॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 107ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡುವುದು

ರಾಜ್ಯಶುಲ್ಕ ಮತ್ತು ಎರಡು ವರಗಳ ಇತಿಹಾಸ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆ, ಗಯನು ಹಾಡಿದ ಶ್ರುತಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಭರತನಿಗೆ ಆದೇಶ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಯಾಚಿಸಿದನು, ಋತ್ವಿಜರೂ ತಾಯಂದಿರೂ ಅವನನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ, ಜ್ಞಾತಿಗಳ ನಡುವೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನು ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತು ಉಚಿತವಾದುದೇ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶರಥನಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಮಗ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ವಿವಾದದ ಮೂಲವನ್ನು ಇತಿಹಾಸದ ಮೂಲಕವೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ತಂದೆ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾದಾಗಲೇ ನಿನ್ನ ಮಾತಾಮಹರಿಗೆ ಅನುಪಮವಾದ ರಾಜ್ಯಶುಲ್ಕವನ್ನು ವಚನವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು — ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಎಂಬ ವಾಗ್ದಾನ ಆಗಲೇ ಆಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ದೇವಾಸುರಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಆರಾಧಿತರಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಪ್ರಭು ರಾಜರು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಅನಂತರ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಸುಂದರಿಯೂ ಆದ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಯಾಚಿಸಿದಳು — ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯ, ನನಗೆ ವನಗಮನ’; ಬದ್ಧರಾದ ರಾಜರು ಅವಳಿಗೆ ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಹೀಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಯಾಚನೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಹಳೆಯ ವಾಗ್ದಾನದ ಪರಿಣಾಮವೇ ಎಂದು ರಾಮನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭರತನನ್ನು ಅಪರಾಧಿಯೆಂದು ಎಣಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ವಿವಾದದ ನೆಲೆಯನ್ನೇ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಂದೆಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ‘ಕೋಪ-ಮೋಹ-ದುಡುಕುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ರಾಮನಾದರೋ ಅದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಹುಕಾಲದ ವಾಗ್ದಾನದ ಪರಿಪಾಲನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಭೇದ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅದೇ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ; ವರದಾನಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಎಂದು. ಆ ನಾನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಈ ನಿರ್ಜನವಾದ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ಯಾವ ಪ್ರತಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವಚನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ್ದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷವನ್ನಾಗಲಿ ಭರತನ ಅಪರಾಧವನ್ನಾಗಲಿ ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಭರತನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನೀನೂ “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬೇಗನೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಒಂದು ವರವನ್ನು ರಾಮನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಭರತನು — ಆಗಲೇ ತಂದೆಯ ಮಾತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭರತನೇ, ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಜರನ್ನು ಋಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡು; ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡು, ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಆನಂದಪಡಿಸು.’ ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಭರತನ ತರ್ಕಜಾಲವನ್ನೆಲ್ಲ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿವಾದ ರಾಜ್ಯದ್ದಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯದ್ದು. ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ ಸರಳ, ಆದರೆ ಅಭೇದ್ಯ — ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು, ಅದಕ್ಕೆ ಇಬ್ಬರು ಪಾಲಕರು ಬೇಕು.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಗೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಗಯನು ಗಯಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೇ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಒಂದು ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹಾಡಿದನೆಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.’ ಆ ಶ್ರುತಿ ಇದು — ‘ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಗನು ತಂದೆಯನ್ನು “ಪುತ್” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನರಕದಿಂದ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೋ, ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕಾಪಾಡುವವನನ್ನು ಪುತ್ರ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.’ ಇದು ‘ಪುತ್ರ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿರ್ವಚನ; ರಾಮನು ಅದರಿಂದಲೇ ಭರತನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಅವರ ತ್ರಾಣ. ‘ಗುಣವಂತರೂ ಬಹುಶ್ರುತರೂ ಆದ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬಯಸಬೇಕು; ಅವರೆಲ್ಲರ ನಡುವೆ ಒಬ್ಬನಾದರೂ ಗಯೆಗೆ ಹೋದಾನು.’ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬಯಸುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಲೋಕೋಕ್ತಿ. ‘ರಘುನಂದನನೇ, ರಾಜರ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆಯೇ ನಂಬಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ತಂದೆಯನ್ನು ನರಕದಿಂದ ಕಾಪಾಡು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಭರತನ ರಾಜ್ಯಗ್ರಹಣವನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥಕರ್ಮವೆಂದಲ್ಲ, ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಯುಕ್ತಿ ಭರತನ ಎಲ್ಲ ತರ್ಕಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಬಲವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಚನವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದೆ ಅವನು ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ಭರತನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಾದಕ್ಕೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದ ಉತ್ತರವೇ ದೊರೆಯಿತು.

ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆದೇಶವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಭರತನೇ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗು, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು; ವೀರನೇ, ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ, ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜರೊಡನೆ ಹೋಗು. ನಾನೂ ವಿಳಂಬಿಸದೆ ವೈದೇಹಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಈ ಇಬ್ಬರೊಡನೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು.’ ಅನಂತರ ನಾಲ್ಕು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಬ್ಬರ ದಾರಿಗಳನ್ನೂ ಸಮಾನರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭರತನೇ, ನೀನು ಸ್ವತಃ ಮನುಷ್ಯರ ರಾಜನಾಗು; ನಾನೂ ಕಾಡಿನ ಮೃಗಗಳ ರಾಜಾಧಿರಾಜನಾಗುವೆನು. ನೀನು ಇಂದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ನಾನೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ದಂಡಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು.’ ಈ ಸಮತೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಸೌಂದರ್ಯ — ಅಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ ವಿಲಾಪವಿಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಹರ್ಷ. ‘ಭರತನೇ, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವ ಛತ್ರವು ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ತಂಪಾದ ನೆರಳನ್ನು ಮಾಡಲಿ; ನಾನಾದರೋ ಈ ಕಾಡುಮರಗಳ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ನೆರಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸುವೆನು.’ ಛತ್ರ ಮತ್ತು ವನದ ನೆರಳು — ಎರಡೂ ನೆರಳುಗಳೇ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಶ್ಲೇಷ. ‘ಅಸದೃಶ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಶತ್ರುಘ್ನನು ನಿನಗೆ ಸಹಾಯಕ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ನನ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ರ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರರಾದ ನಾವು ನಾಲ್ವರೂ ನರೇಂದ್ರರನ್ನು ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸೋಣ; ಭರತನೇ, ವಿಷಾದಿಸಬೇಡ.’ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಮನು ವಿವಾದವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಸೇರಿ ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದು ತಂದೆಯ ಸತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ. ‘ಮಾ ವಿಷೀದ’ (ವಿಷಾದಿಸಬೇಡ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವು; ಅವುಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಕೊನೆಗೆ ಭರತನ ಶೋಕವನ್ನೇ ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ವಾದವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಅಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ