॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 98ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನಿಂದ ರಾಮಾಶ್ರಮದ ಅನ್ವೇಷಣೆ

ಸೇನೆಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಭರತನ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆ, ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೂ ಗುಹನಿಗೂ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಆದೇಶ, ‘ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯದು’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಅಗ್ನಿಧ್ವಜದ ದರ್ಶನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೇನೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸುತ್ತಲೂ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಭರತನು ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೇನೆಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪ್ರಭು ಭರತನು ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದನು — ರಥದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ. ಸೈನ್ಯವು ಸೂಚಿಸಿದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಯದಿಂದ ನೆಲೆಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಅವನು ತಮ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಜನಸಮೂಹಗಳೊಡನೆಯೂ ಬೇಡರೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ನೀನು ಈ ವನವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಬೇಗನೆ ಹುಡುಕಬೇಕು.’ ‘ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಪಾದವತಾಂ ವರಃ’ (ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಭರತನ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಥವೇರಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿರುವ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಗುರುವರ್ತಕಮ್’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನನ್ನು ಕಾಣಲು, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಫಲವನ್ನು ಹೊತ್ತವನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಬಾಣ, ಬಿಲ್ಲು, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಸಾವಿರ ಜ್ಞಾತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಗುಹನು ಸ್ವತಃ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಹುಡುಕಲಿ. ನಾನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪೌರರು, ಗುರುಗಳು ಮತ್ತು ದ್ವಿಜರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸ್ವತಃ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುವೆನು.’ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವು ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಗುಹನ ನಿಷಾದಸೇನೆ ಹಿಂದೆಯೇ ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತ್ತು, ಅದು ಈಗಲೂ ಭರತನೊಂದಿಗೇ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಕರ ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನು ಜನಸಮೂಹಗಳೊಡನೆಯೂ ಬೇಡರೊಡನೆಯೂ, ಗುಹನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾತಿಗಳೊಡನೆ, ಭರತನು ಸ್ವತಃ ಮಂತ್ರಿಗಳೇ ಮೊದಲಾದವರೊಡನೆ. ಆದರೆ ಭರತನ ಪಾಲಿಗೆ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಕೇವಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲ; ಅದೇ ಅವನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಮಾರ್ಗ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಭರತನ ಹೃದಯವೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಪದಗುಚ್ಛದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ — ‘ನ ಮೇ ಶಾಂತಿರ್ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯದು). ‘ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನನ್ನಾಗಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನಾಗಲಿ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಕಾಣುವವರೆಗೆ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲ. ಅಣ್ಣನ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಶುಭವಾದ ಮುಖವನ್ನೂ ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಕಾಣುವವರೆಗೆ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಣ್ಣನ ಚರಣಗಳನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಹಿಡಿಯುವವರೆಗೆ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ಅವನು ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ, ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೊಯ್ದವನಾಗುವವರೆಗೆ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲ.’ ನಡುವೆ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಕಮಲನಯನವುಳ್ಳ, ಮಹಾತೇಜಸ್ಸಿನ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಕಾಣುವ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ನಿಜಕ್ಕೂ ಕೃತಾರ್ಥನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಶಿಲ್ಪ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಬಯಕೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೇರುತ್ತದೆ: ಮೊದಲು ದರ್ಶನ, ನಂತರ ಮುಖದರ್ಶನ, ನಂತರ ಚರಣಸ್ಪರ್ಶ, ಕೊನೆಗೆ ಅಭಿಷೇಕ. ‘ಪಾರ್ಥಿವವ್ಯಂಜನಾನ್ವಿತೌ’ (ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಚರಣಗಳ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನೇ ನಿಜವಾದ ರಾಜನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹೇ ರಾಜ್ಯೇ’ (ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕುಲಕ್ರಮದಿಂದ ಬಂದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ವರವನ್ನಲ್ಲ. ‘ಜಲಕ್ಲಿನ್ನಃ’ ಎಂದರೆ ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೊಯ್ದವನು ಎಂದರ್ಥ — ಭರತನ ಬಯಕೆ ಕೇವಲ ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಾಣುವುದು.

ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿ ಈಗ ಹೊರಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಧನ್ಯವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಗರದವರೆಗೆ ಹರಡಿದ ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ವೈದೇಹಿ ಕೃತಕೃತ್ಯಳು. ಪರ್ವತರಾಜನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಈ ಚಿತ್ರಕೂಟವು ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದುದು, ಇಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾವು-ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ತುಂಬಿದ ಈ ದುರ್ಗಮ ವನವೂ ಕೃತಾರ್ಥವಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಕೇಂದ್ರ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಉಳಿದವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಧನ್ಯರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಕೃತಕೃತ್ಯಳು, ಪರ್ವತವು ರಾಮನನ್ನು ಧರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದುದು, ವನವು ರಾಮನಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೃತಾರ್ಥವಾದುದು. ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಅಕೃತಾರ್ಥನು ಎಂಬುದು ಭರತನ ಒಳಭಾವ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ಭರತನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಆ ಮಹಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ, ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಸಾಗಿದನು. ಅನಂತರ ಚಿತ್ರಕೂಟಪರ್ವತದ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಏರಿ, ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯ ಎತ್ತರವಾದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕಂಡನು — ಅಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯೇ ಧ್ವಜ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು; ‘ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಅರಿತು ನೀರಿನ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಸೇರಿದವನಂತಾದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಚಿತ್ರಕೂಟಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಜನರಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮಾಶ್ರಮವನ್ನು ಕುರಿತು ಕೇಳಿ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಗುಹನೊಡನೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಧೂಮಧ್ವಜದ ದರ್ಶನವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಶಿಖರ — ದಿನಗಟ್ಟಲೆ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದವನು ಒಂದೇ ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ದಡ ಸೇರಿದವನಂತಾಗುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೋವಿದಾರಧ್ವಜವನ್ನು ಕಂಡು ಶಂಕಿಸಿದನು, ಭರತನಾದರೋ ಅಗ್ನಿಧ್ವಜವನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಿಸಿದನು — ಎರಡು ಧ್ವಜಗಳ ವೈರುಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಎರಡು ಹೃದಯಗಳ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದಾರಿಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಸಮತಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವೆ ನಡಿಗೆ, ನಂತರ ಪರ್ವತದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಆರೋಹಣ; ಕೆಳಗೆ ನಡೆದು ಬಂದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವ ಕ್ರಮ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನೇರಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು, ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನೇರಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯೆ, ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः॥ ९८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ