॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 97ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷಶಮನ

‘ಅಪವಾದದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜ್ಯದಿಂದೇನು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಭರತನ ಭ್ರಾತೃವಾತ್ಸಲ್ಯದ ವರ್ಣನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಾಚಿಕೆ, ಪರ್ವತದ ಬಳಿ ಭರತನ ಸೇನೆಯ ಬೀಡು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭರತನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ರೋಷದ ಶಮನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಕೆರಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಾಮನು ಮೊದಲು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅನಂತರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಏನು ಕೆಲಸ? ಗುರಾಣಿಸಹಿತ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಮಹಾಬಲನೂ ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಯೂ ಆದ ಭರತನು ತಾನೇ ಬಂದಿರುವಾಗ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ.’ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸಾಂತ್ವನ, ಅನಂತರ ಮಾತು; ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಮನಸ್ಸು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಯಮ್ ಆಗತೇ’ (ತಾನೇ ಬಂದಿರುವಾಗ) ಎಂಬ ಪದವೇ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ — ಶತ್ರುವಾಗಿ ಬರುವವನು ತಾನೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭರತನಾದರೋ ತಾನೇ ಬಂದಿರುವುದೇ ಅವನ ನಿರ್ದೋಷತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಮಹೋತ್ಸಾಹೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನ ಗುಣವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೋಷವನ್ನಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭರತನನ್ನು ‘ಶತ್ರು’ ಎಂದಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅವನನ್ನೇ ‘ಮಹಾಬಲ, ಮಹೋತ್ಸಾಹಿ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳು, ನೋಡುವ ಇಬ್ಬರ ಭೇದದಿಂದ.

ರಾಮನು ತನ್ನ ಮೂಲ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭರತನನ್ನು ಕೊಂದು, ಅಪವಾದದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? ಬಂಧುಗಳ ಅಥವಾ ಮಿತ್ರರ ನಾಶದಿಂದ ಯಾವ ಸಂಪತ್ತು ದೊರೆಯುವುದೋ, ಅದನ್ನು ವಿಷ ಬೆರೆಸಿದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಂತೆ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸೆನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಭೂಮಿ — ಇವನ್ನು ನಿಮಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಲು, ಅವರ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಸತ್ಯವಾಗಿ ಆಯುಧವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ವಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ ಈ ಭೂಮಿ ನನಗೆ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಇಂದ್ರಪದವಿಯನ್ನೂ ನಾನು ಬಯಸೆನು. ಮಾನವನ್ನು ನೀಡುವವನೇ, ಭರತನನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಯಾವ ಸುಖ ದೊರೆಯುವುದೋ ಅದನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಭಸ್ಮಮಾಡಲಿ.’ ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ — ರಾಜ್ಯ ಗುರಿಯಲ್ಲ, ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಸಾಧನ. ‘ಸತ್ಯೇನಾಯುಧಮಾಲಭೇ’ (ಸತ್ಯವಾಗಿ ಆಯುಧವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾದ ಶಪಥ; ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಷ ಬೆರೆಸಿದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ತೀವ್ರವಾದುದು — ಬಂಧುವಧೆಯಿಂದ ದೊರೆತ ರಾಜ್ಯ ಭೋಜನದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಪ್ರಾಣಹರವೇ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಭರತನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಾನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲ ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ವೀರನೇ, ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ, ಜಟೆ-ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಜಾನಕಿಯೊಡನೆಯೂ ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ವನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಕೇಳಿ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ, ಶೋಕದಿಂದ ಕಲಕಿದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲೆಂದೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲ್ಲ. ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೇಲೆ ಕೋಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವಳಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದು, ತಂದೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ನನಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣಲು ಬರುವುದು ಸಕಾಲಿಕವೇ; ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ಇವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಯಾವ ಅಹಿತವನ್ನೂ ಆಚರಿಸನು.’ ರಾಮನ ಈ ವಿವರಣೆ ಕೇವಲ ತಮ್ಮನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲ, ಮಾನವಸ್ವಭಾವದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜ್ಞಾನ — ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧ್ವಜವನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡನು, ರಾಮನಾದರೋ ಶೀಲವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ತಮ್ಮನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಮ ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಿಯತರಃ’ (ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹವೂ, ‘ನಾನ್ಯಥಾಽಽಗತಃ’ (ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬಂದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ.

ರಾಮನು ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನಿರುತ್ತರನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನು ನಿನಗೆ ಹಿಂದೆ ಯಾವಾಗ ಏನು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ? ಇಂದು ನೀನು ಭರತನನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ, ಅಂತಹ ಭಯ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ಕುರಿತು ನೀನು ನಿಷ್ಠುರವಾದ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಬಾರದು; ಭರತನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ನನಗೇ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಮಕ್ಕಳು ತಂದೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಕೊಂದಾರು? ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಅಥವಾ ಸೋದರನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಸಮಾನನಾದ ಸೋದರನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಂದಾನು? ರಾಜ್ಯದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಭರತನನ್ನು ಕಂಡಾಗ “ಇವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡು” ಎಂದು ಹೇಳುವೆನು. ನಾನು ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಭರತನು “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದೇ ಒಪ್ಪುವನು.’ ಕೊನೆಯ ಪೆಟ್ಟೇ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದುದು — ರಾಜ್ಯವೇ ಕಾರಣವಾದರೆ ಅದನ್ನು ನೀನೇ ತೆಗೆದುಕೋ; ನಾನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧ. ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಮಗ್ರ ಯುಕ್ತಿಯೇ ಬುಡಮೇಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನ ರೋಷಕ್ಕೆ ರಾಜ್ಯಲೋಭ ಆಧಾರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲವಾದರೂ, ರಾಮನ ಈ ಮಾತು ಅದನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭರತನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ನನಗೇ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದಂತೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರ ಅಭೇದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ — ಭರತನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಗೌರವಿಸಲಾಗದು.

ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ ಅಣ್ಣನಿಂದ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಅವನ ಹಿತದಲ್ಲೇ ನಿರತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳೊಳಗೇ ಹೊಕ್ಕವನಂತಾದನು — ಯಾರೋ ತನ್ನ ದೇಹದೊಳಗೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾಚಿದ ಅವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ತಂದೆ ದಶರಥನೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ನಾಚಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಈ ಮಹಾಬಾಹು ನಮ್ಮನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನಾನೂ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಥವಾ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು. ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಈ ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ನನ್ನ ತಂದೆ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಘವನು ವನದಿಂದ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವನು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶಂಕೆ ಈಗ ಸ್ನೇಹವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ತಂದೆಯ ಆಗಮನವನ್ನೇ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನೂ ಆ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲೂ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಆಸೆ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ದಶರಥನು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ಇದೇ ಈ ಸ್ಥಳದ ಕರುಣೆ. ‘ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳೊಳಗೇ ಹೊಕ್ಕವನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದವನು ಈಗ ತನ್ನ ದೇಹದೊಳಗೇ ಕುಗ್ಗಿಹೋಗಿದ್ದಾನೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎತ್ತರದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ತುದಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉತ್ತಮ ವಂಶದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಗಾಳಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಎರಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳು ಇವೇ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಸೇನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುತ್ತಾ (ತೂಗಾಡುತ್ತಾ) ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಮಹಾಕಾಯದ ಆನೆ ಧೀಮಂತನಾದ ತಂದೆಯ ವೃದ್ಧ ಶತ್ರುಂಜಯ ಎಂಬ ಆನೆ. ಆದರೆ ತಂದೆಯ ಆ ಬಿಳಿಯ, ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ದಿವ್ಯ ಛತ್ರವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಾಗುತ್ತಿದೆ.’ ಛತ್ರ ಕಾಣದಿರುವುದೇ ರಾಜನು ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರ ಮೊದಲ ಸೂಚನೆ; ಆದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮರದ ತುದಿಯಿಂದ ಇಳಿ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸು.’ ಎಂದು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಆ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ತುದಿಯಿಂದ ಇಳಿದು, ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಮರದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದೇ ಒಂದು ರೂಪಕ — ಎತ್ತರದ ಶಂಕೆಯ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೆ, ಅಣ್ಣನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿರ್ಭೂತ್ವಾ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರೋಷದ ಪೂರ್ಣ ಶಮನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮಿತಿಂಜಯ’ (ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು ಈಗ ತನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನೇ ಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಇದೇ ನಿಜವಾದ ವಿಜಯ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಪರ್ವತದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಸೇನೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗೊಂದಲ-ತುಳಿತ ಆಗದಿರಲಿ’ ಎಂದು ಭರತನಿಂದ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೇನೆ ಆ ಪರ್ವತದ ಸುತ್ತಲೂ ವಸತಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಸೇನೆ ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನಿಂದ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಕರೆತರಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸೇನೆ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ದರ್ಪವನ್ನು ಕೊಡವಿ, ರಘುನಂದನನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೀತಿಜ್ಞನಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ವಿಧೂಯ ದರ್ಪಮ್’ (ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು, ದರ್ಪವನ್ನು ಕೊಡವಿ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಸಾರ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೇನೆಯಾಗಿದ್ದ ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ದರ್ಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ಬಂದಿತು. ‘ಗೊಂದಲ ಆಗದಿರಲಿ’ ಎಂಬ ಭರತನ ಆದೇಶವೂ ಅದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಪೋವನದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಬಾರದು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಂಕೆಯ ಶಮನದಿಂದಲೂ ಸೇನೆಯ ಬೀಡಿನಿಂದಲೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ವೃತ್ತಪರಿವರ್ತನೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವಂತೆ, ಅನುಷ್ಟುಭದ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ದೃಶ್ಯದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः॥ ९७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ