರಿಸಲೂ ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶವೇ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ; ಲಾಭ-ನಷ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾದವನು ರಾಜ್ಯಗ್ರಹಣದಲ್ಲೂ ವಿಮುಖನಾಗಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಯುಕ್ತಿ. ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಕಿರಿತನವನ್ನೂ ರಾಮನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸ್ತುತಿಯ ನಂತರ ಭರತನು ತನ್ನ ವೇದನೆಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನು ಪರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಕ್ಷುದ್ರಳಾದ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪ ನನಗೆ ಅನಿಷ್ಟವಾದುದು; ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು.’ ಅವನು ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತಾನೇ ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಕಠೋರವಾದ ವಾಕ್ಯ — ‘ನಾನು ಧರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ದಂಡಾರ್ಹಳಾದ ಈ ಪಾಪಕಾರಿಣಿ ತಾಯಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ದಂಡದಿಂದ ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಶುಭವಾದ ವಂಶ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳುಳ್ಳ ದಶರಥನಿಂದ ಜನಿಸಿದ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಜುಗುಪ್ಸಿತವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಯಾನು? ತಂದೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಅವನು ಸಂಯಮವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಗುರುಗಳು, ಕ್ರಿಯಾಶೀಲರು, ವೃದ್ಧರು, ರಾಜರು, ಮೃತರು, ತಂದೆ — ಹೀಗೆ ದೇವತಾರೂಪರಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಆದರೆ ಕರ್ಮವಾದರೋ ನಿಂದ್ಯವೇ — ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಯಾವನು ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಹೊರತಾದ ಇಂತಹ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿಯಾನು?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಾಚೀನ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮೋಹಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ’ ಎಂದು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ರಾಜರು ಆ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ಕರ್ಮ ಮೋಹಜನ್ಯ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಮೂರು ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ತಾಯಿಯ ಮೇಲೆ ಕೋಪ, ಆದರೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು; ತಂದೆಯ ನಿಂದೆಯಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವರ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ; ರಾಮನಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಭರತನ ದುಃಖ ರಾಜ್ಯಹಾನಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ಕುಲದ ಕಳಂಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು. ‘ಪ್ರಸೀದತು ಭವಾನ್ ಮಮ’ (ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು) ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವನ ಇಡೀ ಭಾಷಣದ ಕೇಂದ್ರ.
ಈಗ ಭರತನ ಮುಖ್ಯ ತರ್ಕ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಒಳ್ಳೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡೂ ಕೋಪದಿಂದ, ಮೋಹದಿಂದ, ದುಡುಕಿನಿಂದ ತಂದೆ ಯಾವ ಅತಿಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡಿದರೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಸರಿಪಡಿಸು.’ ತಂದೆ ಶುಭವನ್ನೇ ಬಯಸಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಕೋಪ-ಮೋಹ-ದುಡುಕುಗಳಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿದರು; ಅದನ್ನು ತಿದ್ದುವುದು ಮಗನ ಕರ್ತವ್ಯ. ‘ತಂದೆಯ ತಪ್ಪನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಮಗನನ್ನೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂತಾನವೆಂದು ಮನ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದವನು ಬೇರೆಯೇ.’ ಆದ್ದರಿಂದ — ‘ನೀನು ಅಂತಹ ಸಂತಾನವಾಗು; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧೀರರಿಂದ ನಿಂದಿತವಾದ, ಮಿತಿಮೀರಿ ಮಾಡಿದ ತಂದೆಯ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಡ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು, ನನ್ನನ್ನು, ತಂದೆಯನ್ನು, ಸುಹೃದರನ್ನು, ಬಂಧುಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಪೌರ-ಜಾನಪದರನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಇದೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ನೀನೊಬ್ಬನೇ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಎಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ, ಎಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರ; ಎಲ್ಲಿ ಜಟೆಗಳು, ಎಲ್ಲಿ ಪಾಲನೆ? ಇಂತಹ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬಾರದು.’ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ವೇಷ ಜಟೆಗಳಲ್ಲ, ಅವನ ಕರ್ಮ ವನವಾಸವಲ್ಲ — ಇದೇ ಭರತನ ಆಕ್ಷೇಪ. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೇವಲ ಯಾಚನೆಯನ್ನಲ್ಲ, ತರ್ಕವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಗನ ಕರ್ತವ್ಯ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕುರುಡಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುವುದಲ್ಲ, ಅದರ ಸತ್ಯಾಂಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಮತ; ರಾಮನ ಮತವಾದರೋ ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ — ಮಾತನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಇದೇ ಇಬ್ಬರ ವಿವಾದದ ಮೂಲಭೇದ; ಇದನ್ನು ನೂರ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಭರತನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಾದವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಮೊದಲ ಧರ್ಮ ಇದೇ — ಅಭಿಷೇಕ; ಅದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪರಿಪಾಲನೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ಯಾವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದ (ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯೆಂಬ) ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಸಂಶಯದಲ್ಲಿರುವ, ಲಕ್ಷಣವಿಲ್ಲದ, ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ, ಅನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿಯಾನು?’ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲವುಳ್ಳ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು, ಪರೋಕ್ಷಫಲವುಳ್ಳದ್ದನ್ನು ಹಿಡಿಯಬಾರದು ಎಂಬುದು ತರ್ಕ. ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ಕ್ಲೇಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಚರಿಸಲು ಬಯಸುವುದಾದರೆ, ಧರ್ಮದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಹೊಂದು’ — ರಾಜ್ಯವೂ ಕ್ಲೇಶದಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಯಕೆ ಇಲ್ಲೇ ಈಡೇರುತ್ತದೆ. ‘ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಎಂದು ಧರ್ಮಜ್ಞರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ತೊರೆಯಬಯಸುತ್ತೀ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಅಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನಗಿಂತ ಬಾಲಕ; ನೀನಿರುವಾಗ ನಾನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಾಲಿಸಲಿ? ಬುದ್ಧಿ-ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೀಳಾದ, ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೂ ಕೆಳಗಿನ, ಬಾಲಕನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನಗಲಿ ಬದುಕಲೂ ಉತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ — ಅಭಿಷೇಕ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಮೊದಲ ಧರ್ಮ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಧರ್ಮ ಪರೋಕ್ಷಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಕ್ಲೇಶ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ಇದೆ, ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ. ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ವನವಾಸ ರಾಮನ ಸ್ವಧರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತರ್ಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ವಾದ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಭರತನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ತಂದೆಯಿಂದ ಬಂದ, ಕಂಟಕರಹಿತವಾದ ಈ ಸಮಗ್ರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಧರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಆಳು. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ, ವಸಿಷ್ಠರೊಡನೆ ಮಂತ್ರವಿದರೂ ಮಂತ್ರಕೋವಿದರೂ ಆದ ಋತ್ವಿಜರೂ ಸೇರಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಿ.’ ಅಭಿಷೇಕ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೇ ಆಗಬೇಕಿಲ್ಲ — ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲೂ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಅವನ ಯುಕ್ತಿ. ‘ನಮ್ಮಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ನೀನು ಮರುತ್ತುಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ ವೇಗದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗು. ಮೂರು ಋಣಗಳನ್ನು ತೀರಿಸುತ್ತಾ, ದುರ್ಜನರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸುಡುತ್ತಾ, ಸುಹೃದರನ್ನು ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ, ನೀನೇ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಆಳು.’ ಅನಂತರ ಆಶೀರ್ವಾದದಂತಹ ಮಾತು — ‘ಆರ್ಯ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಸುಹೃದರು ಸಂತೋಷಪಡಲಿ; ಇಂದು ನಿನ್ನ ದುರ್ಹೃದರು ಭಯಗೊಂಡು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗಲಿ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಮೇಲಿನ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಿ, ಇಂದು ಪೂಜ್ಯರಾದ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಪಾಪದಿಂದ ಕಾಪಾಡು.’ ತಾಯಿಯ ಕಳಂಕವೂ ತಂದೆಯ ನಿಂದೆಯೂ ಒಂದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು. ‘ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತೇನೆ — ಮಹೇಶ್ವರನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ ತೋರುವಂತೆ ನನ್ನ ಮೇಲೂ ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳ ಮೇಲೂ ಕರುಣೆ ತೋರು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚರಮ ಯುಕ್ತಿ — ‘ಅಥವಾ ನೀನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಬೆನ್ನಿಗೆ ಹಾಕಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ವನಕ್ಕೇ ಹೋಗುವುದಾದರೆ, ನಾನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಬರುವೆನು.’ ಇದರಿಂದ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನೂ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನೂ ಯಾಚನೆಯನ್ನೂ ಕೊನೆಗೆ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಭಿಷೇಕ ಇಲ್ಲೇ ಆಗಲಿ ಎಂಬುದು ಅವನ ಹೊಸ ಉಪಾಯ — ಅದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವ ಅಗತ್ಯವೂ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಅಖಂಡವಾಗಿ ಉಳಿದೀತು ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಬರುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸ್ವಾರ್ಥಜನ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.
ಮೂರು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ತಳಮಳಗೊಂಡ ಭರತನು ತಲೆಬಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮನೋಹರನೂ ಸತ್ತ್ವವಂತನೂ ಆದ ಆ ಮಹೀಪತಿ ಹೋಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ — ತಂದೆಯ ಆ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದನು. ರಾಘವನಲ್ಲಿ ಆ ಅದ್ಭುತ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಜನರು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದರು — ‘ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ದುಃಖಿತರಾದರು, ಅವನ ಸ್ಥಿರಪ್ರತಿಜ್ಞತ್ವವನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ಈ ದ್ವಿಮುಖ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರೂ ನಾಗರಿಕಸಮೂಹಗಳ ಪ್ರಮುಖರೂ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದಂತಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಂದಿರೂ ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು, ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಯಾಚಿಸಿದರು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ರಾಮನ ಉತ್ತರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾದ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದರೆ ತೀರ್ಮಾನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರ ಯಾಚನೆಯೂ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಅಚಲತೆಯೇ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಕೇಂದ್ರ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥