ಸರ್ಗ
ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡುವುದು
ರಾಜ್ಯಶುಲ್ಕ ಮತ್ತು ಎರಡು ವರಗಳ ಇತಿಹಾಸ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆ, ಗಯನು ಹಾಡಿದ ಶ್ರುತಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಭರತನಿಗೆ ಆದೇಶ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಯಾಚಿಸಿದನು, ಋತ್ವಿಜರೂ ತಾಯಂದಿರೂ ಅವನನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ, ಜ್ಞಾತಿಗಳ ನಡುವೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನು ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತು ಉಚಿತವಾದುದೇ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶರಥನಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಮಗ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ವಿವಾದದ ಮೂಲವನ್ನು ಇತಿಹಾಸದ ಮೂಲಕವೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ತಂದೆ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾದಾಗಲೇ ನಿನ್ನ ಮಾತಾಮಹರಿಗೆ ಅನುಪಮವಾದ ರಾಜ್ಯಶುಲ್ಕವನ್ನು ವಚನವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು — ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಎಂಬ ವಾಗ್ದಾನ ಆಗಲೇ ಆಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ದೇವಾಸುರಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಆರಾಧಿತರಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಪ್ರಭು ರಾಜರು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಅನಂತರ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಸುಂದರಿಯೂ ಆದ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಯಾಚಿಸಿದಳು — ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯ, ನನಗೆ ವನಗಮನ’; ಬದ್ಧರಾದ ರಾಜರು ಅವಳಿಗೆ ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಹೀಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಯಾಚನೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಹಳೆಯ ವಾಗ್ದಾನದ ಪರಿಣಾಮವೇ ಎಂದು ರಾಮನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭರತನನ್ನು ಅಪರಾಧಿಯೆಂದು ಎಣಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ವಿವಾದದ ನೆಲೆಯನ್ನೇ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಂದೆಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ‘ಕೋಪ-ಮೋಹ-ದುಡುಕುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ರಾಮನಾದರೋ ಅದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಹುಕಾಲದ ವಾಗ್ದಾನದ ಪರಿಪಾಲನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಭೇದ.
ಅನಂತರ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅದೇ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ; ವರದಾನಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಎಂದು. ಆ ನಾನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಈ ನಿರ್ಜನವಾದ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ಯಾವ ಪ್ರತಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವಚನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ್ದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷವನ್ನಾಗಲಿ ಭರತನ ಅಪರಾಧವನ್ನಾಗಲಿ ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಭರತನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನೀನೂ “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬೇಗನೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಒಂದು ವರವನ್ನು ರಾಮನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಭರತನು — ಆಗಲೇ ತಂದೆಯ ಮಾತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭರತನೇ, ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಜರನ್ನು ಋಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡು; ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡು, ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಆನಂದಪಡಿಸು.’ ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಭರತನ ತರ್ಕಜಾಲವನ್ನೆಲ್ಲ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿವಾದ ರಾಜ್ಯದ್ದಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯದ್ದು. ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ ಸರಳ, ಆದರೆ ಅಭೇದ್ಯ — ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು, ಅದಕ್ಕೆ ಇಬ್ಬರು ಪಾಲಕರು ಬೇಕು.
ಅನಂತರ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಗೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಗಯನು ಗಯಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೇ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಒಂದು ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹಾಡಿದನೆಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.’ ಆ ಶ್ರುತಿ ಇದು — ‘ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಗನು ತಂದೆಯನ್ನು “ಪುತ್” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನರಕದಿಂದ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೋ, ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕಾಪಾಡುವವನನ್ನು ಪುತ್ರ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.’ ಇದು ‘ಪುತ್ರ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿರ್ವಚನ; ರಾಮನು ಅದರಿಂದಲೇ ಭರತನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಅವರ ತ್ರಾಣ. ‘ಗುಣವಂತರೂ ಬಹುಶ್ರುತರೂ ಆದ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬಯಸಬೇಕು; ಅವರೆಲ್ಲರ ನಡುವೆ ಒಬ್ಬನಾದರೂ ಗಯೆಗೆ ಹೋದಾನು.’ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬಯಸುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಲೋಕೋಕ್ತಿ. ‘ರಘುನಂದನನೇ, ರಾಜರ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆಯೇ ನಂಬಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ತಂದೆಯನ್ನು ನರಕದಿಂದ ಕಾಪಾಡು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಭರತನ ರಾಜ್ಯಗ್ರಹಣವನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥಕರ್ಮವೆಂದಲ್ಲ, ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಯುಕ್ತಿ ಭರತನ ಎಲ್ಲ ತರ್ಕಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಬಲವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಚನವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದೆ ಅವನು ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ಭರತನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಾದಕ್ಕೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದ ಉತ್ತರವೇ ದೊರೆಯಿತು.
ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆದೇಶವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಭರತನೇ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗು, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು; ವೀರನೇ, ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ, ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜರೊಡನೆ ಹೋಗು. ನಾನೂ ವಿಳಂಬಿಸದೆ ವೈದೇಹಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಈ ಇಬ್ಬರೊಡನೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು.’ ಅನಂತರ ನಾಲ್ಕು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಬ್ಬರ ದಾರಿಗಳನ್ನೂ ಸಮಾನರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭರತನೇ, ನೀನು ಸ್ವತಃ ಮನುಷ್ಯರ ರಾಜನಾಗು; ನಾನೂ ಕಾಡಿನ ಮೃಗಗಳ ರಾಜಾಧಿರಾಜನಾಗುವೆನು. ನೀನು ಇಂದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ನಾನೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ದಂಡಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು.’ ಈ ಸಮತೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಸೌಂದರ್ಯ — ಅಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ ವಿಲಾಪವಿಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಹರ್ಷ. ‘ಭರತನೇ, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವ ಛತ್ರವು ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ತಂಪಾದ ನೆರಳನ್ನು ಮಾಡಲಿ; ನಾನಾದರೋ ಈ ಕಾಡುಮರಗಳ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ನೆರಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸುವೆನು.’ ಛತ್ರ ಮತ್ತು ವನದ ನೆರಳು — ಎರಡೂ ನೆರಳುಗಳೇ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಶ್ಲೇಷ. ‘ಅಸದೃಶ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಶತ್ರುಘ್ನನು ನಿನಗೆ ಸಹಾಯಕ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ನನ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ರ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರರಾದ ನಾವು ನಾಲ್ವರೂ ನರೇಂದ್ರರನ್ನು ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸೋಣ; ಭರತನೇ, ವಿಷಾದಿಸಬೇಡ.’ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಮನು ವಿವಾದವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಸೇರಿ ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದು ತಂದೆಯ ಸತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ. ‘ಮಾ ವಿಷೀದ’ (ವಿಷಾದಿಸಬೇಡ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವು; ಅವುಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಕೊನೆಗೆ ಭರತನ ಶೋಕವನ್ನೇ ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ವಾದವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಅಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥