॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 99ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನು ರಾಮಾಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವುದು

ಆಶ್ರಮದ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಪರಿಚಯ, ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಜಟೆ-ವಲ್ಕಲಧಾರಿಯಾದ ರಾಮನ ದರ್ಶನ, ಭರತನ ವಿಲಾಪ, ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವುದು, ರಾಮನ ಆಲಿಂಗನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಶ್ರಮದ ಅಗ್ನಿಧ್ವಜವನ್ನು ಕಂಡು, ಸೇನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಗುಹನೊಡನೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಶ್ರಮವನ್ನೇ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಸೇನೆ ನೆಲೆಸಿದ ಮೇಲೆ ಉತ್ಸುಕನಾದ ಭರತನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೊರಡುವ ಮುನ್ನ ಅವನು ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿಗೆ ‘ನನ್ನ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆತನ್ನಿ’ ಎಂದು ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಭರತನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಭೇಟಿಯನ್ನಲ್ಲ, ಇಡೀ ಕುಲವೇ ರಾಮನೊಡನೆ ಸೇರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಗುರುವತ್ಸಲನಾದ ಅವನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು — ಅವನಿಗೂ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ತವಕ ಭರತನಷ್ಟೇ ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಗುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ತಪಸ್ವಿಗಳ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅಣ್ಣನ ಎಲೆಗುಡಿಸಲನ್ನೂ ಉಟಜವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಶಾಲೆಯ ಮುಂದೆ ಹೋಮಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಮುರಿದಿಟ್ಟ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳೂ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಕೊಯ್ದು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹೂವುಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬರುವಾಗ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮಾಡಿಟ್ಟ ಗುರುತುಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ದರ್ಭೆಯ ಚೀರಗಳು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ ಅವನ ವಾಸದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಭರತನ ಮುಂದೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಈ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಚಿಹ್ನೆಗೆ ಸಾಗುವಂತೆ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ಕುತೂಹಲವೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಸಿದ್ಧತೆ — ಕವಿ ಇನ್ನೂ ರಾಮನನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ವಾಸದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಎಲೆಗುಡಿಸಲು, ಉಟಜ, ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ಹೂವುಗಳು, ಮರಗಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ದರ್ಭೆಯ ಚೀರಗಳು — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ವನವೇ ಆಶ್ರಮವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಸುಮಂತ್ರನೂ ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ, ವಸಿಷ್ಠನು ತಾಯಂದಿರೊಡನೆ ಹಿಂದೆ — ಹೀಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಇಡೀ ಕುಲವೇ ವನದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಗಳ ಮತ್ತು ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳ ಒಣಸಗಣಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ದೊಡ್ಡ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಅವನ್ನು ಚಳಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸಾಗುತ್ತಲೇ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ಭರತನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರದ್ವಾಜರು ಹೇಳಿದ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಾವು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಒಂದೊಂದೇ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ ಈ ಚೀರಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾಡಿರಬೇಕು; ಹೊತ್ತಲ್ಲದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗಬಯಸಿದವನು ಗುರುತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ದಾರಿ ಇದಾಗಿರಬೇಕು.’ ‘ಇಲ್ಲಿ ಉನ್ನತವಾದ ದಂತಗಳುಳ್ಳ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ, ಒಂದನ್ನೊಂದು ಕುರಿತು ಘರ್ಜಿಸುವ ಆನೆಗಳು ಬೆಟ್ಟದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿವೆ.’ ‘ತಪಸ್ವಿಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲು ಬಯಸುವ ಆ ಅಗ್ನಿಯ — ಕಪ್ಪುದಾರಿಯುಳ್ಳವನ — ದಟ್ಟವಾದ ಹೊಗೆ ಇಗೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಆಸೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಾನು ಗುರುಸತ್ಕಾರಮಾಡುವ, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಆರ್ಯ ರಾಘವನನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಯಂತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಾಣುವೆನು.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿ ವನದ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲೂ ಅಣ್ಣನ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ವಿಗಳ ಅಗ್ನಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚೀರದ ಗುರುತುಗಳು, ಆನೆಗಳ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಸೂಚಿಸುವುದು ಒಂದನ್ನೇ: ರಾಮನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಭರತನ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಕಾರಣವನ್ನೂ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಗಣಿಯ ರಾಶಿಗಳು ಚಳಿ ತಡೆಯಲು, ಚೀರಗಳು ದಾರಿ ತಿಳಿಯಲು, ಆನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಹೊಗೆ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಅವನ ಆಸೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಗೆ ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುವೆನು’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ‘ಭರದ್ವಾಜರು ಹೇಳಿದ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಸಾಗಿ, ರಾಘವನಾದ ಭರತನು ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನೂ ಮಂದಾಕಿನಿಯನ್ನೂ ತಲುಪಿ ಜೊತೆಗಿದ್ದವರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲ, ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೇ. ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಆ ಜನೇಂದ್ರನು ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸೇರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ವೀರಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಾನೆ — ನನ್ನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ, ನನ್ನ ಬದುಕಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ‘ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಲೋಕನಾಥನು ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದನು; ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ತೊರೆದು ರಾಘವನು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಂದಲೂ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ಇಂದು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವೆನು, ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಾದಗಳಿಗೂ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನ ಹಿರಿಮೆ. ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ದಶರಥಾತ್ಮಜನು ಆ ವನದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಪುಣ್ಯವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗದ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗ ವರ್ಣನೆ ನಿಜವಾಗಿ ರಾಮನ ನಿವಾಸದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಮೊದಲು ಶಾಲೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಂತರ ಅಲ್ಲಿರುವ ಆಯುಧಗಳನ್ನು, ನಂತರ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು, ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನನ್ನು — ದೃಷ್ಟಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ. ಈ ವರ್ಣನಪದ್ಧತಿ ಓದುಗನನ್ನೂ ಭರತನೊಡನೆ ಆ ಆಶ್ರಮದೊಳಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಮಂದಾಕಿನಿಯ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಮೊದಲು ಹೊರಬರುವುದು ಹರ್ಷವಲ್ಲ, ಆತ್ಮಗರ್ಹೆಯೇ — ಭರತನ ಈ ಸ್ವಭಾವ ಸರ್ಗಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ಕೃತೇ’ (ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕಾಣುವ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಅವನ ವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವೋ ಎಂಬಂತೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣುವಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಭೆಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಸಾಲ, ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಕರ್ಣ ಮರಗಳ ಅನೇಕ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು, ಮೃದುವಾದ ದರ್ಭೆಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿನ ವೇದಿಕೆಯಂತೆ. ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಭಾರವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲ, ಬೆನ್ನಿಗೆ ಚಿನ್ನ ಹೊದಿಸಿದ, ಮಹಾಸಾರವುಳ್ಳ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬಾಧಿಸುವ ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಶಾಲೆ ಉರಿಯುವ ಮುಖದ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೋಗವತೀ ನಗರಿಯಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಚಿನ್ನದ ಕೋಶಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಎರಡು ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಎರಡು ಗುರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ತೂಗುಹಾಕಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಉಡದ ಚರ್ಮದ ಬೆರಳುಗವಚಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಶಾಲೆ, ಮೃಗಗಳಿಗೆ ಸಿಂಹದ ಗುಹೆಯಂತೆ, ಶತ್ರುಸಮೂಹಗಳಿಗೆ ಅಜೇಯವಾಗಿತ್ತು. ರಾಮನ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಇಳಿಜಾರಾಗಿದ್ದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯುಳ್ಳ, ಪುಣ್ಯವಾದ ವೇದಿಕೆಯನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಪಸ್ವಿಯ ಪರ್ಣಶಾಲೆ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು; ವಲ್ಕಲಧಾರಿಯಾದ ವನವಾಸಿ, ಆದರೆ ಅವನೇ ಲೋಕದ ರಕ್ಷಕ. ವೇದಿಕೆಯೂ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯೂ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನು ವನದಲ್ಲೂ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನೂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನೂ ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರಾಮನ ಮೂರ್ತಿ — ತಪಸ್ಸೂ ಕ್ಷಾತ್ರವೂ ಒಂದೆಡೆ ನೆಲೆಸಿವೆ. ವರ್ಣನೆಗೆ ಐದೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ವಸ್ತುಗಳು ವನವಾಸಿಯವಲ್ಲ, ರಾಜಪುತ್ರನವೇ — ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಗುರಾಣಿಗಳು, ಬೆರಳುಗವಚಗಳು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆಶ್ರಮವು ಅವನ ಕೋಟೆಯಂತೆ ಅಜೇಯವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ವೇದಿಕೆ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಕ್ಕೆ ಇಳಿಜಾರಾಗಿರುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಲಕ್ಷಣ; ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿ ನಿತ್ಯ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ.

ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿ ಭರತನು ಉಟಜದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಜಟಾಮಂಡಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಗುರುವಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಚೀರ-ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದನು, ಸುತ್ತಲೂ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದನು — ವಲ್ಕಲಗಳು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮುಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅವನನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೂಪದಲ್ಲೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಿಂಹದಂತಹ ಹೆಗಲುಳ್ಳವನು, ಮಹಾಬಾಹು, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು, ಸಾಗರಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಿಯ ಧರ್ಮಚಾರಿಯಾದ ಒಡೆಯ. ದರ್ಭೆ ಹಾಸಿದ ನೆಲದ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅವನು ಶಾಶ್ವತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಶ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಿಯ ಸ್ವಾಮಿಯಾದವನು ಈಗ ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ; ಯಾರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಛತ್ರ ಹಿಡಿಯಬೇಕಿತ್ತೋ ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಜಟಾಮಂಡಲ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಯಾವ ಪರಿಗ್ರಹವೂ ಇಲ್ಲದ, ತಪೋಮಯನಾಗಿದ್ದೇ ಲೋಕದ ಅಧಿಪತಿ. ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ರಾಮನ ಹೊರವೇಷವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ, ಎರಡು ಅವನ ಒಳಗಿನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು. ಹೀಗೆ ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ದೀನನಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಶೋಕ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಮುಹೂರ್ತಂ ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ’ (ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಆ ಕ್ಷಣವನ್ನು ದೀರ್ಘಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನು ಕೂಡಲೇ ಓಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ತಬ್ಧನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಜಟಾಮಂಡಲ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ, ಚೀರ-ವಲ್ಕಲಗಳು — ಇವು ಮೂರು ತಪಸ್ವಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಸಿಂಹದಂತಹ ಹೆಗಲು, ಮಹಾಬಾಹುತ್ವ, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳು — ಇವು ಮೂರು ಸಾರ್ವಭೌಮನ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇವೆರಡರ ಸಮಾವೇಶವೇ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯ ವಸ್ತು.

ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕ-ಮೋಹಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಕೈಕೇಯೀಸುತ ಭರತನು ಓಡಿಬಂದನು. ಕಾಣುತ್ತಲೇ ಆರ್ತನಾದ ಅವನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೊದಲುವ ದನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸಿದನು; ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಆವೇಗವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅವನ ವಿಲಾಪವು ಆರು ವಿರೋಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಉಪಾಸಿಸಲ್ಪಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು, ಆ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೇ ಕಾಡಿನ ಮೃಗಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ.’ ‘ಹಿಂದೆ ಸಾವಿರಾರು ವಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಒಗ್ಗಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನೇ ಇಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಸದಾ ಬಗೆಬಗೆಯ ಸುಂದರ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಮುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಘವನೇ ಈ ಜಟಾಭಾರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ?’ ‘ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಯಾರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವೋ, ಅವನು ದೇಹಕ್ಲೇಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ‘ಯಾರ ಅಂಗವು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಚಂದನದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿತ್ತೋ, ಆ ಆರ್ಯನ ಈ ಅಂಗವನ್ನು ಕೊಳೆ ಹೇಗೆ ಮುಸುಕಿದೆ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು; ಕ್ರೂರನಾದ ನನ್ನ ಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ ಬದುಕಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಾಕ್ಯವೂ ಹಿಂದಿನ ಸುಖ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ದುಃಖದ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ, ದೋಷವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಹೊರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಭಾವವನ್ನು ಮರುಕಳಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಹೊಸ ವಿರೋಧದೊಂದಿಗೆ — ಸಭೆ ಮತ್ತು ವನ, ಸಾವಿರ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮ, ಹೂವುಗಳು ಮತ್ತು ಜಟಾಭಾರ, ಯಜ್ಞಗಳು ಮತ್ತು ದೇಹಕ್ಲೇಶ, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಕೊಳೆ. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಶೋಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಗತಿ — ಶೋಕಿಸುವವನು ಒಂದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿರೋಧಗಳಿಗೂ ಕಾರಣ ಒಂದೇ ಎಂದು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮನ್ನಿಮಿತ್ತಮ್’ (ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ). ವಿಲಾಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕವಿ ‘ಶೋಕಮೋಹಪರಿಪ್ಲುತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕವೂ ಮೋಹವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ.

ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ದೀನನಾಗಿ, ಕಮಲದಂತಹ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಬೆವರು ಹನಿಗಟ್ಟಿದ ಭರತನು ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಅಳುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು — ಅವನ ಶೋಕವು ಚರಣಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ ಅವನನ್ನು ಕೆಡವುತ್ತದೆ. ದುಃಖದಿಂದ ಬೆಂದ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನು ಒಮ್ಮೆ ದೀನವಾಗಿ ‘ಆರ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮತ್ತೇನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ ಅವನು ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ‘ಆರ್ಯ’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಕೂಗಿ, ಅನಂತರ ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದನು. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಅಳುತ್ತಾ ರಾಮನ ಚರಣಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ತಾನೂ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು — ಇದರೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ದೀರ್ಘ ವಿಯೋಗ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ರಾಜಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನೂ ಗುಹನನ್ನೂ ಕೂಡಿದರು — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು ಶುಕ್ರ-ಬೃಹಸ್ಪತಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರುವಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವನವಾಸಿಗಳತ್ತ ಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯನನ್ನೇರಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳೂ ಹರ್ಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಮಿಲನದ ಆನಂದವೇ ಶೋಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಕರುಣದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬೇರೆ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ. ರಾಮನ ಅಶ್ರುಪಾತ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಮರಣ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ತಮ್ಮಂದಿರ ಸಮಾಗಮದಿಂದಲೇ ವಿಹ್ವಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವನವಾಸಿಗಳ ಶೋಕದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवनवतितमः सर्गः॥ ९९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ